Μετά τη Σπάρτη, όπου ο δρόμος αρχίζει να στενεύει και να εμφανίζονται οι πρώτες στροφές που κάνουν το ταξίδι στη λακωνική γη να μοιάζει ατέλειωτο, η Μονεμβασιά αναγράφεται με διαφορετικούς τονισμούς στη σήμανση των δρόμων. Αλλού διατηρεί τον τονισμό στη λήγουσα, ελάχιστα στην παραλήγουσα, αλλά κυρίως στην προπαραλήγουσα, ακολουθώντας τις επιταγές της πελοποννησιακής προφορικής παράδοσης. Όπου και να τονίζεται, δεν έχει και πολλή σημασία καθώς προβάλλει ο βράχος σαν ένα τεράστιο «πέτρινο καράβι», που έγραφε και ο Ρίτσος, στον κόλπο της Επιδαύρου Λιμηράς.
Οι εναλλαγές του καιρού είναι απότομες. Καθώς το λεωφορείο του ΚΤΕΛ πλησιάζει τη Γέφυρα, τον νεότερο οικισμό της Μονεμβασιάς, μια ηλιαχτίδα τρυπάει τα μαύρα σύννεφα, σχηματίζοντας μια φωτεινή χαρακιά στον βράχο από ασβεστόλιθο. Μέχρι να φτάσουμε περπατώντας έως την καστροπολιτεία, μοναδική σταθερά είναι ο αέρας που λυσσομανάει, σε βαθμό που να καλύπτει τον ήχο από τα συρόμενα ροδάκια των επισκεπτών που διασχίζουν τη δυτική πύλη και ξεκινούν τις ολιγοήμερες διακοπές τους.
Ανάβαση στην Άνω Πόλη
Ξυπνώντας το πρωί, τα καφέ και τα μαγαζάκια του κεντρικού καλντεριμιού ανοίγουν για τους επισκέπτες. Στην κεντρική πλατεία της Κάτω Πόλης, η μεταβυζαντινή εκκλησία του Ελκομένου Χριστού παραμένει κλειστή λόγω εργασιών αναστήλωσης, αλλά αυτό δεν εμποδίζει τους πιτσιρικάδες να παίξουν με το κανόνι που έχει τοποθετηθεί στο κέντρο της και τους μεγαλύτερους να βγάζουν φωτογραφίες με φόντο το Μυρτώο Πέλαγος.
Η μεγάλη ευκαιρία για την ανάβαση στην Άνω Πόλη είναι πριν γυρίσει πάλι ο καιρός. «Να έχετε νερό μαζί σας, θα το χρειαστείτε», συμβούλευσαν από το ξενοδοχείο· και είχαν δίκιο, καθώς οι «βόλτες», το φιδογυριστό καλντερίμι μήκους 220 μέτρων για τον επάνω οικισμό, ήταν πιο απαιτητικό απ’ ό,τι νόμιζα, με τα εννιά λεπτά της ανάβασης να γίνονται δεκαεννιά. Βέβαια, οι πολλές στάσεις που χρειάστηκε να κάνουμε κατά μήκος της διαδρομής μάς επέτρεψαν να παρατηρήσουμε προσεκτικά τα οικήματα, τους ναούς και την πολεοδομία του «περιωνύμου άστεως» κατά τον αυτοκράτορα Ανδρόνικο Β΄ Παλαιολόγο, το οποίο περιβάλλεται από τείχη που έχουν σχήμα Π, με «πλάτη» στη θάλασσα.
Η ενέργεια της καστροπολιτείας είναι συγκλονιστική. Ειδικά αν σκεφτεί κανείς πώς κατάφερε να παραμείνει αλώβητη στο πέρασμα των αιώνων και των λαών που κατοίκησαν εδώ. Πρώτα οι Λακεδαιμόνιοι, οι οποίοι τον 6ο αι. π.Χ. ίδρυσαν τον οικισμό. Έπειτα οι Βυζαντινοί, που οχύρωσαν την ακρόπολη, εκμεταλλευόμενοι τη φυσική οχύρωση του βράχου, και έδωσαν όψη και σχήμα στον οικισμό όπως τον ξέρουμε σήμερα. Ύστερα η εναλλαγή των ανακαταλήψεων της πόλης ανάμεσα σε Ενετούς και Οθωμανούς, με τα σημάδια των πρώτων να βρίσκονται στον ανάγλυφο λέοντα (το έμβλημα της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας) που είναι σκαλισμένος στο παλαιό Επισκοπικό Μέγαρο. Το 1821, όμως, η Μονεμβασιά περνάει πια σε ελληνικά χέρια, η πρώτη ανάμεσα στις οχυρωματικές πόλεις της Πελοποννήσου.
Σήμερα, η Άνω Πόλη είναι ακατοίκητη, εκτός κι αν υπολογίσουμε ως μόνιμους κατοίκους τις γάτες που καλωσορίζουν τους επισκέπτες με ένα νιαούρισμα και τους ακολουθούν σε κάθε βόλτα. Διασχίζοντας τις καμάρες της πύλης, προβάλλουν λείψανα κτιρίων που κατασκευάστηκαν τη Βυζαντινή και τη Μεταβυζαντινή περίοδο, ενώ στο βάθος, πίσω από έναν μικρό λοφίσκο, διακρίνεται ο αφιερωμένος στη Σοφία του Θεού ναός. Κατά την επικρατέστερη εκδοχή, η οκταγωνική εκκλησία της Αγίας Σοφίας, μία από τις πιο καλοδιατηρημένες της Μονεμβασιάς, χτίστηκε τον 12ο αιώνα στη θέση της Παναγίας της Οδηγήτριας, η οποία αναφέρεται στις ιστορικές πηγές. Το Σαββατοκύριακο της επίσκεψής μας έτυχε να είναι κλειστή για λόγους ανωτέρας βίας, αλλά η εκπληκτική θέα μάς είχε ήδη αποζημιώσει για την ανάβαση.
Στα χνάρια του Γιάννη Ρίτσου
Επιστρέφοντας στην Κάτω Πόλη, το κεντρικό καλντερίμι αρχίζει να αποκτά μεγαλύτερη κινητικότητα σε σχέση με τις πολύ πρωινές ώρες. Ωστόσο, πίσω από αυτή τη ζωντάνια της καθημερινότητας, η Μονεμβασιά διατηρεί μια πιο εσωστρεφή πλευρά που αποτυπώνεται στη μνήμη και την πνευματική της κληρονομιά. Περπατώντας πίσω, προς την πύλη του κάστρου, μια «δρομική» καμάρα (θολοσκέπαστη διασταύρωση) οδηγεί σε ένα άνοιγμα όπου ξεδιπλώνεται η απεραντοσύνη του Μυρτώου Πελάγους. Στο κέντρο του μικρού αυτού «εξώστη» είναι τοποθετημένη η προτομή του ποιητή Γιάννη Ρίτσου, ο οποίος γεννήθηκε την Πρωτομαγιά του 1909 στη Μονεμβασιά. Ακριβώς από πίσω βρίσκεται η κατοικία του. Από τον περασμένο Ιούλιο, μετά από κοινή επιθυμία του δήμου και της κόρης του ποιητή, Έρης Ρίτσου, το κτίσμα στεγάζει ένα διαδραστικό μουσείο που είναι αφιερωμένο στο έργο του.
Για την ακρίβεια, ο Γιάννης Ρίτσος δεν γεννήθηκε σε αυτό το σπίτι, αλλά σε ένα κτίσμα κελλιών που προορίζονταν για μοναχούς πλάι στα θαλάσσια τείχη και στην Παναγία τη Χρυσαφίτισσα – σήμερα ο χώρος στεγάζει παραδοσιακό ξενώνα. Έπειτα, η οικογένειά του μετακόμισε στην άκρη του κάστρου, όπου βρίσκεται σήμερα το μουσείο. Σε αυτό το σπίτι έζησε τα μαθητικά του χρόνια, πήγαινε μάλιστα Δημοτικό στον ναό του Αγίου Νικολάου, ο οποίος λειτουργούσε ως σχολικός χώρος. Το 1921 μετακόμισε στο Γύθειο, για να φοιτήσει στο Γυμνάσιο. Ανά περιόδους επέστρεφε στην πατρογονική εστία – οι τοίχοι της κουβαλούσαν, ωστόσο, τα οικογενειακά τραύματα, τα οποία είναι παρόντα στην ποίησή του.
Σε ένα παλιό τηλεοπτικό απόσπασμα που προβάλλεται αδιάκοπα στο μουσείο, η φωνή του γεμίζει τον χώρο. «Έτσι λοιπόν, αγαπημένο μου παλιό σπίτι, είσαι αναστημένο, ξαναζωντανεμένο μέσα στην ποίηση, κι όλοι οι απόντες είναι πάντοτε παρόντες, κι ολόκληρο τούτο το τοπίο που πολλές φορές χτυπήθηκε, πολιορκήθηκε, γκρεμίστηκε, τσακίστηκε, πάλι ολοζώντανο, ολοδύναμο, στέκει ξανά, μέσα στην τέχνη μου, σαν ένα ορόσημο αυτής της καθολικής πραγματικότητας», απαγγέλλει ο ίδιος στην κάμερα του Γιώργου και της Ηρώς Σγουράκη, εισάγοντας τους επισκέπτες στη γενέθλια πόλη του.
Κάθε δωμάτιο του σπιτιού αποτελεί και μια ξεχωριστή θεματική ενότητα, όπως η οικογένεια, οι εξορίες, η αναγνώριση, οι μελοποιήσεις και οι προσωπικότητες που καθόρισαν το έργο του. Το ίδιο το μουσείο αποφεύγει τη μαυσωλειακή ατμόσφαιρα που συχνά συνοδεύει τέτοιους χώρους. Οι οθόνες αφής, τα ηχητικά ντοκουμέντα, οι μελοποιήσεις λειτουργούν ως μηχανισμοί εισόδου σε έναν κόσμο όπου η ποίηση και η Ιστορία συνυπάρχουν αξεδιάλυτα. Δεν χρειάζεται να γνωρίζει κανείς τον Ρίτσο εκ των προτέρων· η περιήγηση στο μουσείο τον συστήνει εκ νέου, μέσα από τις ρωγμές της ζωής του, ενώ τα προσωπικά του αντικείμενα αποφεύγουν τον φετιχισμό του «κειμηλίου» και λειτουργούν περισσότερο ως αποδείξεις ότι ο χώρος αυτός κάποτε κατοικούνταν.
Ανεξάρτητα από τις γνώσεις του καθενός για το έργο και την προσωπικότητα του Ρίτσου, οι ψηφιακοί πίνακες αφής ξεδιπλώνουν την οικογενειακή ιστορία του και τις πολιτικές διώξεις που υπέστη, ενώ τα διαδραστικά μέσα με τις μελοποιημένες εκδοχές των στίχων του «παίρνουν» από το χέρι τον επισκέπτη και τον εισάγουν με έξυπνα εκπαιδευτικό τρόπο στη διαδρομή του Μονεμβασίτη που σημάδεψε την ελληνική ποίηση. Τα εκθέματα που παραχωρήθηκαν από το Μουσείο Μπενάκη, προσωπικά αντικείμενα και έπιπλα (δωρεά της κόρης του), συμπληρώνουν αυτή την εμπειρία, προσδίδοντας μια πιο απτή διάσταση στον άνθρωπο Ρίτσο μέσα στα πενήντα λεπτά που κρατάει η περιήγηση.
Ντόπιοι προς εξαφάνιση
Κοντά στις έντεκα, ώρα του check-out, όσοι αναχωρούν κινούνται αντίθετα από το ρεύμα των υπόλοιπων επισκεπτών. Κουβαλούν ανά χείρας τις αποσκευές τους, σεβόμενοι έναν άτυπο κανόνα κοινής ησυχίας, και διαδέχονται τους επόμενους, που βρίσκονται ήδη προ των πυλών. «Υπάρχουν πάρα πολλά καταστήματα στην κεντρική οδό, γιατί ως δήμος δεν επιτρέπουμε καταστήματα εκτός του κεντρικού δρόμου του κάστρου. Δεν θέλουμε να γεμίσουμε με μπαρ. Όσο για τα ξενοδοχεία και τα καταλύματα, αγγίζουν μεγάλες πληρότητες μέσα στον χρόνο», αποσαφηνίζει ο Σταύρος Χριστάκος, αντιδήμαρχος Μονεμβασιάς.
Η γενική εικόνα δείχνει πως, παρά τους 65 κατοίκους που αναγράφονται στην επίσημη απογραφή του 2021, έχουν απομείνει ελάχιστοι από τους παλιούς Μονεμβασίτες κυρίως λόγω της μετανάστευσης στην Αθήνα ή της μετοίκησης στον οικισμό της Γέφυρας, όπως εξηγεί ο κ. Χριστάκος. «Όσοι έχουν σπίτια είναι κυρίως άνθρωποι υψηλών εισοδημάτων από την Αθήνα και το εξωτερικό, οι οποίοι έρχονται εδώ για να παραθερίσουν ή για να ζήσουν μετά τη συνταξιοδότησή τους. Ακόμα και οι ιδιοκτήτες των καταστημάτων μένουν εκτός και έρχονται να δουλέψουν στο κάστρο». Αρκετά σπίτια είναι σε κακή κατάσταση, ενώ άλλα έχουν τοποθετημένα στις πόρτες τους πωλητήρια – οι αντικειμενικές αξίες της Μονεμβασιάς ανήκουν στις υψηλότερες της Ελλάδας.
Βέβαια, η τουριστική κίνηση μοιάζει ήπια. Και αυτό γιατί η αρχιτεκτονική του τόπου εμποδίζει τις μαζικές τουριστικές ροές, λειτουργώντας αποτρεπτικά για οποιαδήποτε εκδήλωση υπερτουρισμού. Σε αυτό βοηθάει και η τοποθεσία της, η οποία απαιτεί έναν σημαντικό χρόνο ταξιδιού από την πρωτεύουσα.
Το αναβατόριο, ο φωτισμός και το Πάσχα
Όσο οι επισκέπτες απολαμβάνουν το γεύμα τους σε κάποιο μπαλκόνι με θέα το πέλαγος, οι προμηθευτές ξεφορτώνουν τα τρόφιμα εκτός του κάστρου για τον ανεφοδιασμό των επιχειρήσεων. Μια παραγγελία έχει καθυστερήσει λόγω των έργων για το εναέριο αναβατόριο (τελεφερίκ) που θα μεταφέρει τους επισκέπτες απευθείας στην Άνω Πόλη, καθώς αυτά μπλοκάρουν τη μία λωρίδα του δρόμου, προκαλώντας κυκλοφοριακό κομφούζιο. «Ομόνοια έχουμε γίνει, Ομόνοια!» φωνάζει ένας προμηθευτής. Η άφιξη του αναβατορίου έχει προκαλέσει διχασμό στην τοπική –και όχι μόνο– κοινωνία. Κάποιοι είναι υπέρ της υπόσκαφης κατασκευής του κτιρίου αφετηρίας και της καθολικής προσβασιμότητας στην Άνω Πόλη, ενώ κάποιοι είναι κατά, προβάλλοντας ως επιχειρήματα τον περιβαλλοντικό του αντίκτυπο, την αλλοίωση της φυσιογνωμίας του βράχου και το ενδεχόμενο να αντιμετωπίσει η Μονεμβασιά φαινόμενα υπερτουρισμού.
Παράλληλα, οι προετοιμασίες για τον φωτισμό του βράχου –ένα έργο που συζητείται από τη δεκαετία του 1950, σύμφωνα με τον αντιδήμαρχο– μπαίνουν στην τελευταία ευθεία των δοκιμών, με τη φωταγώγησή του από την Ελευθερία Ντεκώ να υπολογίζεται για τις επόμενες μέρες. Όσοι επισκεφθούν τη Μονεμβασιά την περίοδο του Πάσχα όχι μόνο θα δουν τον βράχο φωταγωγημένο, αλλά θα έχουν και την ευκαιρία να βιώσουν κατανυκτικά και χωρίς τη φασαρία των πυροτεχνημάτων τα έθιμα της Ανάστασης. Τη Μεγάλη Παρασκευή, η πομπή του επιταφίου αποφασίζεται τελευταία στιγμή αν θα ανέβει στην Άνω Πόλη ή θα συνεχίσει την πορεία στην Κάτω Πόλη. Σε κάθε περίπτωση, τα κεριά των πιστών δημιουργούν μια μοναδική εικόνα στα καλντερίμια της Μονεμβασιάς, ενώ η πομπή καταλήγει στη Γέφυρα, συνοδευόμενη από καΐκια με αναμμένα φαναράκια που την ακολουθούν από τη θάλασσα μέχρι να μπει στην πόλη και στον ναό του Αγίου Λεοντίου. Το απόγευμα της Κυριακής του Πάσχα, στην τάπια (πλατεία) της Χρυσαφίτισσας, με θέα στη θάλασσα, εκρήγνυται και καίγεται πανηγυρικά ο Ιούδας.
Για την ώρα, η δύση δίνει τη σκυτάλη στη νύχτα και ο αέρας «σφυρίζει» ανάμεσα στα σπίτια του οικισμού. Τα μπαρ της Μονεμβασιάς γεμίζουν με ντόπιους και επισκέπτες, τα φαγάδικά της μένουν ανοιχτά μέχρι τις 02.00 και οι γάτες της Κάτω Πόλης αναζητούν φαγητό, εξετάζοντας διερευνητικά με το βλέμμα τους κάθε περαστικό. Πάντως, ακόμα και όταν οι επισκέπτες της έχουν φύγει, ακόμα και όταν οι άνεμοι είναι ισχυροί, αυτό το «πέτρινο καράβι» πάντοτε έχει ζωή.
Εκδρομές έξω από το κάστρο
Το σπουδαίο σπήλαιο Καστανιάς
Καλά κρυμμένο στο ανατολικό άκρο της Πελοποννήσου προς το ακρωτήριο Μαλέα, πίσω από τα βουνά που περικυκλώνουν τη Νεάπολη Βοιών, βρίσκεται το σπήλαιο Καστανιάς. Μέσα σε τρία εκατομμύρια χρόνια σχηματίστηκε ο λιθωματικός διάκοσμος με σταλακτίτες, σταλαγμίτες και γιγάντιες πολύσχημες κολόνες, ο οποίος εντυπωσιάζει σε 500 μέτρα διαδρομής. Παρά τις στροφές, αξίζει να οδηγήσετε μέχρι το σπήλαιο – ο πλούτος των μορφών και των χρωμάτων του θα σας αποζημιώσει. (castaniacave.gr, τηλ. 27343-60115, 42 χλμ. από τη Μονεμβασιά, περίπου μία ώρα οδικώς)
Ένα ποτήρι Μαλβαζία στο οινοποιείο Τσιμπίδη
Ο Γιώργος και η Έλλη Τσιμπίδη ίδρυσαν την Οινοποιητική Μονεμβασιάς το 1997, με σκοπό την αναβίωση της ιστορικής ποικιλίας Μαλβαζία. Το ομώνυμο γλυκό κρασί αναφερόταν σε ιστορικές πηγές του 12ου αιώνα, με τους Ενετούς να το εξάγουν σε μεγάλες ποσότητες από το λιμάνι της Μονεμβασιάς, καθώς ήταν ανθεκτικό στη μεταφορά. O επιδόρπιος οίνος Μαλβαζία αναβίωσε χάρη στις ενέργειές τους και συνεργασίες που ανέπτυξαν με πανεπιστήμια και ειδικούς, ενώ το 2010 απέκτησε πιστοποίηση ΠΟΠ. Στα 300 στρέμματα βιολογικών αμπελώνων του κτήματος καλλιεργούνται επτά ποικιλίες, με πιο δημοφιλείς τις τοπικές Μονεμβασιά και Κυδωνίτσα. Το οινοποιείο είναι επισκέψιμο. (Οινοποιητική Μονεμβασιάς Τσιμπίδη, monemvasiawinery.gr, τηλ. 27320-71705, 12 χλμ. από τη Μονεμβασιά, 15 λεπτά οδικώς)
Ψαροφαγία στο Λιμάνι Γέρακα
Ακολουθώντας τον παραθαλάσσιο δρόμο στον κόλπο Επιδαύρου Λιμηράς, θα φτάσετε στο Λιμάνι Γέρακα. Προορισμός εδώ είναι η ψαροταβέρνα του Διαμαντή, η οποία φημίζεται για τα φρέσκα και ποιοτικά ψαρικά, τα οποία αλιεύονται καθημερινά, αλλά και τις προσιτές τιμές του. Τηλεφωνήστε για κρατήσεις, καθώς τα Σαββατοκύριακα γεμίζει από κόσμο. (diamanths.gr, τηλ. 27320-23849, 24 χλμ. από τη Μονεμβασιά, 30 λεπτά οδικώς)
ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑΡΙΟ
ΜΕΤΑΒΑΣΗ
Η Μονεμβασιά απέχει από την Αθήνα 322 χιλιόμετρα και το ταξίδι (χωρίς στάσεις) διαρκεί περίπου τέσσερις ώρες. Αν ταξιδεύετε με το ΚΤΕΛ Λακωνίας, το ταξίδι διαρκεί έξι ώρες. Το δρομολόγιο των 10.30 π.μ. καταλήγει στη Μονεμβασιά, με ενδιάμεσες στάσεις σε Τρίπολη, Σπάρτη και Μολάους. Επιστρέφοντας προς Αθήνα, υπάρχουν τρία δρομολόγια από Μονεμβασιά για Σπάρτη, με ανταπόκριση εκεί. Το εισιτήριο κοστίζει 35 ευρώ (μονή διαδρομή). Για περισσότερα συμβουλευτείτε το ΚΤΕΛ Λακωνίας (τηλ. 27310-26441).
Θέσεις στάθμευσης Υπάρχουν στον οικισμό της Γέφυρας, πίσω από τον σταθμό ΚΤΕΛ. Λόγω του χώρου κατασκευής του αναβατορίου, καλό είναι να αφήσετε εκεί το αυτοκίνητό σας. Υπάρχει λεωφορείο που συνδέει τη Γέφυρα με την καστροπολιτεία με εισιτήριο 2,5 ευρώ και πιάτσα ταξί με το κόμιστρο στα 5 ευρώ.
ΔΙΑΜΟΝΗ
Ξενώνες Αρδάμης (τηλ. 27320-61887, ardamis.gr, από 143 ευρώ χωρίς πρωινό)
Moni Emvasis Luxury Suites (τηλ. 27320-62122, moniemvasis.gr, από 191 ευρώ με πρωινό)
Κελλιά (τηλ. 27320-61520, keliamonemvasia.com, από 75 ευρώ με πρωινό)
Malvasia (τηλ. 27320-61323, malvasiahotel-traditional.gr, από 120 ευρώ, με θέα θάλασσα, από 75 ευρώ τα μικρότερα, όλα με πρωινό)
Vyzantino (τηλ. 27320-61351, hotelbyzantino.com, από 90 ευρώ με πρωινό)
Likinia (τηλ. 27320-61939, likinia.gr, από 110 ευρώ με πρωινό)
ΦΑΓΗΤΟ
Μπαίνοντας στην καστροπολιτεία, ένα από τα πρώτα εστιατόρια που θα συναντήσετε στο κεντρικό καλντερίμι είναι οι Βόλτες (τηλ. 27320-61919). Αξίζει να δοκιμάσετε την τοπική γλίνα (χοιρινό μαριναρισμένο με εσπεριδοειδή και βότανα) με πίκλα καρότου και το συκώτι σοτέ με λιαστή ντομάτα και βαλσάμικο. Λίγο πιο πέρα, το Οινόμελο (27320-61549) διαθέτει και τσαΐτια Μονεμβασιάς (ζύμη γεμιστή με μυρωδικά χόρτα). Για φρέσκα θαλασσινά επισκεφθείτε το εστιατόριο Τ’ ακρογιάλι στη Γέφυρα (τηλ. 27320-61056), με φόντο τον βράχο της Μονεμβασιάς. Παραδοσιακά βουτήματα, όπως τραβηχτές (μακρόστενοι λουκουμάδες), αμυγδαλωτά και σαμουσάδες (τοπικός μπακλαβάς με καρύδι, αμύγδαλο και σουσάμι), μπορείτε να βρείτε στους φούρνους της Γέφυρας.
Για όσους δεν μπορούν να αφήσουν πίσω τις συνήθειες της Αθήνας, το καφέ Βώλαξ (τηλ. 27320-61031) στην κεντρική πλατεία προσφέρει γεύσεις που συναντά κανείς σε microbakery, ακάι μπολ και καφέ speciality. Τα καφέ-μπαρ Ενετικό, Έμβασις, Βαθύσφαιρο και Μαλβάζια λειτουργούν από το πρωί μέχρι το βράδυ (κάποια από αυτά, ανάλογα με την κίνηση) και τα Σάββατα με διευρυμένο ωράριο.
