Κάθε φορά που ταξιδεύαμε οικογενειακώς για τη Βουλγαρία, χρόνια πριν από την ανεμπόδιστη διέλευση λόγω Σένγκεν, όταν σταματούσαμε για έλεγχο στο τελωνείο του Προμαχώνα, πάντοτε έψαχνα να δω πώς έμοιαζαν τα σύνορα. Αρχικά, νόμιζα πως είναι εκείνη η γραμμή με τις κουκκίδες που έβλεπα στους χάρτες του σχολείου. Δίχως να μπορέσω ποτέ να τα εντοπίσω, και σε συνδυασμό με τα ερεθίσματα που αποκτά κανείς καθώς μεγαλώνει, άρχισα να αντιλαμβάνομαι το πολιτικό φορτίο που κουβαλούσε αυτή η γραμμή, ανεξάρτητα από το αν σηματοδοτούνταν από μια τσιμεντένια τριγωνική πυραμίδα με ζωγραφισμένη στην έδρα της την αντίστοιχη σημαία, από το αν είχε τη μορφή ενός φράχτη ή από το αν ήταν αόρατη, όπως στην περίπτωση των θαλάσσιων συνόρων.
Παρόμοιες σκέψεις έκανε και ο φωτογράφος Γρηγόρης Δίγκας, όταν ξεκίνησε το φωτογραφικό του πρότζεκτ Borders (εκδ. Cyclopes). Από το 2015 και για μία δεκαετία, ο φωτογράφος από τη Θεσσαλονίκη περιπλανήθηκε στην ελληνική μεθόριο και αναζήτησε τα φυσικά σύνορα, ώστε να τα καταγράψει με τον φωτογραφικό του φακό. Καρπός αυτής της προσπάθειας ήταν οι 211 φωτογραφίες της έκδοσης. Βέβαια, στην πορεία, ήρθε αντιμέτωπος με τις κατά τόπους πραγματικότητες των ακριτικών περιοχών, οι οποίες διαφέρουν μεταξύ τους.
Απ’ άκρη σ’ άκρη
Όπως αναφέρει και ο ίδιος στον επίλογο της έκδοσης, η πρώτη φωτογραφία τραβήχτηκε το 2015 στις όχθες της λίμνης Δοϊράνης, ένα από τα φυσικά σύνορα μεταξύ Ελλάδας και Βόρειας Μακεδονίας. Ήταν ένα τροχόσπιτο βαμμένο με εθνικιστικά συνθήματα. Τριγύρω, ένα πρόχειρο σαλονάκι, μια φουσκωτή βάρκα και ένα ακινητοποιημένο φορτηγό. Στην αυτοσχέδια είσοδο της αυλής υπήρχε μια χειρόγραφη πινακίδα με τη φράση «Προσοχή σκύλος!». Ο σκύλος, δεμένος με αλυσίδα μέσα στα νερά της λίμνης, γάβγιζε, φρουρώντας την αυτοσχέδια κατοικία ή εκλιπαρώντας για ένα τέλος στην κακοποίησή του. «Βρέθηκα τυχαία εκεί, αλλά η εικόνα έμεινε στο μυαλό μου. Από εκεί ξεκίνησα να σκέφτομαι τι είναι τα σύνορα και πώς αυτές οι “γραμμές” ορίζουν την ταυτότητά μας. Στη συνέχεια, άρχισα να εμβαθύνω περισσότερο στην έννοια που έχουν τα σύνορα και να την κατανοώ», αναφέρει ο κ. Δίγκας.
Με μια σειρά ερωτημάτων πάνω στον ρόλο των συνόρων για τον καθορισμό της εθνικής μας ταυτότητας και στην πιθανότητα να συνδέεται η παρακμή των μεθοριακών τόπων με την παρουσία των συνοριογραμμών, ξεκίνησε μια περιπλάνηση στα άκρα της χώρας, κυρίως τους φθινοπωρινούς και τους χειμερινούς μήνες: στο ακρωτήρι της Φτελιάς στη Σαγιάδα Θεσπρωτίας, στο Δέλτα του Έβρου, στο Καστελλόριζο, στη Γαύδο και στην Κέρκυρα, με τον Δίγκα να καταγράφει τα γεωγραφικά άκρα της Ελλάδας και το πώς η συνοριογραμμή επηρεάζει τους ίδιους τους τόπους.
Ο προβληματισμός του δεν περιορίζεται μόνο στις φωτογραφίες, αλλά ενσωματώνεται και στη δομή του βιβλίου. Συγκεκριμένα, η τοποθέτηση των εικόνων στις σελίδες ακολουθεί έναν νοητό γεωγραφικό και εννοιολογικό διαχωρισμό: οι φωτογραφίες στο επάνω μέρος της σελίδας απεικονίζουν οπτικά την «άλλη πλευρά», δηλαδή τη γειτονική χώρα, ενώ εκείνες που τοποθετούνται χαμηλότερα εστιάζουν περισσότερο στον κοινό, διασυνοριακό χώρο. Αυτό το σχεδιαστικό κόλπο λειτουργεί συμπληρωματικά προς το περιεχόμενο, αναπαριστώντας χωρικά και οπτικά την έννοια του συνόρου και τον διαχωρισμό που αυτό επιβάλλει.
Η αίσθηση του «απαγορευμένου»
Κάποιες από τις εικόνες του πρότζεκτ συνοδεύονται από σύντομο ιστορικό πλαίσιο, κυρίως σε τόπους που κουβαλούν ένα ισχυρό φορτίο μνήμης. Ωστόσο, αν υπάρχει ένας συνδετικός κρίκος ανάμεσα στις φωτογραφίες που επιλέχθηκαν, είναι αυτή η αίσθηση του «απαγορευμένου» που τις διέπει. «Το ενδιαφέρον μου εντάθηκε όταν συνειδητοποίησα ότι η συνοριογραμμή είναι συχνά απαγορευμένη. Παρ’ όλα αυτά, σε αυτές τις περιοχές υπάρχουν σημεία ιστορικού ενδιαφέροντος. Είναι παράδοξο να μην έχεις πρόσβαση σε κάτι τόσο σημαντικό. Βέβαια, σε όλες τις συνοριακές περιοχές υπάρχει μια κοινή αίσθηση απαγόρευσης, επιτήρησης, επιβολής εξουσίας, νιώθεις ότι ίσως δεν θα έπρεπε να βρίσκεσαι εκεί. Αυτή η απαγόρευση δημιουργεί και έναν φόβο για την άλλη πλευρά».
Στη διάρκεια του πρότζεκτ, η ανασφάλεια υπήρξε μέρος της διαδικασίας, κυρίως λόγω των καταστάσεων στις οποίες εκτέθηκε ο Δίγκας. Σε κάποιες περιοχές, όπως στο Καϊμάκτσαλαν στην Πέλλα, η φωτογράφιση πραγματοποιήθηκε χωρίς προβλήματα. «Υπάρχουν όμως άλλες, όπως στα σύνορα με την Αλβανία, όπου παρατηρείται παράνομη διακίνηση και εμπόριο. Εκεί η επικινδυνότητα είναι αυξημένη, τόσο για να μη συλληφθείς φωτογραφίζοντας μια απαγορευμένη ζώνη όσο και για να μη βρεθείς κατά λάθος μπροστά σε κάποια παράνομη δραστηριότητα. Μου έτυχε σε ένα χωριό της Ηπείρου, για παράδειγμα, να με σταματήσουν κάποιοι ντόπιοι, με τους οποίους είχαμε μιλήσει νωρίτερα στο καφενείο, να μου πουν να μη φωτογραφίσω και να φύγω. Αργότερα, μου εξήγησαν ότι στην περιοχή γίνεται παράνομη διακίνηση και, αν με έβρισκαν εκεί, τα πράγματα δεν θα ήταν καλά. Σίγουρα δεν είναι εύκολες συνθήκες. Ήμουν πολύ επιφυλακτικός, και ο φόβος ήταν έντονος, ειδικά σε περιοχές του Έβρου όπου τα μέτρα είναι πιο αυστηρά. Γι’ αυτό, στον Έβρο, ζήτησα άδεια για να μπορέσω να προσεγγίσω την περιοχή».
Παρά τις αντιφάσεις που χαρακτηρίζουν τις διαφορετικές συνοριακές ζώνες, η δυνατότητα να ιδωθούν όχι μόνο ως γραμμές διαχωρισμού αλλά και ως τόποι συνάντησης παραμένει. «Κανονικά, έτσι θα έπρεπε να είναι. Ειδικά όταν οι πληθυσμοί στις δύο πλευρές έχουν πολλά κοινά. Γίνονται ήδη προσπάθειες, πρόσφατα από την πλευρά της Βουλγαρίας που μπήκε στη ζώνη Σένγκεν, με την ανάδειξη παλαιών συνοριακών σημείων ως πολιτιστικών διαδρομών. Αντίστοιχες κινήσεις από την ελληνική πλευρά δεν έχουν γίνει. Παρ’ όλα αυτά, θεωρώ ότι τα σύνορα μπορούν να λειτουργήσουν ενωτικά και όχι διαχωριστικά», καταλήγει ο φωτογράφος.
Η έκδοση Borders κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Cyclopes και είναι διαθέσιμη μέσω της προσωπικής ιστοσελίδας του Γρηγόρη Δίγκα (grigorisdigas.com/bookstore).
