Έχουν σίγουρα βρει τον τρόπο οι ερευνητές και οι διδακτορικοί φοιτητές που βρίσκονται κάθε πρωί στο αναγνωστήριο της Βιβλιοθήκης Κοραή να διατηρούν την προσήλωσή τους στις πηγές που μελετούν. Όχι γιατί δεν επικρατεί απόλυτη ησυχία, κάθε άλλο. Συνυπάρχουν όμως με τους επισκέπτες που προσέρχονται στον ίδιο χώρο, για να δουν από κοντά την προθήκη όπου εκτίθεται ένας εκ των δεκατεσσάρων εικονογραφημένων τόμων της Περιγραφής της Αιγύπτου (Description de l’Égypte, 1809-1822), δώρου του Ναπολέοντα στον Αδαμάντιο Κοραή για τη συνεισφορά του στη μετάφραση των Γεωγραφικών του Στράβωνα. Ή την πρώτη σημαία που υψώθηκε κατά την απελευθέρωση της Χίου το 1912, που έραψε η 15χρονη Ευγενία Μαδιά από τα Καρδάμυλα, με υφάσματα που είχε φυλάξει στο μπαουλάκι της. Ή το γραφείο του λογοτέχνη Γιώργου Θεοτοκά, ο οποίος καταγόταν από το Πυργί, μαζί με προσωπικά του αντικείμενα και 4.000 βιβλία του με ιδιόχειρες αφιερώσεις φίλων του συγγραφέων, τα οποία δώρισε μετά τον θάνατό του η σύζυγός του Κοραλία. Ή, ακόμα, τα τεκμήρια που ανασύρονται από το αρχείο της για τους σκοπούς των περιοδικών εκθέσεων και των εκπαιδευτικών προγραμμάτων, μια μοναδική ευκαιρία να έρθει το κοινό σε επαφή με ένα απειροελάχιστο δείγμα των συλλογών της.
Είναι τυχερή η Χίος που έχει τη Βιβλιοθήκη της. Έναν θύλακα πνευματικότητας, που έφερε διαχρονικά τους Χιώτες κοντά σε πολύτιμα διαβάσματα και τους έκανε να αγαπήσουν το βιβλίο, τόσο με τη δανειστική υπηρεσία της όσο και με τα βιβλιο-αυτοκίνητά της: το 1972 υπήρξε η πρώτη βιβλιοθήκη στην Ελλάδα που ενέταξε στη λειτουργία της κινητή μονάδα, η οποία μέχρι το 2018, οπότε και συνταξιοδοτήθηκε ο τελευταίος οδηγός, μετέβαινε στα απομακρυσμένα χωριά του νησιού αλλά και σε δομές όπως το γηροκομείο ή οι φυλακές, κάνοντας την ανάγνωση προσιτή σε όλους.
Λίκνο πολιτισμού και φυτώριο γνώσης, η τρίτη μεγαλύτερη δημόσια βιβλιοθήκη στην Ελλάδα, μετά την Εθνική Βιβλιοθήκη και τη Βιβλιοθήκη της Βουλής, παραμένει σημείο αναφοράς εδώ και σχεδόν δυόμισι αιώνες για τα ελληνικά γράμματα αλλά και για το ίδιο το νησί με την πολυτάραχη ιστορία. Κι ας ταλαιπωρείται από υποστελέχωση και έλλειψη πόρων: από τις 16 οργανικές θέσεις της καλύπτονται οι πέντε, ενώ το εργαστήριο συντήρησης δεν έχει υπάλληλο – μια απαραίτητη συνθήκη προκειμένου τα κειμήλια παγκοσμίου ενδιαφέροντος που φυλάσσονται στα βιβλιοστάσιά της (χειρόγραφα, παλαίτυπα, αρχαίτυπα, κ.λπ.) να λαμβάνουν τη φροντίδα που τους πρέπει. Κι ας έχει ανάγκη περισσότερο από ποτέ να δει τους χώρους της να επεκτείνονται για να βρουν τη θέση τους και να αναδειχθούν οι σχεδόν 300.000 εκδόσεις των συλλογών της.
Το 1972 υπήρξε η πρώτη βιβλιοθήκη στην Ελλάδα που ενέταξε στη λειτουργία της κινητή μονάδα, η οποία μέχρι το 2018, οπότε και συνταξιοδοτήθηκε ο τελευταίος οδηγός, μετέβαινε στα απομακρυσμένα χωριά, κάνοντας την ανάγνωση προσιτή σε όλους.
Ο εμπνευστής Αδαμάντιος Κοραής
Με έτος ίδρυσης το 1792, η Βιβλιοθήκη λειτούργησε αρχικά ως παράρτημα της Μεγάλης Σχολής (του Ιστορικού Γυμνασίου Χίου) με πυρήνα τα βιβλία που έστελνε ο Κοραής από το Παρίσι. Γεννημένος στη Σμύρνη το 1748, είχε χιώτικη καταγωγή από την πλευρά του πατέρα του, ωστόσο ουδέποτε έζησε στο νησί. Διατηρώντας την πίστη ότι οι δάσκαλοι χωρίς βιβλία δεν μπορούν να ωφελήσουν τους μαθητές τους, θα στηρίξει τη Βιβλιοθήκη με όλες του τις δυνάμεις, τόσο δωρίζοντας βιβλία που εξέδιδε ο ίδιος, όσο και καλώντας Χιώτες της Διασποράς και φιλέλληνες να συνδράμουν με κάθε τρόπο.
Στις παραμονές της Επανάστασης, η Βιβλιοθήκη θεωρούνταν η σημαντικότερη της Ανατολής και είχε φτάσει να αριθμεί περί τις 20.000 τόμους. Το 1822, κατά τη Σφαγή της Χίου, θα καταστραφεί ολοσχερώς κατόπιν εντολής του σουλτάνου, αλλά ο Κοραής θα τη στηρίξει για δεύτερη φορά. Αποστέλλει και πάλι βιβλία, απευθύνοντας κάλεσμα σε πνευματικούς ανθρώπους της εποχής να στείλουν κι εκείνοι δικά τους, καθώς θεωρεί ότι η μόρφωση είναι ο δρόμος που θα εξασφαλίσει στους Χιώτες την ελευθερία τους. Μετά τον θάνατό του, το 1833, και σύμφωνα με τη διαθήκη του, κληροδοτεί στη Βιβλιοθήκη την προσωπική του συλλογή βιβλίων και χειρογράφων του, η οποία ωστόσο θα περάσει από πολλές περιπέτειες μέχρι τελικώς να φτάσει στο νησί. Μεταξύ άλλων, περιλαμβάνει εκδόσεις όπως το βιβλίο De Medicina (Περί Ιατρικής) του Κέλσου (Βενετία, 1493), που θεωρείται το αρχαιότερο της Βιβλιοθήκης, τη Νέα Χάρτα της Βλαχίας του Ρήγα, ένα από τα δύο σωζόμενα αντίτυπα στον κόσμο, και προσωπικές επιστολές από και προς σημαντικές προσωπικότητες της εποχής του (Ιωάννη Καποδίστρια, Τόμας Τζέφερσον, κ.ά.).
To 1871, o λαογράφος και καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Nικόλαος Πολίτης αναλαμβάνει την οργάνωση και την ταξινόμηση του υπάρχοντος υλικού, προκειμένου αυτό να είναι ευκολότερα προσβάσιμο. Δέκα χρόνια αργότερα, ο μεγάλος σεισμός προκαλεί σοβαρές φθορές στο κτίριο, το οποίο κρίνεται κατεδαφιστέο, αφήνει όμως ανέπαφη τη συλλογή, η οποία θα μεταφερθεί το 1885 στο σημερινό της κτίριο. Από το κατεστραμμένο οικοδόμημα προέρχεται η μαρμάρινη πλάκα με την παράσταση της Σφίγγας, συμβόλου της Χίου, που έχει τοποθετηθεί στην είσοδο.
Ευεργέτες και δωρητές
Το 1928, η Βιβλιοθήκη θα αναγνωριστεί από το ελληνικό κράτος ως δημόσιος και ανεξάρτητος του Γυμνασίου φορέας. Η συλλογή του Αδαμάντιου Κοραή δεν είναι, ωστόσο, ο μοναδικός θησαυρός της. Περισσότερες από 4.000 εκδόσεις μεγάλης βιβλιοδετικής αξίας κληροδότησε το 1858 ο Ιωάννης Ανδρεάδης, λόγιος Χιώτης έμπορος από την Τεργέστη, ενώ μεταξύ 1879 και 1933 σημαντικές υπήρξαν οι δωρεές σε βιβλία των Ζωρζή Μιχαληνού, Νικολάου Πετροκοκκίνου κ.ά. Σχεδόν πλήρης είναι επίσης η συλλογή τοπικών εφημερίδων και περιοδικών, όπως η Παγχιακή (1908-1949) και η Νέα Χίος (1909-1950).
Μεταξύ άλλων, η συλλογή που ο Αδαμάντιος Κοραής κληροδότησε στη Βιβλιοθήκη περιλαμβάνει εκδόσεις όπως το βιβλίο De Medicina του Κέλσου (Βενετία, 1493), που θεωρείται το αρχαιότερό της, και τη Νέα Χάρτα της Βλαχίας του Ρήγα, ένα από τα δύο σωζόμενα αντίτυπα στον κόσμο.
Μέγας ευεργέτης της θα σταθεί τον 20ό αιώνα ο διπλωμάτης και ιστορικός Φίλιππος Αργέντης (1891-1974), απόγονος βυζαντινής οικογένειας της γενουάτικης αριστοκρατίας με συνεχή παρουσία στη Χίο από το 1511. Θα δωρίσει στη Βιβλιοθήκη 2.000 τόμους, εκδοθέντες από το 1500 έως το 1950, στους οποίους συμπεριλαμβάνονται έργα χιώτικης θεματολογίας ή γραμμένα από Χιώτες, καθώς επίσης φωτογραφικό υλικό, σπάνια χειρόγραφα, γκραβούρες και χάρτες. Ακόμη, θα συμβάλει οικονομικά στην επέκταση του κτιρίου με τη διαμόρφωση του χώρου του Αναγνωστηρίου στο ισόγειο και με την ανέγερση του δεύτερου ορόφου της Βιβλιοθήκης, που θα στεγάσει την πινακοθήκη και τη λαογραφική του συλλογή (Μουσείο Αργέντη). Εδώ ξεχωρίζουν οι προθήκες με τα πορσελάνινα ομοιώματα ενδυμασιών, που κατασκευάστηκαν κατόπιν παραγγελίας του στο Λονδίνο και οι μήτρες τους καταστράφηκαν, προκειμένου να εξασφαλιστεί η μοναδικότητά τους. Με δαπάνη της οικογένειάς του το 1975-78 θα γίνει, τέλος, η ανακαίνιση του κτιρίου και η διαμόρφωσή του ως έχει σήμερα.
Βιβλιοθήκη και μουσείο μαζί, η παρακαταθήκη του Κοραή στην ιδιαίτερη πατρίδα του είναι κομμάτι της συνέχειάς της στον χρόνο. Με μόνιμους «θαμώνες», που είτε συναντιούνται στο Αναγνωστήριο κάθε πρωί, για να συλλέξουν υλικό για τις εκδόσεις και τις έρευνες που έχουν στα σκαριά, είτε αξιοποιούν τους ψηφιοποιημένους καταλόγους της. Aλλά και με εκείνους που με αφορμή μια περιοδική έκθεση, όπως οι Μαρτυρίες, που φιλοξενήθηκαν για τρία χρόνια στην Αίθουσα Θεοτοκά με θέμα την επανάσταση, την καταστροφή και την αναγέννηση της Χίου μέσα από τους θησαυρούς της Βιβλιοθήκης, παίρνουν μια γεύση από τα ανεκτίμητα ντοκουμέντα που κρύβει στις κλειστές για το κοινό αίθουσές της.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο 13ο τεύχος της έκδοσης «Οι Τόποι μας-Χίος», Ιούλιος 2025.
