Μία από τις μακροβιότερες εκπομπές της ελληνικής τηλεόρασης μεταδίδεται από τη συχνότητα της ΕΡΤ3. Ίσως τη θυμάστε με το όνομα Balkan Εxpress. H αλήθεια είναι πως η εκπομπή των ταξιδιωτικών ντοκιμαντέρ που ξεκίνησε το 2006 από τον σκηνοθέτη Θεόδωρο Καλέση έχει αλλάξει πολλές φορές όνομα. Το 2013, με το κλείσιμο της ΕΡΤ, σταμάτησε και επανήλθε το 2019 με τον εξελληνισμένο τίτλο Βαλκάνια Εξπρές, ενώ τη φετινή σεζόν προβάλλεται ως Άιντε Βαλκάνια. Ωστόσο, στα 230 επεισόδια που έχουμε παρακολουθήσει μέχρι σήμερα από τους δέκτες μας, η ουσία της παραμένει αναλλοίωτη: οι πολιτιστικές πτυχές των χωρών της βαλκανικής χερσονήσου.
«Θεωρώ ότι τα Βαλκάνια αποτελούν για εμάς έναν φυσικό πολιτισμικό χώρο. Για αιώνες, οι περιοχές αυτές ζούσαν χωρίς αυστηρά σύνορα και μοιράζονταν κοινές ιστορικές και πολιτιστικές εμπειρίες. Τα ταξίδια εκεί έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί δεν είναι μόνο τα αξιοθέατα που επισκέπτεται κανείς, αλλά κυρίως η εμπειρία της καθημερινότητας, οι συναντήσεις με ανθρώπους και οι εικόνες που δύσκολα βλέπεις αλλού», αναφέρει ο κ. Καλέσης.
Το ενδιαφέρον του για τα Βαλκάνια ξεκίνησε από την περίοδο που ζούσε στη Γαλλία, την εποχή που οι ταινίες του Εμίρ Κουστουρίτσα είχαν μεγάλη απήχηση. Τότε συνειδητοποίησε ότι θα ήθελε να εμβαθύνει περισσότερο με ντοκιμαντερίστικη ματιά σε αυτή την περιοχή. «Από την αρχή, μαζί με τους συντελεστές της εκπομπής, είχαμε στόχο να παρουσιάσουμε την καθημερινότητα των ανθρώπων, όχι μόνο ιστορικά ή τουριστικά στοιχεία. Μέσα από τη γνωριμία μαζί τους, καταρρίπτονται ήδη πολλά στερεότυπα. Με τα χρόνια, και μετά από περισσότερα από 230 επεισόδια, ξεκινήσαμε να εστιάζουμε περισσότερο στον λαϊκό πολιτισμό, προβάλλοντας φεστιβάλ, γιορτές, τοπικά έθιμα και παραδόσεις, ώστε να προσεγγίσουμε και το νεότερο κοινό».
Ετήσιο βαλκανικό εορτολόγιο
Η τακτική των συντελεστών της ομάδας του Άιντε Βαλκάνια για κάθε επεισόδιο περιλαμβάνει την έρευνα και τη δημιουργία ενός ετήσιου ημερολογίου με γιορτές και γεωργικές διεργασίες, όπως οι συγκομιδές των χωραφιών, τα θρησκευτικά πανηγύρια και τα μεγάλα κοινωνικά γεγονότα. Ύστερα ακολουθεί η επαφή με τους τοπικούς φορείς, ο σχεδιασμός του σεναρίου και το ταξίδι με τα οργανωμένα γυρίσματα. Βέβαια, πάντοτε υπάρχει χώρος για το απρόοπτο.
Τη φετινή σεζόν έχουμε δει, μεταξύ άλλων, τη μεταμόρφωση της ρουμάνικης Κραϊόβα σε παραμυθένια υπαίθρια σκηνή με καρναβαλιστές και μαριονέτες που προσκαλούν τον κόσμο σε γλέντι και χορό, το φεστιβάλ κολοκύθας της Κίκιντζα στη Σερβία, αλλά και την τελετουργία της ζίμνιτσα, δηλαδή την προετοιμασία για τον χειμώνα, με τους Σέρβους να γεμίζουν κελάρια με άιβαρ (σάλτσα πιπεριάς), μαρμελάδες, τουρσιά και ρακί και να ενώνονται μέσα από τη συνεργασία και το κοινό τραπέζι.
Από τα πιο πρόσφατα γυρίσματα, ο Θεόδωρος Καλέσης κρατάει την εμπειρία με τους τελευταίους βοσκούς των Καρπαθίων στη Ρουμανία. Κάθε Σεπτέμβριο, οι βοσκοί πραγματοποιούν μια μεγάλη γιορτή στην περιοχή του κάστρου Μπραν. Αν και το κάστρο έχει περισσότερο συμβολική αξία για τους λάτρεις των γοτθικών παραμυθιών, όπως ο Δράκουλας του Μπραμ Στόκερ, οι βοσκοί αξιοποιούν τα τοπία πέριξ του κάστρου, για να κατεβάζουν τα κοπάδια τους από τα Καρπάθια και να προβάλλουν τα προϊόντα τους.
«Μέσα από αυτό το φεστιβάλ γνωρίσαμε τους τελευταίους βοσκούς της περιοχής. Επισκεφθήκαμε τις στάνες τους και συνειδητοποιήσαμε ότι μια παράδοση χιλιάδων ετών ίσως σταματήσει σε αυτή τη γενιά, καθώς τα παιδιά τους δεν ακολουθούν πλέον το επάγγελμα. Με έναν τρόπο, ήμασταν μάρτυρες ενός ιστορικού τέλους. Παράλληλα, καταλάβαμε πόσο σημαντική ήταν η νομαδική ζωή των βοσκών για τη διαμόρφωση της κουλτούρας της περιοχής: η μουσική, οι χοροί, τα τραγούδια και η τοπική γαστρονομία συνδέονται άμεσα με αυτή την παράδοση. Μάλιστα, οι τσοπάνηδες της περιοχής θεωρούνταν κοινωνικά ισχυρές και αξιοσέβαστες προσωπικότητες, με μεγάλη οικονομική δύναμη και σημαντικό ρόλο στις αποφάσεις που λαμβάνονταν στις τοπικές κοινωνίες».
Βέβαια, όσο αλλάζουν οι κοινωνίες και οι άνθρωποι, τόσο ανανεώνονται και οι ιστορίες που γεννιούνται σε αυτή τη γωνιά της Ευρώπης. Γι’ αυτό και εκπομπές, όπως το Άιντε Βαλκάνια λειτουργούν ως ένα μικρό παράθυρο σε αυτή την πολυφωνία, θυμίζοντάς μας ότι, πέρα από σύνορα και διαφορετικές γλώσσες, οι εμπειρίες της καθημερινότητας, οι παραδόσεις και η ανάγκη των ανθρώπων να μοιράζονται στιγμές παραμένουν κοινές. Άλλωστε, τα Βαλκάνια απαρτίζονται από διαφορετικά κομμάτια μιας κοινής ιστορίας, η οποία εξακολουθεί να μας συνδέει, παρά τις διαφορετικές αποχρώσεις της.
