Με επιβλητικό βηματισμό, σε παράταξη που ξεκινά από το πάνω χωριό και κατεβαίνει στα λιθόστρωτα σοκάκια, οι Κουδουνάτοι του Μεσοτόπου Λέσβου εμφανίζονται κάθε Αποκριά σαν πομπή αρχέγονη. Άνδρες κάθε ηλικίας –από τότε που «πατούν στα πόδια τους» έως και άνω των 70, «ως τότε που τους βαστούν τα πόδια τους»– ζωσμένοι με δεκάδες ποιμενικά κουδούνια, με βαριά προβιά και μαυρισμένα πρόσωπα, κραδαίνουν τις «κουτσκούδες» και αφήνουν τον ήχο να σείει το χωριό. Ο εκκωφαντικός βρόντος μοιάζει να συνοδεύει την τελετουργική πομπή.
Στο αμφιθεατρικά χτισμένο χωριό των περίπου 600 κατοίκων, στην «Άγρια Δύση» της Λέσβου, το έθιμο των «κ’δουνάκ’» αποτελεί τον πυρήνα της Μεσοτοπίτικης Αποκριάς. Οι αρμαθιές των κουδουνιών –κάποια ξεπερνούν τα 20 κιλά– δένονται με λουριά στο στήθος, στη μέση και στους γοφούς. Μέχρι τη δεκαετία του 1970 τα πρόσωπα μαυρίζονταν με καπνιά από τους φούρνους, ενώ σήμερα το φούμο και η μπογιά έχουν αντικαταστήσει την παλιά πρακτική. Το ντύσιμο γίνεται μύηση που περνά από γενιά σε γενιά.
Όλο το χωριό στο πόδι
«Το έθιμο έλκει την καταγωγή του από τα διονυσιακά έθιμα», λέει στην «Κ» η πρόεδρος του Συλλόγου Μεσοτοπιτών «Η Αναγέννηση», Παναγιώτα Πλωμαρίτου. «Δεν μπορούμε να εξηγήσουμε γιατί το βρίσκουμε μόνο στον Μεσότοπο και όχι στην υπόλοιπη Λέσβο, ενώ το βλέπουμε σε κάποιες περιοχές της Μικράς Ασίας». Η ίδια θυμάται πως ως παιδί φοβόταν τους Κουδουνάτους: «Όπως βάραγαν άγρια τα κουδούνια, σκορπούσαν δέος».
Στο αμφιθεατρικά χτισμένο χωριό των περίπου 600 κατοίκων, στην «Άγρια Δύση» της Λέσβου, το έθιμο των «κ’δουνάκ’» αποτελεί τον πυρήνα της Μεσοτοπίτικης Αποκριάς.
Οι ρίζες, ωστόσο, χάνονται βαθιά στον χρόνο. Τα λατρευτικά δρώμενα της Αποκριάς, με μιμικούς χορούς, σεμνά και άσεμνα τραγούδια και «μτσούνέλια» (δηλαδή μεταμφιεσμένους) που γύριζαν τα βράδια τα τρίστρατα, διατηρούν την παράδοση. Οι Κουδουνάτοι με τις φτερωτές νεροκολοκύθες στο κεφάλι και τα φαλλικά σύμβολα στους ώμους παραπέμπουν στη γονιμική λατρεία: ο θόρυβος ξορκίζει τα κακά πνεύματα, «ξυπνά» τη γη και καλεί την καρποφορία. Κατεβαίνουν τις δύο τελευταίες Κυριακές της Αποκριάς και το κέφι κορυφώνεται. Στην κεντρική εξέδρα χορεύουν τον «αράπ’κο», ερωτικό μιμικό χορό με «σκέρτσα και καμώματα», που θυμίζει την οργιαστική ατμόσφαιρα των Διονυσίων.
Μπροστάρης είναι ο «μπρουστνέλας» –ο αρχαιότερος συνήθως– ντυμένος πιο ελαφρά, με άσπρη φανέλα και μια μεγάλη κουδούνα μπροστά, ώστε να ξεχωρίζει «σαν τη μύγα μέσα στο γάλα». Πίσω του, 30 έως 40 άνδρες και παιδιά κρατούν ρυθμό, τινάζουν τα σώματα και χτυπούν δυνατά τις κουτσκούδες στο έδαφος.
Στο παρελθόν, εξηγεί ο Ευθύμης Βασίλογλου, πρωτεργάτης του Μεσοτοπίτικου Καρναβαλιού, «το έθιμο γινόταν αυθόρμητα από τους άνδρες του χωριού. Τους θυμάμαι από τότε που γνώρισα τον κόσμο». Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 η παράδοση ατόνησε· «τα κουδούνια σίγησαν». Το 1986, με πρωτοβουλία του Λουκά Βακάλη, ο κ. Βασίλογλου μπήκε μπροστά και έκτοτε το Μεσοτοπίτικο Καρναβάλι αναβιώνει συστηματικά, με τους Κουδουνάτους στο επίκεντρο.
Η κοινωνική γεωγραφία του χωριού άφησε και αυτή το αποτύπωμά της. «Στο Πάνω Χωριό, όπου κυριαρχούσαν οι κτηνοτρόφοι, έβγαιναν οι Κουδουνάτοι», σημειώνει η κ. Πλωμαρίτου. «Στο Κάτω Χωριό, των γεωργών, έβγαιναν οι Εύζωνες, με φουστανέλες από τραπεζομάντηλα». Η διπλή αυτή όψη της Αποκριάς καθρεφτίζει μια παλιά κοινωνική ισορροπία.
«Από μικρές ανεβαίναμε στην ταράτσα για να δούμε όλη την πομπή», λέει στην «Κ» η πρόεδρος του Συλλόγου Μεσοτόπου, Αθηνά Πιπίνη. Το θέαμα εξακολουθεί να ξεσηκώνει και να εντυπωσιάζει κάθε περαστικό. Σήμερα, πέρα από τον Μεσότοπο, ο Σύλλογος Μεσοτοπιτών «Η Αναγέννηση» μεταφέρει το έθιμο και στην Αθήνα, συστήνοντας τους «κ’δουνάκ’» σε ένα ευρύτερο κοινό.
