Απόκριες στη Σκύρο: Το αρχέγονο καρναβάλι του Αιγαίου

Ο Γέρος, η Κορέλα και ο Φράγκος

Ένας λιθόχτιστος δρόμος συνδέει τον παραλιακό οικισμό Μαγαζιά με τη Χώρα της Σκύρου. Στις πλαγιές, ο αντίλαλος από μακρινές φωνές γεννά έναν απόκοσμο ήχο. Πλησιάζοντας στη Μεγάλη Στράτα, το ξαφνικό συναπάντημα με ένα πλήθος από τραγόμορφους μασκαράδες ζωσμένους με κουδούνια ξυπνά έναν πρωτόγονο φόβο, εκτοξεύοντάς σε σ’ ένα μυθικό παρελθόν. Ο Γέρος, τρομαχτικός σαν αρχαίος δαίμονας, προχωρά με ρυθμικό βηματισμό, και όταν κατά διαστήματα στέκεται, κουνάει με τόση δύναμη τη μέση του που νιώθεις να σείεται το σύμπαν. Όταν συνέλθεις από το πρώτο ξάφνιασμα, νιώθεις δέσμιος του εκκωφαντικού ήχου των κουδουνιών.

Ντυμένος με το μαλλιαρό μαύρο καπότο, το λευκό μάλλινο κοντοβράτσι, τις υφαντές τροχαδόκαλτσες, τα δερμάτινα τροχάδια και τη μ’τσούνα, ο Γερο-τσοπάνης με το στραβοράβδι στα χέρια πηγαινοέρχεται στα σοκάκια κάτω από τα βλέμματα ντόπιων και επισκεπτών. Τον συνοδεύουν η Κορέλα και ο Φράγκος. Η πρώτη, φορά την παραδοσιακή νυφιάτικη φορεσιά και κουνώντας το μαντίλι χορεύει γύρω από τον Γέρο. Σύμφωνα με την παράδοση, κάτω από τη φορεσιά κρυβόταν άνδρας –όπως άλλωστε συνηθίζεται στα ελληνικά λαϊκά δρώμενα–, στη Σκύρο όμως από τη δεκαετία του ’70 οι άντρες δεν ήθελαν πια να ντύνονται με γυναικεία ρούχα, οπότε οι Κορέλες είναι πλέον γυναίκες.

Παλαιότερα, οι Γέροι με την παρέα τους πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι για να αστειευτούν, να «βροντήξουν» τα κουδούνια του κοπαδιού τους και να κεραστούν, τώρα φτάνουν μέχρι το Μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου για να χτυπήσουν τις καμπάνες και να προσκυνήσουν την εικόνα του. Στη διαδρομή, όταν ο Γέρος σταματήσει για να ξεκουραστεί, η Κορέλα θα τραγουδήσει για εκείνον, επαινώντας τον για την αξία και τις χάρες του: «Άγγελος είσαι μάτια μου, κανένας δεν σου μοιάζει. Κρίνε με τις εφτά κορφές που γέρνεις με τ’ αγιάζι…». Τη συντροφιά συμπληρώνει ο Φράγκος, που φοράει σακάκι, παντελόνι –τα γνωστά «φράγκικα»–, αποκριάτικη μάσκα, ένα κουδούνι στη μέση κι έχει τον ρόλο του αστείου της παρέας.

Τα λαϊκά τούτα δρώμενα, με τις ζωόμορφες αναπαραστάσεις και τους ήχους των κουδουνιών εντάσσονται στο ευρύτερο πλαίσιο των ευετηριακών τελετών – από τα αρχαία εὖ = καλό και ἔτος = χρόνος, δηλαδή καλή χρονιά. Με πανάρχαια καταγωγή́, έχουν γονιμικό χαρακτήρα, ως παρακλήσεις για να είναι η γη γόνιμη και να έχουν καλή σοδειά, καθώς βρισκόμαστε στο ξεκίνημα της Άνοιξης, την Πρωτοχρονιά του βλαστικού χρόνου της Διονυσιακής λαϊκής λατρείας.

Την Κυριακή της Τυρινής το απόγευμα, στην κεντρική πλατεία αναβιώνει και το έθιμο της Τράτας. Γύρω από μια βάρκα στήνονται αυτοσχέδιες κωμωδίες, συνήθως από ένα δίδυμο που σατιρίζει τα γεγονότα της χρονιάς, αλλά και άλλα δρώμενα που προκαλούν γέλιο, όπως το «Αγάπη μ’ καλαμπόπιτα». Στα σπίτια μαγειρεύονται τα αποκριάτικα φαγητά, όπως τραχανόπιτα, κοτόπιτα και χειροποίητα μακαρόνια (κοχύλια), που φτιάχνονται σε ξύλινο πλαστήρι με τα δύο δάχτυλα -σαν τις μακαρούνες- και συνοδεύονται με μυζήθρα και δυόσμο.

Καθώς το νησί φημίζεται για τον μεγάλο αριθμό αιγοπροβάτων ελευθέρας βοσκής, τα εστιατόρια σερβίρουν εξαιρετικής ποιότητας κρεατικά και τυριά –γραβιέρα, ξινοτύρι, κασέρι, μυζήθρα–, αλλά βεβαίως και ψάρια και θαλασσινά. Στο οινομαγειρείο «Μπάρμπα Γιάννης και Μαρίτσα», στη Χώρα, όπου το τελευταίο σαββατοκύριακο της Αποκριάς στήνεται ολονύκτιο γλέντι με χορό, ζητήστε την τοπική φάβα, τραχανόπιτα, λαδόπιτα και τους απίθανους κεφτέδες.

Την Καθαρά Δευτέρα, μικροί και μεγάλοι, φορώντας τις φορεσιές τους –οι άνδρες τη βράκα, οι γυναίκες την Κουτνιά ή την Κουμιώτικη, που προέρχεται από την Κύμη της Εύβοιας– ξεχύνονται στην κεντρική πλατεία για να χορέψουν παραδοσιακούς χορούς μέχρι αργά τη νύχτα, ενώ οι υπηρεσίες του δήμου και οι εθελοντές προσφέρουν στον κόσμο σαρακοστιανά εδέσματα και κρασί.

Διαδρομές και εμπειρίες

Η Σκύρος έχει ενδιαφέρουσα μορφολογία, με δάση, οροπέδια,  ποτάμια, απόκρημνα βράχια, αμμουδιές, ακατοίκητες νησίδες, σπάνια χλωρίδα και πανίδα – από τα γνωστά Σκυριανά αλογάκια, που σύμφωνα με πολλούς απεικονίζονται και στη ζωοφόρο του Παρθενώνα, μέχρι το γεράκι Μαυροπετρίτης και η Σκυριανή σαύρα. Σε αυτό το περιβάλλον, λοιπόν, ενδείκνυται η πεζοπορία.

Εμείς ακολουθήσαμε δύο μοναδικές διαδρομές, παρέα με τους «Εξερευνητές, Φίλοι Πολιτιστικών και Πεζοπορικών εξορμήσεων», στα σηματοδοτημένα μονοπάτια για τα οποία φημίζεται το νησί. Η πρώτη στο πευκόφυτο, εύφορο και ήμερο –εξ ου και το προσωνύμιο Μερόη– βόρειο τμήμα του. Πιάσαμε το μονοπάτι 500μ. δυτικά από το ξωκλήσι του Αγίου Ιωάννη, πάνω στον ασφάλτινο δρόμο Τραχύ-Χώρα, όπου αφήσαμε το αυτοκίνητο. Ακολουθώντας το, αφού περάσαμε μια κατούνα (βοσκοτόπι) και ένα πευκοδάσος, φτάσαμε στην Παναγιά Λυμπιανή, ένα λαξευμένο στον βράχο εκκλησάκι, θεμελιωμένο σε μάρμαρα αρχαίου ναού. Στη συνέχεια κατευθυνθήκαμε στον Άγιο Μέρωνα, άλλο ένα καταπληκτικής αρχιτεκτονικής ξωκλήσι, για να καταλήξουμε στη Χώρα μετά από τρεισήμισι ώρες, αφού διασχίσαμε 10χλμ. σε 250μ. υψόμετρο. Η δεύτερη και πιο διάσημη διαδρομή –Χώρα, Αναβάλσα, Παναγία Λυμπιανή, Αγ. Κωνσταντίνος, Χώρα– εκτείνεται σε 13χλμ. και διαρκεί 5 ώρες. Αν χρειάζεστε συνοδό, απευθυνθείτε στην «Πεζοπορική Ομάδα Σκύρου», του Γιώργου Κούκη.

Στα νότια το τοπίο είναι πιο άγριο, με απότομες βραχώδεις ακτές και γυμνές οροσειρές, όπου δεσπόζει ο Κόχυλας – το «βουνό», όπως το αποκαλούν οι ντόπιοι. Εμείς ακολουθήσαμε το μονοπάτι του Αγίου Αρτεμίου (Αρτεμήσι) με κατεύθυνση το Αχίλλι. Περνώντας μέσα από ένα ρέμα, βγήκαμε σε ένα οροπέδιο με πουρνάρια που είχαν πάρει το σχήμα του ανέμου που μας σφυροκοπούσε όσο περπατούσαμε με προορισμό το λιμανάκι απ’ όπου ο Αχιλλέας απέπλευσε για την Τροία.

Το τελευταίο πρωινό ανεβήκαμε στο Κάστρο για να χαζέψουμε την κατάλευκη Χώρα, επισκεφτήκαμε το Καστρομονάστηρο του Αγίου Γεωργίου –μετόχι της Μονής μεγίστης Λαύρας–, και τη Βυζαντινή εκκλησία της Θεοτόκου, απολαμβάνοντας την ανεμπόδιστη θέα στο πέλαγος. Κατηφορίζοντας, φτάσαμε στην πλατεία Μπρουκ –με το άγαλμα του Άγγλου φιλέλληνα ποιητή Ρούπερτ Μπρουκ, ο οποίος ενταφιάστηκε στη Σκύρο–, όπου βρίσκονται τα δύο μουσεία του νησιού.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο περιλαμβάνει ευρήματα από την πρωτοελλαδική περίοδο (2800-1900 π.Χ) έως τα Ρωμαϊκά χρόνια (1^ος αιώνας μ.Χ). Κυρίαρχη θέση σε αυτά έχουν εκθέματα από τον προϊστορικό οικισμό του Παλαμαρίου στα βορειοανατολικά του νησιού, δίπλα στην ομώνυμη παραλία, που χρονολογείται στην 3^η χιλιετία π.Χ. (2500-1800 π.Χ). Πρόκειται για μια τέλεια οργανωμένη πόλη με εντυπωσιακά κτίρια και οχύρωση που αξίζει να επισκεφτείτε. Η ηρεμία της θάλασσας, τα ροζ λουλουδάκια που καλύπτουν αυτή την εποχή το χώμα, οι αμμοθίνες, όλα συμβάλλουν στη μαγεία, ειδικά αν βρεθείτε εκεί νωρίς το πρωί.

Το Εθνολογικό και Λαογραφικό Μουσείο Μάνου και Αναστασίας Φαλτάϊτς φιλοξενεί συλλογές χωρισμένες σε τρεις ενότητες. Η πρώτη αφορά τη σκυριανή ιστορία και τον πολιτισμό και περιλαμβάνει παραδοσιακές φορεσιές, υφαντά και το γνωστό «Σκυριανό Σπίτι». Μεγάλη εντύπωση προκαλούν τα κεντήματα με τους συμβολισμούς τους – για παράδειγμα, ο κόκορας συμβολίζει την ανδρική γονιμότητα και οι γυναίκες τον κεντούσαν στα σεντόνια που έστρωναν την πρώτη νύχτα του γάμου τους. Η δεύτερη ενότητα έχει να κάνει με σπάνια ιστορικά έγγραφα, όπως η Προκήρυξη της Φιλικής Εταιρείας που καλεί τους Έλληνες να συμμετάσχουν στην Επανάσταση του 1821, καθώς και χειρόγραφα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Η τρίτη αναφέρεται στην παραδοσιακή οικονομία του ελληνικού χώρου. Για την ιστορία, να πούμε ότι το εν λόγω Μουσείο ιδρύθηκε το 1964 από τον Μάνο Φαλτάϊτς, Έλληνα με καταγωγή από την οικογένεια των Φαλτάγηδων της Σκύρου με προβυζαντινές ρίζες.

Μια τελευταία εμπειρία βιώσαμε στα αρχαία λατομεία πωρόλιθου στα Πουριά, που στην αρχαιότητα χρησιμοποιούνταν κυρίως ως οικοδομικό υλικό και εξαγόταν σε άλλα νησιά του Αιγαίου. Εκεί βρίσκεται και ο Άγιος Νικόλαος, ένα μικροσκοπικό εκκλησάκι πλάι στη θάλασσα, το ωραιότερο σημείο για να κλείσει κανείς αυτό το εξαιρετικά ενδιαφέρον ταξίδι.

Διαμονή

Nefeli Hotel. Διαμερίσματα-αντίγραφα Σκυριανών σπιτιών σε μοντέρνα εκδοχή. Σερβίρουν εξαιρετικό πρωινό με τοπικά εδέσματα. (skyros-nefeli.gr/hotel-accommodation/104-room)

Αντιγόνη Studios. Άνετοι χώροι με καλόγουστη Σκυριανή επίπλωση και πολύ καλό πρωινό με θέα τη θάλασσα. (antigonistudios.com)

Γαστρονομία

Στο εστιατόριο «Ο παππούς μου κι εγώ», στη Χώρα (τηλ. 2222 093200), θα απολαύσετε τυροπιτάρια με τραχανά και μυζήθρα και απίθανο πετνέ (κόκορα με μακαρόνια). Στον «Στέφανο», στα Μαγαζιά, δίπλα στο κύμα (τηλ. 2222 091272), παραγγείλτε ντόπιο κατσικάκι ή ολόφρεσκο ψάρι – την αστακομακαρονάδα αφήστε τη για το καλοκαίρι. Ο κτηνοτρόφος Δημήτρης Μαυρίκος στην ταβέρνα «Άγιος Πέτρος» (τηλ. 697 284 2116) σερβίρει κρεατικά από δικές του πρώτες ύλες, όπως γίδα κοκκινιστή και παϊδάκια, καθώς και λαχανικά από το μποστάνι του. Οι «Ιστορίες του μπάρμπα» (τηλ. 2222 091453) είναι το ιδανικό ουζερί στον Μώλο με ψαρομεζέδες και παραδοσιακά πιάτα – δοκιμάστε σουπιές μαγειρευτές.

Στο τέλος της Μεγάλης Στράτας, τα πρωινά σχηματίζονται ουρές έξω από τον «Μήτσο» (τηλ. 2222 091772) για τυρόπιτες, μπουγάτσες και τα συναφή. Κοντά βρίσκεται και το μπαρ «Καλυψώ», για καφέ και ποτό (τηλ. 2222 092160), ενώ καλά κοκτέιλ σερβίρει η «Αγορά» στην κεντρική πλατεία (τηλ. 2222 092535). Για αμυγδαλωτά και παγωτό με φρέσκο γάλα, τέλος, κατευθυνθείτε στα «Γλυκά της Φαλταΐνας» (τηλ. 2222 091912).

Βόλτα στην αγορά

Στο κατάστημα «Έκθεση Σκυριανής Παράδοσης», της λαογράφου Όλγας Ζαχαράκη, στη Μεγάλη Στράτα, θα βρείτε έργα αγγειοπλαστικής, κεντητικής και ξυλογλυπτικής, ενώ στο «Αργώ», στο τέρμα του ίδιου δρόμου, πωλούνται Σκυριανά αλλά και μοντέρνα κεραμικά.

Δράσεις

Για να γνωρίσετε τα Σκυριανά αλογάκια κλείστε ραντεβού στο Κτήμα Μουριές του Μανώλη Τραχανά, που έχει και ταβέρνα όπου μπορείτε να δοκιμάσετε τοπικές σπεσιαλιτέ (www.skyrian-horses.org), καθώς και στη φάρμα της Αμάντα Σίμπσον και του Στάθη Κατσαρέλια (τηλ. 22220 92918, 92996, skyrosislandhorsetrust.com).

Αν πάλι θέλετε να μυηθείτε στις τοπικές παραδόσεις, ο Πολιτιστικός Σύλλογος Σκύρου «Ανεμόεσσα», σε συνεργασία με τον Δήμο Σκύρου, διοργανώνει στο νησί το 6ο πανελλήνιο αντάμωμα πολιτιστικών-χορευτικών συλλόγων το διάστημα 15-19/4 ’26, στη Χώρα (anemoessaskyros.com/festival).