Από την ανοιχτή σιδερένια πόρτα οι ήχοι του τάνγκο γλιστρούν στα στενά της Παλιάς Πόλης. Oι περαστικοί κοντοστέκονται, για να ακούσουν τα αποφασιστικά βήματα των χορευτών στο ξύλινο πάτωμα. Δυο στενά πιο κάτω, στο ημίφως ενός αρχοντικού σαλονιού, ακούγεται dark ambient μουσική από βινύλιο, ενώ το τραπέζι είναι γεμάτο σκόρπια φύλλα με ποιήματα του Μπωντλαίρ, του Λωτρεαμόν, του Βερλαίν και του Καρυωτάκη. Στα δύο αυτά διατηρητέα κτίρια της Παλιάς Πόλης, στις οδούς Αντίκα και Μαυρομιχάλη, στεγάζονται οι δραστηριότητες της Φιλοπρόοδου Ένωσης Ξάνθης.
Συμπληρώνονται σήμερα 73 χρόνια από εκείνο το κυριακάτικο πρωινό της 19ης Οκτωβρίου 1952, όταν σε μια σχολική τάξη του παλιού Γυμνασίου, απέναντι από τη Μητρόπολη, είκοσι τέσσερις Ξανθιώτες υπέγραφαν το ιδρυτικό καταστατικό της. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, η ΦΕΞ, το «επαρχιακό πνευματικό σωματείο» που οραματίστηκε μια ομάδα ανήσυχων ντόπιων το ’50, μεγάλωσε, επεκτάθηκε, πέρασε τα πάνω και τα κάτω του, δοκίμασε, πέτυχε και απέτυχε, αλλά το σημαντικό είναι ότι λειτουργεί αδιάκοπα όλα αυτά τα χρόνια, με την ίδια φιλοσοφία με την οποία ξεκίνησε: «Να αποτελέσει το θεμέλιο μιας νέας ανόδου του πνευματικού και πολιτιστικού επιπέδου της Ξάνθης».
Από τη Λαϊκή Βιβλιοθήκη στο Ράδιο Ξάνθη
Η πρώτη κίνησή της ήταν η ίδρυση Λαϊκής Βιβλιοθήκης, η οποία στεγάστηκε στο Σπίτι Πολιτισμού, στο κτίριο της Παλιάς Πόλης, όπου σήμερα οι Ξανθιώτες χορεύουν τάνγκο. Τρία χρόνια αργότερα, τα μέλη της Ένωσης παρέδωσαν στον Δήμο 1.360 βιβλία, προκειμένου να στηθεί η Δημοτική Βιβλιοθήκη, ενώ οργάνωσαν παλλαϊκή επιτροπή για την ανάδειξη των αρχαίων Αβδήρων, με αποτέλεσμα το 1976 το Υπουργείο Πολιτισμού να εκκινήσει τις διαδικασίες για ανέγερση μουσείου. Από τα πρώτα χρόνια, ξεκίνησαν επίσης τα μαθήματα αγγλικών, η χορωδία, οι διαλέξεις με επιφανείς καθηγητές, λογοτέχνες και καλλιτέχνες, καθώς και η Λαογραφική Εφορεία, όπου η περίφημη Θρακιώτισσα λαογράφος Κατίνα Βεΐκου-Σεραμέτη όργωνε τα χωριά του νομού και τις γειτονιές της Ξάνθης αναζητώντας έγγραφα, είδη καθημερινής χρήσης, παλιά τραγούδια και μοιρολόγια. Αυτά αποτέλεσαν και τα πρώτα εκθέματα του Ιστορικού Λαογραφικού Μουσείου Ξάνθης, που ίδρυσε η ΦΕΞ το 1975 στο αρχοντικό Κουγιουμτζόγλου. «Ήταν ένα εγκαταλελειμμένο σπίτι, με οργιώδη βλάστηση, το οποίο σιγά σιγά καθαρίστηκε και επισκευάστηκε. Τα μέλη της Ένωσης ήρθαν σε επαφή με ντόπιους και με συλλέκτες, πήραν αντικείμενα ως δωρεές, ενώ άλλα τα αγόρασαν. Η προσπάθεια για εμπλουτισμό της συλλογής συνεχίζεται μέχρι σήμερα», λέει η Δαμιανή Καραγεωργιάδου, αντιπρόεδρος σήμερα της ΦΕΞ. Όλες οι σχολικές τάξεις της πόλης περνούν από το μουσείο και τα παιδιά συμμετέχουν στα ποικίλα εκπαιδευτικά προγράμματα που προσφέρει.
Η Ένωση δεν σταμάτησε, εξάλλου, ποτέ να είναι συνεπής με τον χαρακτηρισμό της ως Φιλοπρόοδη. Το 1971 συστήνεται η Κινηματογραφική Λέσχη της, μία από τις πρώτες στην Ελλάδα, ενώ το 1988, με την επικράτηση της ιδιωτικής ραδιοφωνίας, βγαίνει στον αέρα ο σταθμός Ράδιο Ξάνθη. Η λίστα με τις καινοτομίες και τις πολιτιστικές δράσεις της ΦΕΞ είναι ατελείωτη. Και αυτό ισχύει τόσο για το παρελθόν όσο και για το παρόν της.
Ένα εργαστήριο για τον καθένα
αραβικούς.
«Πίσω από κάθε πολιτιστική πρωτοβουλία που υπάρχει στην Ξάνθη, βρίσκεται η ΦΕΞ», μου λέει ο Τάσος στο τρίτο κτίριο που διαχειρίζεται η Ένωση, μια παλιά καπναποθήκη, η οποία επίσης επισκευάστηκε ώστε να είναι λειτουργική. Ο Τάσος παίζει βιολί και κάθε Τρίτη έρχεται εδώ για τις πρόβες του παραδοσιακού συνόλου. Είναι ένας από τους εκατοντάδες ανθρώπους που παρακολουθούν κάποιο από τα προσφερόμενα εργαστήρια χορού, θεάτρου, μουσικής, ζωγραφικής, ραπτικής και πλεκτικής, κινηματογράφου κ.ά. Οι περισσότεροι Ξανθιώτες έχουν κάνει ένα πέρασμα από τη ΦΕΞ, είτε παρακολουθώντας τα εργαστήριά της είτε δίνοντας το «παρών» σε εκδηλώσεις και φεστιβάλ είτε αναλαμβάνοντας ενεργό ρόλο στις ομάδες της. Αλλά δεν είναι μόνο οι ντόπιοι στους οποίους κινεί το ενδιαφέρον. Στο παραδοσιακό σύνολο που συμμετέχει ο Τάσος, ο Ανδρέας που παίζει ούτι έρχεται από την Αλεξανδρούπολη, η Κέλλυ με την πολίτικη λύρα της οδηγεί από το Αγίασμα Καβάλας και ο κιθαρίστας, ο Ηλίας, ήρθε από την Αθήνα για σπουδές στην Ξάνθη και έμεινε στην πόλη.
Δύο ορόφους πιο κάτω, στο μάθημα ελεύθερου σχεδίου, ο Βάιος στέκεται μπροστά στον καμβά του. Καθηγητής πληροφορικής στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, γράφτηκε στο εργαστήριο βλέποντας το σχέδιο ως χόμπι, τώρα όμως προετοιμάζεται να δώσει εξετάσεις στη Σχολή Καλών Τεχνών. Το εργαστήριο σχεδίου λειτουργούσε αυτόνομα, αλλά τελικά, όπως και πολλά άλλα, εντάχθηκε στις δράσεις της ΦΕΞ. Η ραπτική ήταν ιδέα της Χρυσούλας Γρηγορίου, η οποία είχε σπουδάσει το αντικείμενο αλλά εργαζόταν στη δουλειά του συζύγου της, σε εργοστάσιο ξυλείας. Μόλις συνταξιοδοτήθηκε, κι ενώ παρακολουθούσε τμήμα χορού της ΦΕΞ, πρότεινε στην Ένωση να αναλάβει την οργάνωση εργαστηρίου ραπτικής, όπως και έγινε. Αντίστοιχη είναι η περίπτωση της Ηρώς Κονδύλη, μιας από τις λίγες δασκάλες στην Ελλάδα της μεθόδου Barre Astié, η οποία έκανε σχετική πρόταση στη ΦΕΞ και το εργαστήριό της διανύει πλέον τον τρίτο του χρόνο.
«Αντιμετωπίζουμε αυτό που κάνουμε ως ένα βήμα για τους Ξανθιώτες. Θέλουμε να μπορεί ο καθένας να δει διαφορετικά πράγματα, να έρθει σε επαφή με καινούργια ερεθίσματα, να βρει χώρο για τις ιδέες του», λέει ο πρόεδρος της ΦΕΞ, Απόστολος Τσότσος. Ο ίδιος, μπαίνοντας στον σύλλογο, συνειδητοποίησε ότι είναι ένας κόσμος ολόκληρος, που δίνει δυνατότητες τις οποίες δεν βρίσκεις εύκολα σε μια επαρχιακή πόλη. Ξεκίνησε να ασχολείται με το τάνγκο, μετά με το ραδιόφωνο και τη δημιουργική γραφή, γνώρισε κόσμο και δημιούργησε νέες παρέες. «Με τον καιρό, μου έγινε ανάγκη για να ξεφεύγω από τη δουλειά και την καθημερινότητα». Η ΦΕΞ θεωρείται ένα δυνατό και ζωντανό κύτταρο για τον τοπικό πολιτισμό. Αλλά δεν είναι το μόνο.
Κύτταρα πολιτισμού
Πενήντα έναν πολιτιστικούς συλλόγους και φορείς μετράει η πόλη. Πολλοί συνενώνουν τους ανθρώπους με βάση την καταγωγή τους, κάποιοι αποτελούν την εξέλιξη ομάδων που δημιουργήθηκαν για το φημισμένο καρναβάλι, αναπτύσσοντας όμως δράση όλον τον χρόνο, και άλλοι έχουν πιο ευρεία απήχηση, όπως το Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης. Συστάθηκε το 1998 με πρωτοβουλία της Βιργινίας Τσουδερού, με σκοπό την προστασία της παράδοσης και των τοπικών τεχνών. Στεγάστηκε αρχικά σε μια μικρή καπναποθήκη, οργανώνοντας εργαστήρια τεχνών, διαλέξεις, συζητήσεις και εκδηλώσεις. Τμήμα της καπναποθήκης «Π», από τις μεγαλύτερες της Ξάνθης, αξιοποιήθηκε ως δεύτερος χώρος του Ιδρύματος, όσο η δραστηριότητά του μεγάλωνε. Από ξυλογλυπτική, βιβλιοδεσία, βιτρό και κεραμική μέχρι ρομποτική, φωτογραφία και χορό, οι αίθουσές του γεμίζουν κόσμο κάθε απόγευμα. Οι άνθρωποι του Ιδρύματος όμως κινητοποιούνται και σε άλλα πεδία, που συνδέονται με την ιστορία και την περιοχή, όπως η συμμετοχή στην επιτροπή υποστήριξης ώστε να αναγνωριστεί το ξανθιώτικο χωριό Άνω Καρυόφυτο ως μαρτυρική κοινότητα.
Πενήντα έναν πολιτιστικούς συλλόγους και φορείς μετράει η πόλη. Πολλοί συνενώνουν τους ανθρώπους με βάση την καταγωγή τους, κάποιοι αποτελούν την εξέλιξη ομάδων που δημιουργήθηκαν για το φημισμένο καρναβάλι, αναπτύσσοντας δράση όλον τον χρόνο, και άλλοι έχουν πιο ευρεία απήχηση.
Σημαντικό έργο έχει να επιδείξει και το Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Κέντρο Θράκης (ΠΑΚΕΘΡΑ). Συμμετείχε σε προσφυγή ενάντια στην ανέγερση κτιρίων σε περιοχή κοντά στο Δέλτα του Νέστου που προστατεύεται από τη διεθνή συνθήκη Ραμσάρ, ενώ οργανώνει και οικοπεριηγήσεις και εκδρομές. Η χαρτογράφηση των εκκλησιών στο Αϊβαλί, των δρόμων στην Ανατολική Θράκη και η συμβολή στην προσπάθεια των κατοίκων του οικισμού Δροσερό, λίγο έξω από την Ξάνθη, να ονοματίσουν τους δρόμους στη συνοικία τους, περιλαμβάνονται στις δράσεις του. Το ΠΑΚΕΘΡΑ έχει εκδώσει πάνω από 83 βιβλία για τον τοπικό πολιτισμό και τις παραδόσεις, ανάμεσά τους και αρκετά που φωτίζουν την πομακική κουλτούρα. Στην έδρα του στην Παλιά Πόλη λειτουργεί λέσχη φιλαναγνωσίας και συχνά πραγματοποιούνται συζητήσεις και βιβλιοπαρουσιάσεις.
«Η προσπάθεια όλων των συλλόγων είναι κοινή, υπάρχει πεδίο για να αναπτύξει ο καθένας τις δράσεις του», σημειώνει η Ευτέρπη Στάντσιου, πρόεδρος του Λυκείου Ελληνίδων, που λειτουργεί στην πόλη από το 1976. Με πολυπληθές τμήμα παραδοσιακών χορών, με πολυφωνικό σχήμα με 30 μέλη υπό την ευθύνη της μουσικού και θεατροπαιδαγωγού Στέλλας Γκρήγκοβιτς και με διοικητικό συμβούλιο αποτελούμενο από εννέα γυναίκες, το Λύκειο είναι πάντα δραστήριο και ανήσυχο. «Όσο δίνουμε ευκαιρίες για συμμετοχή, τόσο περισσότερο ασχολούνται οι κάτοικοι και προσφέρουν εθελοντικά. Δεν θέλουμε να ακολουθούμε την πεπατημένη και να περιοριζόμαστε σε χορούς, τραγούδια, έθιμα. Φροντίζουμε να πρωτοπορούμε, ώστε όλοι να βρίσκουν ένα ενδιαφέρον», λέει η πρόεδρος του Λυκείου.
Το πολιτιστικό ημερολόγιο της Ξάνθης είναι από τα πιο γεμάτα που μπορεί να συναντήσει κανείς σε μια μικρή επαρχιακή πόλη. Και αυτό το ημερολόγιο χωράει τόσο πολλά και διαφορετικά, από dark ambient μουσική και ρεμπέτικα μέχρι ρεσιτάλ από φημισμένους Αμερικανούς πιανίστες. Εκδηλώσεις κάθε είδους λαμβάνουν χώρα όλο τον χρόνο, ενώ οι σύλλογοι συμμετέχουν ενεργά στις Γιορτές Παλιάς Πόλης κάθε Σεπτέμβριο και στο Καρναβάλι την άνοιξη. Όταν δεν υπάρχει συναυλία, παρουσίαση, συζήτηση ή έκθεση, οι Ξανθιώτες αφιερώνουν τα απογεύματά τους στα δεκάδες εργαστήρια χορού, θεάτρου, εικαστικών και χειροτεχνιών. Και είναι παρήγορο ότι τόσο πολλοί και διαφορετικοί άνθρωποι με διαφορετική αφετηρία και καταβολές αναρωτιούνται κάθε στιγμή τι είναι σήμερα φιλοπρόοδο και αγωνιούν να το προσφέρουν στον τόπο του.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο 14ο τεύχος της έκδοσης «Οι Τόποι μας-Ξάνθη», Οκτώβριος 2025.
