Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σουβενίρ για όσους μέχρι πριν από μερικά χρόνια ταξίδευαν στις χώρες του πρώην ανατολικού μπλοκ ήταν οι χειροποίητες κεντητές πετσέτες και τα λευκά πουκάμισα με τα κόκκινα κεντητά μοτίβα των παραδοσιακών γυναικείων φορεσιών. Πριν από λίγες δεκαετίες, άλλωστε, σε πολλές περιοχές όπως η Βέτκα της σημερινής Λευκορωσίας, που φημίζεται για την υφαντική της παράδοση, σχεδόν κάθε σπίτι διέθετε τον δικό του αργαλειό. Σ’αυτή την περιοχή της επαρχίας Γκομέλ, στις όχθες του ποταμού Σοζ, οι γυναίκες περνούσαν τους χειμώνες τους υφαίνοντας και κεντώντας με την παραδοσιακή τεχνική νεγκλιούμπκα (negliubka), διακοσμώντας τα σπίτια τους και διατηρώντας ζωντανές τις παραδόσεις από γενιά σε γενιά. Τα ξακουστά «ρουσνίκια» τους χρησιμοποιούνταν ιδιαίτερα στις γαμήλιες παραδόσεις, για να τυλίξουν τις χριστιανικές εικόνες, να στολίσουν τους προξενητές, να δέσουν συμβολικά τα χέρια των νεονύμφων. Κεντημένα με περισσότερα από 120 διαφορετικά μοτίβα, ορισμένα ακόμη και του 17ου αιώνα, όταν θεωρείται ότι ξεκίνησε η συγκεκριμένη παράδοση, τα υφαντά και οι παραδοσιακές φορεσιές της Βέτκα αποτελούν πλέον πολιτιστικό θησαυρό της Λευκορωσίας.
Σήμερα η υφαντική παράδοση νεγκλιούμπκα έχει καταχωρηθεί στον κατάλογο της UNESCO για την Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά που χρήζει επείγουσας διαφύλαξης. Όπως και σε πολλές άλλες περιοχές της Ευρώπης, ορισμένες παραδόσεις που δίνουν ψυχή στα ταξίδια μας κινδυνεύουν να χαθούν μαζί με τις κοινότητες που τις γέννησαν. Η πόλη της Βέτκα μετρά μόλις 8.500 κατοίκους, καθώς η καταστροφή του Τσερνόμπιλ το 1986 οδήγησε σε δραματική μείωση του πληθυσμού, με περίπου 40.000 ανθρώπους να αναγκάζονται να μετακινηθούν μακριά από τη ραδιενέργεια. Παράλληλα, ο σύγχρονος τρόπος ζωής δυσκολεύει τη μεταλαμπάδευση της παράδοσης μέσα στις οικογένειες, από μητέρα σε κόρη, γι’ αυτό η διαφύλαξη των τεχνικών της νεγκλιούμπκα στηρίζεται πλέον σε τοπικούς φορείς, όπως το Αγροτικό Κέντρο Υφαντικής και το Μουσείο των Λευκορωσικών Παραδόσεων της Βέτκα.
Δύο ακόμη πολύτιμες τέχνες
Το 2025 μαζί με τη νεγκλιούμπκα της Λευκορωσίας, δύο ακόμη ευρωπαϊκές τέχνες που κινδυνεύουν να χαθούν προστέθηκαν στον κατάλογο των στοιχείων Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς που χρειάζονται επείγουσα στήριξη: η μουσική παράδοση της λαχούτας (αλβανικού λαούτου) και η ξυλοναυπηγική παράδοση των μολισέιρους (moliceiros) στο Αβέιρο της Πορτογαλίας. Οι χειροποίητες, ζωγραφισμένες στο χέρι, βάρκες από ξύλο πεύκου δεν χρησιμοποιούνται πια για τη συλλογή υδρόβιων φυτών στη λιμνοθάλασσα Ria de Aveiro, όπως συνέβαινε παλαιότερα. Οι μολισέιρους είχαν σχεδιαστεί ειδικά για τη συγκομιδή του «μολίσου», που χρησιμοποιούνταν ως φυσικό λίπασμα στη γεωργία. Ωστόσο, με την αλλαγή των αγροτικών πρακτικών και την επικράτηση των χημικών λιπασμάτων τον 20ό αιώνα, η δραστηριότητα σταδιακά εγκαταλείφθηκε και σήμερα οι πολύχρωμες βάρκες με τα συχνά χιουμοριστικά σχέδια χρησιμοποιούνται για τουριστικές περιηγήσεις στα κανάλια του Aveiro.
Αντίστοιχα, η κατασκευή και το παίξιμο του αλβανικού λαούτου, άρρηκτα συνδεδεμένου με ιστορίες αντίστασης στις ορεινές κοινότητες της βόρειας Αλβανίας αλλά και στις αλβανικές κοινότητες της Διασποράς, έχουν αρχίσει να εκλείπουν λόγω της εγκατάλειψης της υπαίθρου και της αλλαγής των μουσικών προτιμήσεων των νεότερων γενιών. Αρχικά μια καθαρά ανδρική υπόθεση, το μονόχορδο όργανο από ξύλο καρυδιάς ή σφενδάμου και δέρμα ζώου, διακοσμημένο με παραδοσιακά γεωμετρικά μοτίβα ή μορφές ζώων, συνόδευε τη φωνή του λαουτιέρη, μεταφέροντας από γενιά σε γενιά τις συλλογικές μνήμες μέσα από τα επικά τραγούδια της περιοχής σε γάμους και άλλες συγκεντρώσεις. Σήμερα παίζεται πλέον σε οργανωμένες εκδηλώσεις, με στόχο τη διατήρηση αυτής της πολύτιμης μουσικής παράδοσης.
Δυστυχώς, κάθε χρόνο ο ευρωπαϊκός κατάλογος της UNESCO για την Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά που χρήζει επείγουσας διαφύλαξης μεγαλώνει, υπογραμμίζοντας την ευαλωτότητα πολλών παραδόσεων που κινδυνεύουν να χαθούν οριστικά. Ο στόχος, όπως επισημαίνει και η UNESCO, είναι η δημιουργία εκπαιδευτικών προγραμμάτων και η στήριξη των ανθρώπων που κρατούν ζωντανές αυτές τις πρακτικές και τις γνώσεις, ώστε να συνεχίσουν να μεταδίδονται με φυσικό τρόπο και να εξελίσσονται μέσα στις κοινότητες που τις γέννησαν. Παράλληλα, όταν μια πρακτική εντάσσεται στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της ανθρωπότητας, που μετράει περίπου 800 εγγραφές από όλο τον κόσμο, αναδεικνύεται η μοναδικότητά της και προβάλλεται παγκόσμια η πολιτιστική της αξία.
Οι ελληνικές εγγραφές
Ήδη από την Ελλάδα έχουν εγγραφεί στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας η γιορτή της Παναγίας Μεσοσπορίτισσας στην Ελευσίνα, η τέχνη της ξερολιθιάς, η μετακινούμενη κτηνοτροφία (τρανσουμανία), ο Τρανός Χορός στη Βλάστη και το πανηγύρι του Συρράκου τον Δεκαπενταύγουστο, η μεσογειακή διατροφή, η βυζαντινή ψαλτική τέχνη, το ρεμπέτικο, τα Μωμόερια της Κοζάνης, η μαρμαροτεχνία της Τήνου και η καλλιέργεια της μαστίχας της Χίου. Το 2026 ενδέχεται να προστεθούν στον κατάλογο και οι κυκλαδίτικες τυροκομικές παραδόσεις, που αποτελούν τη φετινή ελληνική υποψηφιότητα. Ωστόσο, η αναγνώριση αυτών των παραδόσεων δεν αποτελεί μόνο τιμητική διάκριση, αλλά και μια υπενθύμιση ευθύνης. Γιατί η άυλη πολιτιστική κληρονομιά δεν διαφυλάσσεται σε προθήκες μουσείων, αλλά ζει μέσα από τους ανθρώπους που συνεχίζουν να τη δημιουργούν και να τη μοιράζονται.
