Το φίλο που αντάμωσα στου παζαριού το χάνι να τον ευρώ να σμίξουμε για κάνα ποτηράκι, να φύγουν πίκρες και καημοί, της ζήσης τα φαρμάκια, με το γλυκό μπουζούκι του σαν παίζει τραγουδάκια
Τους στίχους αυτούς που μιλούν για έναν ξένο, πιθανότατα Πομάκο της Ξάνθης, υπογράφει ο τραγουδοποιός και αρχιτέκτονας Αργύρης Μπακιρτζής, που στα νιάτα του δούλεψε για το ρυμοτομικό σχέδιο της Παλιάς Πόλης. Το τραγούδι Ο Ξένος κυκλοφόρησε το 1988 και αναφέρεται στο Χάνι της οδού Κομοτηνής, ένα από τα 53 της πόλης, που βρίσκεται πλέον κρυμμένο πίσω από πολυκατοικίες και καταστήματα μεταξύ των οδών Παναγή Τσαλδάρη και Εμπορίου. Σήμερα, από το χάνι σώζονται μόνο οι εξωτερικοί τοίχοι, οι φίλοι ωστόσο εξακολουθούν να ανταμώνουν κάθε Σάββατο για «κάνα ποτηράκι» στα καφενεία της πλατείας Εμπορίου, όπου επί σχεδόν δύο αιώνες στήνεται το ιστορικό παζάρι της Ξάνθης.
Πάγκοι με φρούτα και λαχανικά γεμίζουν τη μία πλευρά της πλατείας, λευκά είδη, οικιακά σκεύη, είδη ένδυσης και αξεσουάρ την άλλη. Κάθε εβδομάδα, νέες ευκαιρίες: από καλλυντικά μέχρι εργαλεία, κάλτσες με μισό ευρώ, σεντόνια με μαξιλαροθήκες στα πέντε, χαλιά στα είκοσι πέντε. «Τσάμπα πράμα», «Λίγα τελευταία κομμάτια», «Πρώτα δοκιμάζετε και μετά παίρνετε»! Χαμηλότεροι είναι οι τόνοι στους πάγκους με τα (πιο ακριβά) προϊόντα φυσικής καλλιέργειας και επεξεργασίας: λάδι ακακίας, λικέρ αρμπαρόριζα, ντόπια ποικιλία κόκκινης πατάτας και ψωμί από δίκοκκο αλεύρι ζέας.
Αυτό όμως που κάνει το παζάρι της Ξάνθης πραγματικά ξεχωριστό δεν είναι η ποικιλία ούτε οι χαμηλές τιμές, αλλά η ταυτότητά του. Είναι η ψυχή της πόλης, ένα σταυροδρόμι πολιτισμών. Σε αυτή την πλατεία, πίσω από τους πάγκους, στέκονται άνθρωποι από διαφορετικές θρησκευτικές και πληθυσμιακές κοινότητες. Τα «ορίστε» γίνονται εύκολα «μπούγιουρουν» και τούμπαλιν. Οι περισσότεροι πωλητές μιλούν άνετα δύο και τρεις γλώσσες, τις οποίες εναλλάσσουν χωρίς σκέψη, ανάλογα με τον πελάτη που έχουν μπροστά τους.
Η ανθρωπογεωγραφία των πάγκων
«Οι Πόντιοι εμπορεύονται κυρίως υφάσματα και ρούχα-μαϊμού, αλλά καλής ποιότητας», αναλύει την ανθρωπογεωγραφία πίσω από τους πάγκους η Δέσποινα, μητέρα τεσσάρων παιδιών, που κάθε Σάββατο περνάει από το παζάρι για να δει τι θα μαγειρέψει. «Στους Κιμεριώτες Ρομά βρίσκεις τα πιο φτηνά ρούχα. Οι Πομάκοι είναι κυρίως παραγωγοί, οι Τουρκόφωνοι μουσουλμάνοι συνήθως έμποροι ζαρζαβατικών, και οι Έλληνες πουλάνε πιο ιδιαίτερα προϊόντα».
Ένας από αυτούς είναι ο Ανδρέας, που εδώ και είκοσι πέντε χρόνια έρχεται στο παζάρι για να διαθέσει τα μανιτάρια του, πέντε-έξι διαφορετικά είδη κάθε φορά, ανάλογα με τον καιρό. Άλλα τα καλλιεργεί ο ίδιος με υπόστρωμα από την Ουγγαρία κι άλλα είναι άγρια. «Παλιότερα, όταν έβρεχε, μάζευα πολλά διαφορετικά είδη. Κατέβαινα και σε εκθέσεις στην Αθήνα», λέει. «Τώρα πια δεν με συμφέρει, εκεί που έχουν πάει τα καύσιμα και τα διόδια».
Απέναντι η Ειρήνη, ή Σιρίν για τους τουρκόφωνους, απαντά με χιούμορ. Προτιμά, λέει χαριτολογώντας, να πηγαίνει στην Ελβετία με ελικόπτερο για να καταθέτει «τα πολλά λεφτά που βγάζει». Εδώ και 40 χρόνια ξυπνάει κάθε πρωί στις τέσσερις για να στήσει τον πάγκο με τα λαχανικά της. Τα Σάββατα στην πόλη, τις Κυριακές στο Πόρτο Λάγος, τις Τρίτες στο Εύλαλο, τις Πέμπτες στο Σέλερο, τις Παρασκευές στα Κιμμέρια.
Υπάρχουν μαρτυρίες, όπως αυτή του Οθωμανού περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή, που μιλούν για τις λαϊκές αγορές της Ξάνθης ήδη από τον 17ο αιώνα.
Το ίδιο κάνει και ο κύριος Χρήστος, που ξέρει όλα τα μασάλια (σ.σ. ιστορίες) της πλατείας Εμπορίου. Ξεκίνησε να πουλάει σποράκια όταν ήταν εφτά χρονών και σήμερα, αν και έχει πατήσει τα ογδόντα, δουλεύει ακόμη, πουλώντας ελιές και τουρσιά, με τα παιδιά και τα εγγόνια του. Απαισιόδοξος είναι ο Αρμένης Βαρουζάν, Γιώργος για τους Έλληνες, που εμπορεύεται αυγά ορτυκιού σε ένα μικρό τραπεζάκι. «Δεν έχει πια κόσμο, ψωνίζουν στα σούπερ μάρκετ», παραπονιέται. «Σε δύο τρία χρόνια το παζάρι δεν θα υπάρχει».
Το παζάρι έχει αντέξει, ωστόσο, και σε πιο δύσκολους καιρούς. Παρότι τα οθωμανικά αρχεία της περιοχής καταστράφηκαν κατά τη διάρκεια της βουλγαρικής κατοχής, υπάρχουν μαρτυρίες, όπως αυτή του Οθωμανού περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή, που μιλούν για τις λαϊκές αγορές της Ξάνθης ήδη από τον 17ο αιώνα. Σύμφωνα με τον υποψήφιο διδάκτορα οθωμανικής ιστορίας, Γεώργιο Μπατζακίδη, επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το παζάρι γινόταν κάθε Κυριακή εκεί όπου σήμερα βρίσκεται η πλατεία Δημοκρατίας. Ο χριστιανικός πληθυσμός της πόλης, όμως, δεν μπορούσε να συμμετέχει λόγω της κυριακάτικης λειτουργίας και απαίτησε από τις αρχές να αλλάξει η μέρα διεξαγωγής του. «Το φιρμάνι που εκδόθηκε στις 24 Απριλίου του 1839», γράφει ο Μπατζακίδης στο βιβλίο του Χατζή Εμίν Αγά, ο μεγάλος ευεργέτης της οθωμανικής Ξάνθης, «ικανοποίησε τους χριστιανούς αλλά και τους μουσουλμάνους κατοίκους, μιας και με την αλλαγή της ημέρας επετεύχθη και η διεύρυνση του παζαριού, κάνοντάς το ακόμα μεγαλύτερο και πιο ξακουστό».
Σήμερα το ξανθιώτικο παζάρι προσελκύει επισκέπτες από γειτονικές πόλεις αλλά και χώρες, όπως η Βουλγαρία και η Τουρκία. Για άλλους είναι αξιοθέατο, για άλλους πολιτιστικό γεγονός, για άλλους το καθιερωμένο ραντεβού του Σαββάτου. «Ο Ξανθιώτης δεν μπορεί χωρίς το παζάρι του», όπως λέει η Δέσποινα. «Και τίποτα να μη θέλει να αγοράσει, θα έρθει για τη βόλτα του». Ή για «κάνα ποτηράκι» με τους φίλους, όπως τραγουδάει ο Μπακιρτζής.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο 14ο τεύχος της έκδοσης «Οι Τόποι μας-Ξάνθη», Οκτώβριος 2025.
