«Με μια έννοια, τίποτα δεν είναι αμετάφραστο· αλλά με μια άλλη έννοια, τα πάντα είναι αμετάφραστα· η μετάφραση είναι ένα άλλο όνομα για το αδύνατο», αναφέρει ο Γάλλος φιλόσοφος Ζακ Ντεριντά στο Monolingualism of the Other: or, The Prosthesis of Origin, ένα δοκίμιό του πάνω στην αδυναμία γλωσσικής καθαρότητας λόγω πολιτιστικών και αποικιακών επιβολών. Αυτή η παρατήρηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν μελετάμε λέξεις που συνδέονται με την κουλτούρα ενός λαού. Συνήθως η μονολεκτική μετάφρασή τους ποτέ δεν μπορεί να μεταφέρει πλήρως την ψυχολογική και πολιτισμική τους φόρτιση. Οι συγκεκριμένες λέξεις μοιάζουν με παράθυρα σε ένα διαφορετικό κόσμο, όπου οι αξίες, τα συναισθήματα και οι εμπειρίες παίρνουν μορφή που συχνά δεν έχουμε καν φανταστεί. Γι’ αυτό και καθεμία μοιάζει με μικρό ταξίδι που μας επιτρέπει να εντρυφήσουμε στον πολιτισμό της χώρας που τις γέννησε και να επανεξετάσουμε τη δική μας αντίληψη για τη ζωή και το «μικρό» μέγεθος αυτού του «μεγάλου» κόσμου.
Ένα θερμό hygge από τη Δανία
Η έννοια περιγράφει μια πτυχή του δανέζικου τρόπου ζωής και σχετίζεται με το αίσθημα ψυχικής θαλπωρής, ηρεμίας και εσωτερικής ικανοποίησης. Πρόκειται για κάτι τόσο ιδιαίτερο, ώστε ακόμη και οι ίδιοι οι Δανοί δυσκολεύονται να το αποδώσουν με ακρίβεια στη γλώσσα τους. Όπως αναφέρεται στο πολιτιστικό λεξικό της Βασιλικής Βιβλιοθήκης της Δανίας, το hygge περιγράφει έναν τρόπο συνύπαρξης που δημιουργεί αίσθηση ασφάλειας, οικειότητας και χαλάρωσης· έναν συναισθηματικό χώρο χωρίς εντάσεις ή δυσφορία. Εκφράζει την απόλαυση των απλών στιγμών της ζωής, τη συγκέντρωση στο παρόν και την απουσία εξωτερικών περισπασμών. Το ζητούμενο δεν είναι τόσο η σωματική εγγύτητα, όσο η αίσθηση άνεσης και γαλήνης. Βέβαια, στην πράξη, το hygge πραγματοποιείται με μια απλή συνάντηση με φίλους στο σπίτι ή παρακολουθώντας μια ταινία, έχοντας αγκαλιά την κουβέρτα.
Ηθικόν ακμαιότατον με φινλανδικό sisu
Παραμένοντας στη Σκανδιναβία, το sisu δεν έχει να κάνει με ψάρια, αλλά είναι μια λέξη με κεντρική θέση στη φινλανδική κουλτούρα, καθώς συνοψίζει τη ψυχική αντοχή, το θάρρος και την επιμονή απέναντι στις δυσκολίες. Η ιστορική πορεία της Φινλανδίας δείχνει καθαρά γιατί αυτό το χαρακτηριστικό έγινε τόσο σημαντικό για τον λαό της. Για αιώνες, η χώρα ήταν υπό σουηδική κυριαρχία, διατηρώντας τη γλώσσα και τα έθιμά της. Αργότερα, υπό ρωσική κατοχή, οι Φινλανδοί έδειξαν υπομονή και αποφασιστικότητα, κρατώντας ζωντανή την εθνική τους ταυτότητα. Η απόλυτη δοκιμασία ήρθε στον Σοβιετικοφινλανδικό Πόλεμο του 1939 και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν η Φινλανδία αντιστάθηκε ξανά. Η διατήρηση της ανεξαρτησίας και η προσπάθεια ανοικοδόμησής της μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο είναι παράδειγμα sisu, χαρακτηρίζοντας έτσι την αποφασιστικότητα που βοήθησε τη χώρα να σταθεί όρθια και να εξελιχθεί σε μια σταθερή, σύγχρονη δημοκρατία.
Saudade θα πει περίπου μελαγχολία
Η πορτογαλική λέξη saudade αιχμαλωτίζει ένα συναίσθημα που λίγες γλώσσες μπορούν να πιάσουν: μια βαθιά, γλυκόπικρη νοσταλγία, όπου η επιθυμία για κάτι που λείπει σμίγει με την αποδοχή ότι δεν είναι πια εκεί. Φανταστείτε έναν παππού να κάθεται στο μπαλκόνι, με τα μάτια του να χάνονται στον ορίζοντα, ενθυμούμενος τα παιδικά του παιχνίδια, ή ένα παιδί να κοιτάζει τη φωτογραφία ενός φίλου που μετακόμισε μακριά και να του λείπει. Τα πορτογαλικά fado, τα εθνικά τραγούδια της χώρας, με τη μελαγχολική μουσική και τους λυπητερούς στίχους ενσαρκώνουν το saudade, υπενθυμίζοντας τρυφερά αυτή την αίσθηση απουσίας και τη γλυκιά θλίψη για όσα αγάπησαν βαθιά οι Πορτογάλοι.
Η ανθρωπιά του ubuntu
Από το ρητό των Ζουλού «Umuntu ngumuntu ngabantu (ένα άτομο υπάρχει μέσω των άλλων ανθρώπων)», το ubuntu συγκερνά έννοιες όπως «ανθρωπιά προς τους άλλους» ή «είμαι γιατί είμαστε». Προέρχεται από το ζουλού ρητό Umuntu ngumuntu ngabantu, που θα πει ότι «ένα άτομο είναι άτομο μέσω των άλλων ανθρώπων». Παρόμοιες έννοιες υπάρχουν σε πολλές γλώσσες της υποσαχάριας Αφρικής. Ανεξάρτητα από τις διαφορές, η φιλοσοφία του ubuntu τονίζει την αξία της αλληλεγγύης, της γενναιοδωρίας και της συνεργασίας μέσα στην κοινότητα, διδάσκοντας ότι η ταυτότητά μας συνδέεται με τις σχέσεις μας και ότι η ανθρωπιά μας εκφράζεται μέσα από την καλοσύνη και τον σεβασμό προς τους άλλους.
Εφαρμογές wabi-sabi στη καθημερινότητα
Η ιαπωνική γλώσσα διαθέτει πληθώρα λέξεων που δεν μεταφράζονται μονολεκτικά, αλλά το wabi-sabi κρύβει ένα ενδιαφέρον μήνυμα, την ιαπωνική αισθητική και φιλοσοφία που βρίσκουν ομορφιά στην ατέλεια, την παροδικότητα και την απλότητα. Αντιτίθεται στην τελειότητα και τη συμβατική αρμονία, προτείνοντας αντίθετα να εκτιμάμε τα σημάδια του χρόνου, τη φθορά των αντικειμένων και την ανεπιτήδευτη φυσικότητα. Φανταστείτε έναν παλιό φλιτζάνι τσαγιού, με ρωγμές και σημάδια από τη χρήση του. Στα περισσότερα μέρη θα το θεωρούσαν κατεστραμμένο, αλλά για έναν Ιάπωνα που κατανοεί το wabi-sabi, αυτό το φλιτζάνι κουβαλάει ιστορία, μοναδικότητα και συμβολισμούς: όλα στη ζωή περνούν. Η λέξη διδάσκει ότι η ομορφιά δεν είναι πάντα τέλεια και λαμπερή, αλλά συχνά κρύβεται στη ρουτίνα της καθημερινότητας.
