Στο Νυμφαίο μάς καλωσόρισε αργά το βράδυ ο Θωμάς, ένας νεαρός αρσενικός αρκούδος που διέσχισε, φοβισμένος από την παρουσία μας, τον ερημικό δρόμο. Είχε βρεθεί ορφανός σε χωριό της Φλώρινας το 2022. Η μη κυβερνητική οργάνωση Αρκτούρος τον μεγάλωσε και έπειτα τον επανενέταξε στη φύση. Εκείνος εμφανίζεται πότε πότε στα πέριξ, θέλοντας λες να αποδείξει στους επισκέπτες ότι πράγματι η περιοχή του Βιτσίου αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους βιοτόπους της καφέ αρκούδας στην Ελλάδα.
Θυμάμαι, πριν από δεκαεπτά χρόνια, όταν πέρασα για πρώτη φορά τις περιφράξεις του Αρκτούρου, ζούσαν εκεί δέκα ζώα, όλα προερχόμενα από αιχμαλωσία. Ο Γιωργάκης ήταν μία από τις αρκούδες χορεύτριες που είχαν κατασχεθεί τότε. Τον ξαναείδα τώρα ασφαλή, γαλήνιο και σχεδόν τυφλό λόγω γήρατος, πίσω από την περίφραξη του Καταφυγίου της Αρκούδας, και αυτό είναι κάτι παραπάνω από συγκινητικό. Μαζί του, σε έκταση 50 στρεμμάτων, ζουν είκοσι ακόμα, με το όνομα, την ιστορία και την προσωπικότητά της η καθεμιά, όλες πρώην αιχμάλωτες σε τσίρκα και ιδιώτες ή ορφανές.
Ο νεαρός αρκούδος Θωμάς εμφανίζεται πότε πότε στα πέριξ, θέλοντας λες να αποδείξει στους επισκέπτες ότι το Βίτσι αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους ΒΙΟΤΟΠΟΥΣ του είδους στην Ελλάδα.
Ήταν το 1992 όταν ο Γιάννης Μπουτάρης εμπνεύστηκε την ίδρυση του Αρκτούρου και τη δημιουργία του Καταφυγίου της Αρκούδας. Με αφορμή μια αρκούδα χορεύτρια που είδε σε τσίρκο με τον γιο του και σε συνδυασμό με την αγάπη του για τη φύση και την άγρια ζωή, θέλησε να δράσει για την προστασία της. Συνάμα, πιθανότατα ευφυώς, οραματίστηκε να ενισχύσει τη μελλοντική τουριστική κίνηση στο Νυμφαίο, το οποίο την ίδια δεκαετία αναστηλωνόταν με πρωτοβουλία δική του και του προέδρου της κοινότητας, Νίκου Μέρτζου.
Σε αυτά τα 23 χρόνια, πολλά άλλαξαν στην Ελλάδα σε σχέση με τις αρκούδες αλλά και τους λύκους, το καταφύγιο των οποίων λειτουργεί στις Αγραπιδιές. Τότε, τα δύο ζώα ήταν υπό εξαφάνιση. Οι αρκούδες χορεύτριες εργάζονταν ακόμη, αλυσοδεμένες, παρότι η νομοθεσία υπέρ της προστασίας τους είχε θεσπιστεί από το 1965. Οι δε λύκοι είχαν κυνηγηθεί όσο κανένα άλλο ζώο. Στην Ελλάδα είχε υπολογιστεί ότι απέμεναν τότε 130 αρκούδες, ενώ οι λύκοι είχαν σχεδόν εξαφανιστεί. Σήμερα, ο πληθυσμός τους υπολογίζεται στα 1.000 άτομα, ενώ των αρκούδων στα 900, όπως μας λέει ο βιολόγος, ερευνητής και διευθυντής του Αρκτούρου Αλέξανδρος Καραμανλίδης.
Αυτό το σπάνιο success story οφείλει την επιτυχία του στη δράση του Αρκτούρου αρχικά, αλλά και της Περιβαλλοντικής Οργάνωσης Καλλιστώ, που ιδρύθηκε δέκα χρόνια αργότερα, συνδυαστικά με την έναρξη της έρευνας από βιολόγους και τον συντονισμό της Ελλάδας με την ευρωπαϊκή νομοθεσία. «Μέτρησε πολύ και η στάση της κοινωνίας. Οι Έλληνες ήταν απόλυτα έτοιμοι, ποτέ δεν τους άρεσαν ιδιαίτερα οι αρκούδες χορεύτριες, σαν κάτι μέσα τους να αντιδρούσε. Σημαντικότατο ρόλο έπαιξε και η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση κτηνοτρόφων, αγροτών και γενικά του κόσμου, και σε αυτό αφιερώνει διαχρονικά πολλή ενέργεια ο Αρκτούρος», μας λέει ο Πάνος Στεφάνου, υπεύθυνος επικοινωνίας της ΜΚΟ.
Όλοι «ενοχλούμε»
Περπατάμε μαζί του στα πυκνά δάση του ιστορικού Βιτσίου, ενός γοητευτικού βουνού γεμάτου οξιές και βελανιδιές, που αποτελεί πυρήνα βιοποικιλότητας, όπως και όλη η Πίνδος εν γένει – η εξάπλωση της αρκούδας φτάνει έως την Ευρυτανία, ενώ οι λύκοι έκαναν την επανεμφάνισή τους έως την Αττική και την Πελοπόννησο. Μαζί μας ο ξεναγός Γιώργος Μοστάκης και ο βιολόγος Λάμπρος Κραμποκούκης, συντονιστής μελετών και ομάδας άμεσης επέμβασης του Αρκτούρου. Ο ίδιος «τρέχει» το ερευνητικό πρόγραμμα της οργάνωσης για την καταγραφή της βιοποικιλότητας και τις επιπτώσεις της ανθρώπινης παρουσίας (η οποία περιλαμβάνει και τους κυνηγούς, τους υλοτόμους, τους ορειβάτες και τους ερευνητές), με 41 κάμερες τοποθετημένες σε όλο το Βίτσι, αλλά και συλλογή βιοδηλωτικών (κοπράνων και τριχών).
και οδηγούν σε επιστημονικές δημοσιεύσεις.
Κάθε μήνα συγκεντρώνει το υλικό από το πεδίο, το μεταφέρει στη βάση δεδομένων και έπειτα ξεκινούν οι επιστημονικές δημοσιεύσεις. Το γενετικό υλικό αποστέλλεται σε Κέντρο του Καναδά για ταυτοποιήσεις, από τις οποίες έχει προκύψει το Εθνικό Μητρώο Αρκούδας. «Με 25.000 καταγραφές, μπορούμε να απαντήσουμε πια χιλιάδες ερωτήματα. Από αυτές, μάλιστα, κάνουν και τις εργασίες τους οι φοιτητές μας», λέει αναφερόμενος στο πρόγραμμα φοιτητών του Αρκτούρου. Περήφανοι για τη δράση, όπως και για το μεγάλο δίκτυο εθελοντών, δέχονται σπουδαστές από πανεπιστήμια του κόσμου και τους ρίχνουν στα βαθιά, με συμμετοχή σε όλα τα πόστα, ακόμα και στις επισκέψεις στις στάνες, όπου δεν λείπουν οι συγκρούσεις με τους κτηνοτρόφους.
Μαζί του φτάνουμε κι εμείς σε μία από τις κάμερες: μετράμε 75 καταγραφές, μέσα σε τρεις εβδομάδες, στις οποίες παρελαύνουν κουνάβια, αλεπούδες, αγριογούρουνα, αγριόγατες και πέντε αρκούδες, κάποιες με τα μωρά τους. Παρατηρώντας τες να μοιράζονται την ίδια περιοχή με μεγάλο αρσενικό αρκούδο —κάτι που δεν είναι σύνηθες, καθώς υπό κανονικές συνθήκες οι μητέρες το αποφεύγουν για να μην απειληθούν από την παρουσία του τα μικρά τους—, το συμπέρασμα έχει ήδη βγει: τα ζώα πιέζονται χωροταξικά.
Η συμβίωση είναι εφικτή
Ήταν πραγματικά μία από τις ωραιότερες εικόνες που έχω δει στη ζωή μου. Τρεις φινετσάτοι λύγκες έπαιζαν σαν κουτάβια μπροστά στα μάτια μας, ενώ μακρύτερα δύο κατάλευκες πολικές λύκαινες περνούσαν αρχοντικά πλάι στην περίφραξη, στο Καταφύγιο του Λύκου. Εδώ ζουν δώδεκα λύκοι, οκτώ τσακάλια, πέντε ζαρκάδια, πέντε λύγκες, ένα ελάφι και τριάντα ελληνικοί ποιμενικοί σκύλοι, τους οποίους αναπαράγει ο Αρκτούρος και τους διαθέτει στους κτηνοτρόφους. Αυτοί είναι ουσιαστικά η γέφυρα για τη συμβίωση ανθρώπου και άγριας ζωής, αφού περιφρουρούν τα κοπάδια, απομακρύνοντας αρκούδες και λύκους.
Τρεις φινετσάτοι ΛΥΓΚΕΣ έπαιζαν σαν κουτάβια μπροστά μας, ενώ μακρύτερα δύο κατάλευκες πολικές λύκαινες περνούσαν αρχοντικά πλάι στην περίφραξη, στο Καταφύγιο του Λύκου.
Ωστόσο, όλο και συχνότερα αναφέρεται εμφάνιση των άγριων ζώων εντός οικισμών, προκαλώντας αντιδράσεις. «Ακούω συχνά γηραιούς ανθρώπους να λένε ότι και παλιά υπήρχαν πολλές αρκούδες, αλλά δεν έμπαιναν στα χωριά. Τότε δεν υπήρχαν αυτοκινητόδρομοι, σαν την Εγνατία, ούτε άναρχη χωροθέτηση ΑΠΕ και διάνοιξη δρόμων ούτε τόσες πυρκαγιές, που διαταράσσουν το οικοσύστημα. Δεν είναι πια μόνες τους στα βουνά, στριμώχνονται, άρα θα κατέβουν και στις κατοικημένες περιοχές», παρατηρεί ο Καραμανλίδης και συμπληρώνει: «Αυτές είναι και οι μεγαλύτερες απειλές τους, γιατί μπορεί η Ελλάδα να έχει κάνει μεγάλα βήματα στην προστασία των δύο ζώων, αλλά το μέλλον τους δεν είναι καθόλου ευοίωνο. Και παλιά υπήρχαν αρκούδες και λύκοι, αλλά φτάσαμε στα όρια της εξαφάνισης, μπορεί να ξανασυμβεί».
Έπειτα, τα χωριά της Πίνδου εγκαταλείπονται, μοιάζουν με συνέχεια του δάσους και κανείς δεν δίνει το μήνυμα στα ζώα ότι δεν πρέπει να πλησιάσουν. Ο Λάμπρος Κραμποκούκης, για παράδειγμα, πήγαινε για αρκετό καιρό καθημερινά στα χωράφια, εκδιώχνοντας τη Μάρθα, την αρκουδίτσα που επανεντάχθηκε τον τελευταίο χρόνο και έψαχνε εύκολη τροφή στις καλλιέργειες. Το ζώο γρήγορα κατάλαβε και αποσύρθηκε στα βουνά. Όπως τονίζει, «δεν μπορείς να αφήνεις τα σκουπίδια έξω και ο λύκος να προτιμήσει να κυνηγήσει, ούτε να αφήνεις τους καρπούς πάνω στα δέντρα της αυλής και να μην τα επισκεφτεί η αρκούδα». Ακόμα και οι ηλεκτροφόρες περιφράξεις θέλουν σωστή χρήση: οι περισσότεροι τοποθετούν το πρώτο σύρμα 30 εκατοστά από το έδαφος, η αρκούδα σκάβει και περνάει, ενώ άλλοι δεν καθαρίζουν τα χορτάρια, τα οποία, αν ακουμπήσουν, κάνουν γείωση.
Η λύση ασφαλώς δεν είναι η θανάτωση ή η απομάκρυνση ζώων. Η συμβίωση είναι εφικτή, όπως τονίζουν οι ερευνητές, αρκεί να το θέλουμε. «Στην Ελλάδα δυστυχώς δεν λειτουργεί σωστά ο μηχανισμός – στα περισσότερα περιστατικά σπεύδουν οι ομάδες επέμβασης Αρκτούρου και Καλλιστώς», υποστηρίζει ο Στεφάνου και έπειτα με τον Μοστάκη αρχίζουν να μας περιγράφουν τις αμέτρητες συναντήσεις τους με αρκούδες, κατά τις οποίες ποτέ δεν κινδύνευσαν. Στην περίπτωση της Φλώρινας, πάντως, Αρκτούρος και Δήμος Αμυνταίου μόλις προχώρησαν στην έκδοση Οδηγού Συμβίωσης. Ο Κραμποκούκης ονειρεύεται το παράδειγμα του Καναδά: «Παρότι και εκεί προστατεύονται αυστηρά, αν μια αρκούδα μπει σε κήπο, επιτρέπεται η θανάτωσή της αποκλειστικά από το δασαρχείο. Και όμως, οι άνθρωποι δεν το καλούν, γιατί δεν θέλουν να σκοτωθεί το ζώο, καταφεύγουν σε απωθητικά. Μπορεί άραγε να γίνει το ίδιο και στην Ελλάδα;».
9 μοναδικές εμπειρίες
1. Βόλτα στο Νυμφαίο
Το ότι είναι ένα από τα ομορφότερα χωριά της Ελλάδας το ξέρουν όλοι πια, όπως και το ότι αναστήθηκε χάρη στις ενέργειες του Γιάννη Μπουτάρη και του Νίκου Μέρτζου. Αναστηλωμένα αρχοντικά με ζωγραφιστά ή σκαλιστά ταβάνια, πέτρινα καλντερίμια, όμορφοι ξενώνες και ένα πλούσιο δάσος οξιάς τριγύρω. Θαυμάστε το κτίριο της Νικείου Σχολής και δείτε εντός του το Κέντρο Ενημέρωσης του Αρκτούρου με την ενδιαφέρουσα έκθεση. Περπατήστε παρατηρώντας την αρχιτεκτονική και τις στέγες από λαμαρίνα, προμηθευτείτε κρασιά και τοπικά προϊόντα από το Dadalina’s, το οινοπωλείο της Κυρ Γιάννη (τηλ. 23320-51100), και καθίστε για καφέ στο Εντερνέ (τηλ. 23860-31230). Εσωτερικά αξίζει να δείτε και τον μεταβυζαντινό ναό του Αγίου Νικολάου αλλά και τον ξενώνα Αθηνά, ο οποίος έχει χαρακτηριστεί έργο τέχνης, με υπουργική απόφαση.
2. Πεζοπορία στα δάση
Η πεζοπορία στο Βίτσι είναι μια συναρπαστική εμπειρία, που μάλιστα σας δίνει τη δυνατότητα να αντικρίσετε άγρια ζώα στο φυσικό τους περιβάλλον, αν το θέλετε − αν όχι, αρκεί να κάνετε φασαρία και τα ζώα θα παραμείνουν κρυμμένα στο δάσος. Ο Αρκτούρος έχει διανοίξει έξι πεζοπορικές διαδρομές, πατώντας στα παλιά μονοπάτια της περιοχής. Σηματοδοτημένο είναι ήδη το Ροζ, ενώ μπορείτε να προμηθευτείτε από τη ΜΚΟ και τον οδηγό 6 Αντίδοτα στην Τεχνολογία της Penny Turner, όπου τα μονοπάτια περιγράφονται αναλυτικά, μαζί με τη χλωρίδα και την πανίδα τους.
3. Ιππασία στο Σκλήθρο
Είκοσι άλογα της φυλής της Πίνδου ζουν ημιελεύθερα σε ένα κτήμα 26 στρεμμάτων, τηρούν την αγελαία φύση τους και υπακούν στη δική τους ιεραρχία. Αυτή σέβεται, αλλά και «αξιοποιεί», ο Τάκης Βογλίδης και μαζί θα σας χαρίσουν αξέχαστες βόλτες − από σύντομες διαδρομές στο δάσος γύρω από το Σκλήθρο μέχρι την πολυήμερη εξόρμηση στον γύρο των τεσσάρων λιμνών, η οποία περιλαμβάνει και κατασκήνωση.
Τηλ. 23860-31028, artemisoe.gr
4. Κανό στη Ζάζαρη
Η απόλυτη γαλήνη σε μια βόλτα 60 λεπτών. Μοναδικός ήχος τα τιτιβίσματα των πουλιών, τα τσαλαβουτήματα των ψαριών και το νερό που υποτάσσεται στο κουπί. Εκτός από κανό, η λίμνη Ζάζαρη ενδείκνυται και για πεζοπορία ή ποδηλασία γύρω από τις όχθες της, αλλά και για συλλογή μανιταριών – σε όλα θα σας συνοδεύσει η οικογένεια Βογλίδη, με το κέντρο δραστηριοτήτων Άρτεμις.
Τηλ. 23860-31028, artemisoe.gr
5. Ο γύρος της Χειμαδίτιδας
Δύο κτηνοτρόφοι με τα κοπάδια τους, μερικοί ερασιτέχνες ψαράδες, που μάλιστα διοργανώνουν και αγώνες ψαρέματος, λίγοι επαγγελματίες με τις πλάβες και τα δίχτυα τους, ένα νεοφερμένο κοπάδι νεροβούβαλων, καλαμιώνες που κρύβουν θαυμαστά πουλιά και ένας χωματόδρομος που κάνει τον γύρο της και σας φέρνει μπροστά στα παλιά πέτρινα χειμαδιά από τα οποία πήρε την ονομασία της. Στη Χειμαδίτιδα θα νιώσετε αληθινοί εξερευνητές.
6. Οινογνωσία με ουσία
Πόσο συγκινητικό είναι να μαθαίνεις την ιστορία πίσω από κάθε ετικέτα κρασιού που πίνεις. Πού βρίσκεται η Σαμαρόπετρα με την εκπληκτική θέα, ποια ήταν η Παράγκα, από πού πήρε το όνομά της η Καλή Ρίζα, ποια ήταν η αγαπημένη ποικιλία του διορατικού και πρωτοπόρου Γιάννη Μπουτάρη, που έφυγε πέρυσι από τη ζωή, προλαβαίνοντας στο τσακ να δει το νέο οινοποιείο της εταιρείας στο Αμύνταιο.
Απόλυτα συνδεδεμένη με το Ξινόμαυρο είναι η περιοχή, αλλά και με το επισκέψιμο οινοποιείο Κυρ Γιάννη. Θα ξεναγηθείτε στους αμπελώνες και στο κελάρι, θα εντυπωσιαστείτε από τους ετερόκλητους χώρους αποθήκευσης και παλαίωσης των κρασιών −από δρύινα βαρέλια μέχρι πήλινους αμφορείς, τσιμεντένια «αυγά» και γυάλινες σφαίρες− και θα απολαύσετε τη γευσιγνωσία στον πανέμορφο χώρο με θέα στη Βεγορίτιδα. Στο πλαίσιο, μάλιστα, της φιλικής προς το περιβάλλον φιλοσοφίας της Κυρ Γιάννη αλλά και της σύνδεσης του κρασιού με τον πολιτισμό του τόπου, πρόκειται, μεταξύ άλλων, τους επόμενους μήνες να προσφέρονται στους επισκέπτες ενημέρωση για τη βιοποικιλότητα στα αμπελοτόπια, περιπατητικές και ποδηλατικές διαδρομές αλλά και ορνιθοπαρατήρηση μέσω καμερών στις ταΐστρες, που θα τοποθετηθούν σε συνεργασία με την Ορνιθολογική Εταιρεία.
Κτήμα Κυρ Γιάννη, Αμύνταιο, τηλ. 23860-61185, kiryianni.gr, απαραίτητη η κράτηση
7. Για σουτ μακάλο στον Κοντοσώρο
Το σουτ μακάλο, δηλαδή σκορδάτος χυλός από αλεύρι με μοσχαρίσιους κεφτέδες, είναι μια φλωρινιώτικη συνταγή που έφτιαχναν οι παλιοί με τους λιγοστούς πόρους που είχαν. Ο Νίκος Κοντοσώρος και η Πετρούλα Σέλτσα τη συμπεριέλαβαν στο μενού τους το 1989, όταν άνοιξαν το εστιατόριο Κοντοσώρος στο Ξυνό Νερό, παράγοντας γαστρονομικό πολιτισμό και κάνοντας την περιοχή ταξιδιωτικό προορισμό. Παρότι
ο Νίκος Κοντοσώρος έφυγε από τη ζωή, η οικογένειά του συνεχίζει με την ίδια αγάπη και σεβασμό στα τοπικά προϊόντα και στις παραδοσιακές συνταγές. Τυροκομικά, κρεατικά, κηπευτικά, κρασιά, όλα είναι από ντόπιους παραγωγούς, η εξυπηρέτηση ζεστή και τα πιάτα φινετσάτα και την ίδια στιγμή με μια βαθιά, σπιτική νοστιμιά. Τηλ. 23860-81256
8. Νερό με ονοματεπώνυμο
Δύσκολο να το πιστέψεις αν δεν το δοκιμάσεις, αλλά το Ξυνό Νερό, στο ομώνυμο χωριό, είναι πράγματι ξινό και ρέει ελεύθερα στις πηγές-βρύσες του, όπου θα γεμίσετε τα παγούρια σας. Οξυανθρακικό από τη φύση του, εμπλουτίζεται με λίγο διοξείδιο του άνθρακα επιπλέον κατά την εμφιάλωση, η οποία γίνεται από την ομώνυμη δημοτική επιχείρηση. Παγκοσμίως αναγνωρισμένο για την ποιότητά του, σερβίρεται σε όλα τα εστιατόρια και καφέ της περιοχής και οι Φλωρινιώτες το πίνουν φανατικά.
9. Τα χωριά-outsiders
Μπορεί το Νυμφαίο να κερδίζει δίκαια όλες τις εντυπώσεις, ωστόσο αξίζει να κάνετε μια βόλτα και στα άλλα χωριά της περιοχής. Απολαύστε τη βαλκανική ατμόσφαιρα στο Λέχοβο, στο οποίο οδηγεί μια ωραία διαδρομή μέσα στα δάση, περπατήστε στο Σκλήθρο, όπου διασώζονται παλιά αρχοντικά, και καθίστε για καφέ και γλυκό στο Vinylio (τηλ. 23860-31395) και για φαγητό στον φημισμένο Θωμά (τηλ. 23860-31206). Φτάστε και στα Ασπρόγεια, για σπιτικούς μεζέδες πρώτης τάξεως στο καφενείο-μεζεδοπωλείο Το προεδρικόν (τηλ. 6946-332787).
