Θαλασσοποίηση: ένας νεολογισμός που γεννήθηκε από την ανάγκη να περιγραφεί μια δυσοίωνη κατάσταση, βάσει της οποίας η θάλασσα επεκτείνεται εις βάρος μιας λίμνης, αλλάζοντας ολοκληρωτικά το οικοσύστημα. Αυτό ακριβώς συμβαίνει στη Βιστωνίδα τα τελευταία χρόνια. Με έκταση 42.000 τ.χλμ. και βάθος 2,5-3,5 μ., η λίμνη στα σύνορα των νομών Ξάνθης-Ροδόπης αποτελεί το κέντρο του Εθνικού Πάρκου Ανατολικής Μακεδονίας-Θράκης, το οποίο περιλαμβάνει το Δέλτα του Νέστου, τη λίμνη Ισμαρίδα και τις λιμνοθάλασσες της Ροδόπης.
Τρία ποτάμια τροφοδοτούν με γλυκό νερό τη Βιστωνίδα –ο Κομψάτος, ο Κόσυνθος και ο Τραύος–, ενώ ρέματα και υπόγεια νερά ενισχύουν την παροχή σε γλυκό νερό. Στη νότια πλευρά συνδέεται με τη λιμνοθάλασσα του Πόρτο Λάγος, ενώ η θάλασσα του Βιστωνικού Κόλπου εισχωρεί από το λιμάνι του Πόρτο Λάγος απευθείας προς τη λίμνη, μέσω τεχνητού καναλιού. Έτσι, η Βιστωνίδα παρουσιάζει (υπό κανονικές συνθήκες) μία μοναδικότητα: το βόρειο τμήμα της έχει γλυκά νερά και το νότιο υφάλμυρα, γεγονός που συμβάλλει στην εντυπωσιακή αύξηση της χλωρίδας και της πανίδας της.
Πάνω από 264 είδη πουλιών, από τα οποία 141 φωλιάζουν, παρατηρούνται στη Βιστωνίδα, μεταξύ των οποίων ερωδιοί σε αποικία, πελεκάνοι, χουλιαρομύτες, φοινικόπτερα, τα σπάνια κεφαλούδια, αλλά και ένα ζευγάρι θαλασσαετών. Παράλληλα, 21 είδη ψαριών, μεταξύ των οποίων τα ενδημικά γελάρτζα και θρίτσα, τα οποία μαζί με τα είδη των λιμνοθαλασσών φτάνουν τα 61. Αμφίβια, ερπετά αλλά και 20 είδη θηλαστικών, όπως η βίδρα, το τσακάλι και η αγριόγατα, ζουν επίσης σε αυτό το ιδιαίτερο οικοσύστημα. Μαζί τους, ψαράδες που εκμεταλλεύονται τις λιμνοθάλασσες, αγρότες που καλλιεργούν βαμβάκι, σιτάρι, σπαράγγια, ακτινίδια, κτηνοτρόφοι, οι οποίοι βόσκουν τα ζώα τους πέριξ της λίμνης, και φυσικά επισκέπτες: ορνιθοπαρατηρητές, ποδηλάτες, Έλληνες και ξένοι τουρίστες που έρχονται για τη γαλήνη του τοπίου, τη Μονή Αγίου Νικολάου, τις βόλτες σε Πόρτο Λάγος και Φανάρι και τη βαρκάδα. Και όμως, αυτή η όμορφη και ισορροπημένη –όπως ακούγεται– κατάσταση αλλάζει με γρήγορο ρυθμό και άγνωστη εξέλιξη.
Άλλο πρόσωπο
«Όπως υπολογίζω, το 80% της λίμνης έχει θαλασσοποιηθεί, ενώ και οι γεωτρήσεις έχουν ήδη αρχίσει να φέρνουν αλμυρό νερό. Η θολερότητα είναι πολύ αυξημένη στις μεγάλου εύρους παλίρροιες, ενώ έχουν επηρεαστεί τόσο το οξυγόνο που υπάρχει στον πυθμένα της λίμνης όσο και οι οργανισμοί», μας λέει ο καθηγητής Γιώργος Συλαίος, διευθυντής του εργαστηρίου Οικολογικής Μηχανικής & Τεχνολογίας του τμήματος Μηχανικών Περιβάλλοντος του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης. Μέχρι τη δεκαετία του 1980, η λίμνη ήταν σε επικοινωνία με τη λιμνοθάλασσα μέσω ενός μόνο φυσικού καναλιού. Τότε διανοίχθηκε ένα τεχνητό, το οποίο τη συνέδεσε απευθείας με τη θάλασσα, με σκοπό τότε τον καθαρισμό της από τα λύματα. Μαζί με τους φραγμούς των αντιπλημμυρικών έργων, οι οποίοι ξεκίνησαν να σπάνε από τη μεγάλη πλημμύρα του 1995 και μετά, το αλμυρό νερό έχει πια πολλές οδούς για να εισχωρήσει. Λόγω της λειψυδρίας, οι κοίτες των ποταμών συχνά πια στεγνώνουν και η λίμνη δεν εμπλουτίζεται σημαντικά με γλυκά νερά.
«Είναι ένα οικοσύστημα σε αλλαγή. Το μεγάλο προσόν της Βιστωνίδας ήταν ο συνδυασμός γλυκών και υφάλμυρων νερών. Αυτό το χαρακτηριστικό φτιάχνει έναν πλούσιο μπουφέ, ελκυστικό για όλα τα είδη, ειδικά για ψάρια και πουλιά», μας λέει ο Βασίλης Τερζής, ξεναγός εθνικών δρυμών και χώρων αναψυχής του ΟΦΥΠΕΚΑ. Μας ενημερώνει ότι η ξηρασία στεγνώνει παράλληλα τους σημαντικότατους για το οικοσύστημα εποχιακούς υγροτόπους, οι οποίοι αποτελούν ενδιαίτημα για τα πουλιά και τα καλοκαίρια γίνονται πεδίο βόσκησης κτηνοτροφικών ζώων, ενώ τόσο οι εγκιβωτισμοί των ποταμών όσο και ο αφανισμός των παραποτάμιων δασών, για χάρη καλλιεργήσιμων εκτάσεων, επιδεινώνουν την κατάσταση. Πόσω μάλλον όταν παρατηρούνται και παράνομες αντλήσεις νερού από τα ποτάμια. «Η θαλασσοποίηση θα χαλάσει τη βιοποικιλότητα και θα μειώσει δραστικά όλα τα είδη ζωής», καταλήγει.
Εκτός από τα ενδημικά είδη ψαριών, τα νερά της Βιστωνίδας, τα οποία εκμεταλλεύεται από το 1947 ο Αλιευτικός Συνεταιρισμός «Ο Άγιος Νικόλαος», φημίζονται για την αθερίνα τους, η οποία εξάγεται. Πρόκειται για έναν μοναδικό πληθυσμό, ο οποίος εγκαταστάθηκε στη λίμνη τη δεκαετία του 1980, όταν το νότιο τμήμα της έγινε υφάλμυρο. «Είναι τελείως διαφορετικός από εκείνον της θάλασσας. Βρήκε κενή οικοθέση και άφθονη τροφή λόγω της ιδιαιτερότητας των υδάτων και εγκαταστάθηκε. Ωστόσο, με την αλατότητα, η οποία έχει φτάσει έως τις εκβολές των ποταμών, στο βόρειο τμήμα της λίμνης, μειώνεται κατακόρυφα. Το ίδιο θα συμβεί και με τα άλλα είδη ψαριών, όπως οι φημισμένοι της κέφαλοι. Ακόμα και τα ευρύαλα ψάρια θα χάσουν το ενδιαφέρον τους και σίγουρα θα αλλάξει ο τρόπος ψαρέματος. Οι ψαράδες επηρεάζονται ήδη σημαντικά», μας εξηγεί o Δρ Μάνος Κουτράκης, διευθυντής ερευνών του Ινστιτούτου Αλιευτικής Έρευνας (ΙΝΑΛΕ) και επισημαίνει ότι το ενδημικό είδος θρίτσα με το όνομα της λίμνης (Alosa vistonica) έχει ήδη εξαφανιστεί, γεγονός που θα επιφέρει ποινές από την ΕΕ.
Με την αλατότητα, η οποία έχει φτάσει έως τις εκβολές των ποταμών, στο βόρειο τμήμα της Βιστωνίδας, ο πληθυσμός της αθερίνας μειώνεται κατακόρυφα. Το ίδιο θα συμβεί και με τα άλλα είδη ψαριών, όπως οι περίφημοι κέφαλοι της λίμνης.
Το ίδιο παραδέχεται και ο πρόεδρος του αλιευτικού συνεταιρισμού Γιώργος Γκίλης, ο οποίος, μαζί με τους 30 συνεταίρους του, μέτρησαν πέρυσι πέντε τόνους αθερίνα, όταν πριν από μερικά χρόνια ψάρευαν διακόσιους. Οι ίδιοι παρατήρησαν ότι έχουν εκλείψει και τα δύο βασικά είδη του γλυκού νερού, το γριβάδι και η πεταλούδα. Ίσως γι’ αυτό κάνουν πια άλλα σχέδια, ανοίγοντας ένα παράθυρο στον τουρισμό. Με την υποστήριξη της «Αναπτυξιακής Ροδόπης», φιλοδοξούν να υλοποιήσουν το πρωτοποριακό πρόγραμμα «Ο Κύκλος της Λιμνοθάλασσας». Αυτό περιλαμβάνει την αναπαλαίωση του παλιού κτιρίου του 19ου αιώνα, όπου οι ψαράδες παππούδες τους περνούσαν τις ώρες τους, και την εγκατάσταση εκεί κέντρου πληροφόρησης, ιχθυοπωλείου, ταβέρνας και έδρας βαρκάδων.
Ή τώρα ή ποτέ
Από τους μικροοργανισμούς στα ψάρια, τα δέντρα και τα φυτά, από εκεί στα πουλιά, τα οποία θα χάσουν το ενδιαφέρον τους για μια θαλασσοποιημένη περιοχή, και έπειτα στους ανθρώπους, ψαράδες, αγρότες, οι οποίοι θα έρθουν αντιμέτωποι με ερημοποίηση αν ποτίζουν με αλμυρό νερό, αλλά και κτηνοτρόφους, οι οποίοι, εκτός από εκτάσεις βόσκησης (αύξηση κόστους για ζωοτροφές), θα χάσουν και το φυσικό πότισμα των ζώων. Ειδικά των βουβαλιών, αυτού του τόσο ταιριαστού για την περιοχή είδους. Όπως μας λέει ο Γιάννης Μπανιώτης, ιδιοκτήτης μονάδας βουβαλιών κοντά στον Τραύο, ήδη αναγκάζεται να ποτίζει τα ζώα του, αφού ειδικά σε αυτόν τον ποταμό η λίμνη εισχωρεί με αλμυρά νερά μέσα στην κοίτη. Και τι θα γίνει άραγε με τον τουρισμό; Πώς αυτός θα συντηρηθεί ή θα αυξηθεί όταν η Βιστωνίδα θα είναι απλώς μια θαλασσινή «αγκαλιά»;
Οι επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου καθώς η θαλασσοποίηση συμβαίνει ακριβώς αυτή τη στιγμή. Θέτουν δε ως πρωταρχική λύση την οικονομία του νερού. Ο Γιώργος Συλαίος τονίζει την ανάγκη για αλλαγή του τρόπου ποτίσματος, καθώς τα κανονάκια επιφέρουν τεράστια σπατάλη. Το Δημοκρίτειο, μάλιστα, τρέχει το πρόγραμμα DesirMED, το οποίο στοχεύει στην προετοιμασία των αγροτών και των τοπικών αρχών της Μεσογείου για την κλιματική κρίση και προτείνει βιώσιμες και συνάμα οικονομικά ανταγωνιστικές λύσεις. Στην περιοχή εφαρμόζει, μεταξύ άλλων, σύστημα άρδευσης ακριβείας και δημιουργεί τεχνητούς υγροτόπους για τη διαχείριση των λυμάτων με επαναχρησιμοποίηση του νερού. Μάλιστα, σε πειράματα που πραγματοποιήθηκαν σε καλλιεργήσιμες εκτάσεις, παρατηρήθηκε 35% λιγότερη χρήση νερού, ενώ, βάσει υπολογισμών, με τις κατάλληλες τεχνικές θα απαιτούνταν 1.000 γεωτρήσεις λιγότερες.
Οι επιστήμονες Θέτουν ως πρωταρχική λύση την οικονομία των πόρων. Μέσω του προγράμματος DesirMED, το Δημοκρίτειο εφαρμόζει στην περιοχή σύστημα άρδευσης ακριβείας και δημιουργεί τεχνητούς υγροτόπους για τη διαχείριση των λυμάτων με επαναχρησιμοποίηση του νερού.
Από την πλευρά του, το ΙΝΑΛΕ, σε συνεργασία με το ΔΠΘ και τον ΟΦΥΠΕΚΑ, έχει καταθέσει πρόταση για περιορισμό της αλμυρής σφήνας που εισχωρεί στη λίμνη, μέσω υποβρύχιων φουσκωτών εμποδίων. Ο ίδιος ο Μάνος Κουτράκης κρίνει απαραίτητη την ανάγκη για αποκατάσταση των μαιάνδρων των ποταμών, οι οποίοι περιορίζουν τα ιζήματα που σωρεύονται στη λίμνη, ελέγχουν τη ροή των νερών και δημιουργούν οικοθέσεις.
Αμφότεροι καταδικάζουν την κατασκευή του πολυσυζητημένου φράγματος στον Ίασμο, αφού θεωρούν ότι θα αποτελέσει την απόλυτη καταστροφή της Βιστωνίδας, με το νερό να διοχετεύεται στην αγροτική παραγωγή. Σε κάθε περίπτωση, από κοινού, τοπικές αρχές, επιστήμονες, αγρότες, ψαράδες θα πρέπει να συνεργαστούν για να μην τα κάνουν στην κυριολεξία… θάλασσα.
