Φτάνουμε ξημερώματα. Το Γιερεβάν μάς υποδέχεται άδειο, καθαρό και εντυπωσιακά φωτισμένο. Μεγάλες πλατείες, περιποιημένες λεωφόροι, κτίρια στις αποχρώσεις του ροζ και του γκρι, μια αίσθηση τάξης που δεν περιμένεις να βρεις σε μια μικρή χώρα 3 εκατομμυρίων κατοίκων. Η ίδια η πρωτεύουσα δεν έχει το θορυβώδες «χάος» άλλων. Είναι μια πόλη γεμάτη πράσινο και φως, σχεδιασμένη με καθαρούς άξονες και μια ενέργεια ήρεμη αλλά ζωντανή. Την περπατάς πολύ εύκολα· και όσο περισσότερο την περπατάς, τόσο περισσότερο καταλαβαίνεις την εξέλιξή της στον χρόνο: το σοβιετικό υπόβαθρο του παρελθόντος, το σύγχρονο άνοιγμα στη Δύση, και, πάνω απ’ όλα, την υπερηφάνεια του λαού της για όσα έχει αντέξει.
Το Γερεβάν είναι μία από τις ελάχιστες πόλεις του Καυκάσου που ανασχεδιάστηκαν τον 20ό αιώνα. Ο αρχιτέκτονας Αλεξάντερ Ταμανιάν οραματίστηκε μια πόλη με μεγάλους δημόσιους χώρους, που να θυμίζει κάτι ανάμεσα σε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα και σοβιετικό ιδεώδες. Γι’ αυτό και οι πλατείες του είναι σχεδιασμένες ώστε να δίνουν στην πόλη ανοιχτό ορίζοντα και φως. Όταν περπατάς, λίγο-λίγο αντιλαμβάνεσαι αυτό το πλέγμα σαν μια αρχιτεκτονική αφήγηση: κάθε πλατεία, κάθε στροφή, κάθε μνημείο έχουν τη θέση τους σε αυτή τη μεγάλη εικόνα.
Mικρές ιστορίες πίσω από ανοιχτούς χώρους
1. Πλατεία Δημοκρατίας
Η κεντρική πλατεία του Γερεβάν, με τα μεγαλοπρεπή κυβερνητικά κτίρια από ροζ τόφφο. Σχεδιάστηκε τη δεκαετία του 1950 από τον Ταμανιάν και κατά τη σοβιετική περίοδο ονομαζόταν Πλατεία Λένιν. Το βράδυ, τα σιντριβάνια φωτίζονται σαν χορογραφημένα κομμάτια ενός μπαλέτου νερού. Είναι το σημείο όπου όλοι συναντιούνται – από φοιτητές μέχρι οικογένειες, το μέρος όπου νιώθεις αμέσως τον παλμό της πόλης.
2. Βόρεια Λεωφόρος
Ο πιο «ευρωπαϊκός» πεζόδρομος της πόλης, μοντέρνος και ανοιχτός, κατασκευασμένος τη δεκαετία του 2000 για να ενώσει την Όπερα με την Πλατεία Δημοκρατίας. Καφέ, καταστήματα και κόσμος κάθε ώρα της ημέρας. Έχει κάτι από λεωφόρο μιας πιο κοσμοπολίτικης πόλης, μοιάζει να είναι η προσπάθεια του Γερεβάν να δείξει το σύγχρονο πρόσωπό του.
3. Πλατεία Σαρλ Αζναβούρ
Ανάλαφρη και φωτεινή, με τον μεγάλο καλλιτέχνη της αρμενικής διασποράς να «παρίσταται» παντού. Μικρά καφέ, μουσική από τα ηχεία, παιδιά που παίζουν. Σε κάνει να χαμογελάς χωρίς λόγο, σαν να μεταφέρει κάτι από τη γλυκύτητα των τραγουδιών του Αζναβούρ.
4. Οι μικρές πλατείες γύρω από τις οδούς Αμποβιάν και Πούσκιν
Εδώ βλέπεις την «αληθινή» πόλη. Καθημερινοί άνθρωποι, μικρά μαγαζιά, κομμάτια παλιάς αρχιτεκτονικής που σώζονται ανάμεσα στις πολυκατοικίες. Αν καθίσετε για καφέ, θα δείτε ηλικιωμένους να παίζουν τάβλι, φοιτητές να συζητούν για τα πάντα, κι ένα ρυθμό πιο αργό, πιο τρυφερό.
5. Συγκρότημα Κασκέιντ
Ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο του Γερεβάν. Ένα τεράστιο σύμπλεγμα από μαρμάρινες βαθμίδες, κήπους, νερά και γλυπτά που ανεβαίνουν στην πλαγιά σαν πέτρινος καταρράκτης. Το Κασκέιντ δεν είναι απλώς σκαλιά. Είναι το εμβληματικό έργο της σοβιετικής αβάν-γκαρντ αρχιτεκτονικής της δεκαετίας του 1970. Σχεδιάστηκε ως «τεχνητό βουνό», που θα συνέδεε το κέντρο με την κορυφή της πόλης. Τα έργα τέχνης, τα νερά και οι κήποι ήρθαν αργότερα, όταν η αρμενική διασπορά —κυρίως ο Τζεράρντ Καφεσιάν— αποφάσισε να δώσει στο Γερεβάν έναν χώρο που να μοιάζει με υπαίθριο μουσείο διεθνούς επιπέδου. Είναι ένα σημείο όπου νιώθεις την προσπάθεια της χώρας να κοιτάξει μπροστά, χωρίς να ξεχνάει τίποτα από το βάρος του παρελθόντος της.
Η τέχνη πάνω από όλα
1. Η Όπερα του Γερεβάν: H καρδιά της αρμενικής κουλτούρας
Το κτίριο της Όπερας, σχεδιασμένο το 1930 από τον Aλεξάντερ Ταμανιάν, είναι από μόνο του σύμβολο της σύγχρονης αρμενικής ταυτότητας. Οι Αρμένιοι την αποκαλούν συχνά «το σπίτι της ψυχής τους»: εδώ λαμβάνουν χώρα τα μεγάλα πολιτιστικά γεγονότα, οι συναυλίες, οι εθνικές τελετές, τα μπαλέτα, όλα όσα τους ενώνουν ως λαό.
Το συγκρότημα έχει δύο αίθουσες, τη μεγάλη της όπερας και τη μικρότερη αίθουσα συναυλιών Αράμ Χατσατουριάν. Η ακουστική είναι απίστευτη, με εκείνον τον παλιό ευρωπαϊκό ήχο που έχει σχεδόν χαθεί στις νέες αίθουσες.
Αλλά το πιο συγκλονιστικό δεν είναι η αρχιτεκτονική. Το να δεις επτά διαφορετικές παραγωγές μέσα σε επτά μέρες στην Ευρώπη είναι σπάνιο· στην Αρμενία είναι σχεδόν ο κανόνας. Η Όπερα του Γερεβάν λειτουργεί σαν ζωντανός οργανισμός: μπαλέτο, όπερα, συμφωνική, θεατρικές παραγωγές — όλα σε εναλλαγή. Για μια μικρή χώρα, αυτό είναι πραγματικά ένα εντυπωσιακό επίτευγμα.
Κάπου εδώ καταλαβαίνει κανείς πόσο βαθιά είναι η σχέση των Αρμενίων με τις τέχνες: μια χώρα τριών εκατομμυρίων, με οικονομικές δυσκολίες, επενδύει συστηματικά στον πολιτισμό, και τον κρατά προσβάσιμο. Το κόστος των εισιτηρίων παραμένει χαμηλό και οι αίθουσες γεμίζουν με κόσμο κάθε ηλικίας. Κάθε μέρα ανεβαίνουν διαφορετικές παραστάσεις πολύ υψηλού επιπέδου.
Παρακολουθήσαμε τη Ζιζέλ, με πενήντα χορευτές στη σκηνή, άρτιες χορογραφίες και υψηλό επίπεδο παραγωγής – και όλο αυτό με 24 ευρώ – και νιώσαμε ότι βρισκόμαστε μπροστά σε κάτι σχεδόν συγκινητικό: ένα έθνος που επιμένει να ζει μέσα από την τέχνη.
2. Μουσείο Τέχνης Καφεστζιάν
Σύγχρονη τέχνη σε έναν χώρο που μοιάζει με υπαίθριο μουσείο, μέσα στο Κασκέιντ. Η συλλογή περιλαμβάνει έργα των Φερνάντο Μποτέρο, Μπάρι Φλάναγκαν, Λιν Τσάντγουικ, μεταξύ άλλων. Η θέα από τις πάνω βαθμίδες είναι μαγική – όταν ο καιρός το επιτρέπει, βλέπεις μέχρι το Αραράτ.
3. Εθνική Πινακοθήκη της Αρμενίας
Ευρωπαϊκή ζωγραφική, αρμενική τέχνη και μια εντυπωσιακή συλλογή της ρωσικής σχολής του 19ου αιώνα, στην καρδιά της Πλατείας Δημοκρατίας. Καθαρό, οργανωμένο, με υψηλή αισθητική, ένα απρόσμενα πλούσιο για το μέγεθος της πόλης μουσείο.
4. Ματενανταράν
Το μουσείο αρχαίων χειρογράφων του Γερεβάν φιλοξενεί χιλιάδες σπάνια κείμενα που χρονολογούνται από τον 5ο αιώνα έως τον Μεσαίωνα. Μια μοναδική συλλογή που σε κάνει να συνειδητοποιείς το βάθος της αρμενικής πνευματικής κληρονομιάς.
5. Τσιτσερνακαμπέρντ: Μουσείο και Μνημείο της Γενοκτονίας των Αρμενίων
Ένας τόπος σιωπής, μια εμπειρία που δύσκολα τη βάζεις σε λέξεις. Το μνημείο βρίσκεται στον λόφο Τσιτσερνακαμπέρντ πάνω από το Γερεβάν, μέσα σε έναν διάδρομο από κυπαρίσσια, που ακολουθώντας τον βαδίζεις προς έναν χώρο συλλογικής μνήμης. Η αρχιτεκτονική είναι λιτή και αυστηρή: δώδεκα μεγάλες πέτρινες πλάκες σχηματίζουν έναν κύκλο, σαν ανοικτή αγκαλιά γύρω από μια αιώνια φλόγα. Συμβολίζουν τις δώδεκα χαμένες επαρχίες της Δυτικής Αρμενίας. Κάθε άνθρωπος που πλησιάζει σκύβει, σχεδόν ασυναίσθητα — η γεωμετρία του χώρου σε «χαμηλώνει».
Το μουσείο ξεδιπλώνει με καθαρότητα και αξιοπρέπεια την ιστορία της Γενοκτονίας των Αρμενίων του 1915. Δεν προσπαθεί να προκαλέσει σοκ, είναι σχεδιασμένο ώστε να σου επιτρέψει να καταλάβεις.
Φωτογραφίες οικογενειών, χειρόγραφα, μαρτυρίες παιδιών που διέφυγαν, προσωπικά αντικείμενα, τεκμήρια από τις πορείες θανάτου, αρχειακό υλικό από διπλωμάτες και ξένους ανταποκριτές της εποχής, η απλότητα των πραγμάτων που χάθηκαν είναι γροθιά στο στομάχι.
Το ειδικό βάρος της μουσειακής αφήγησης αυξάνεται χάρη στην ψυχραιμία και την ακαδημαϊκή ματιά της. Βγαίνοντας, υπάρχει μια μικρή πλατφόρμα που βλέπει όλη την πόλη, μια ήσυχη υπόσχεση ότι η μνήμη δεν χάνεται και ότι η Ιστορία συνεχίζει να διδάσκει.
Το Μουσείο της Γενοκτονίας ίσως η πιο δύσκολη, αλλά και η πιο απαραίτητη στάση σε ένα ταξίδι στην Αρμενία. Ένα μέρος που δεν επισκέπτεσαι απλώς — κουβαλάς κάτι από αυτό μαζί σου.
Οι άνθρωποι
Οι Αρμένιοι είναι από τους πιο ζεστούς και ανοιχτούς ανθρώπους που μπορεί να γνωρίσει κανείς. Οι μεγαλύτεροι μιλούν κυρίως ρωσικά, οι νεότεροι λίγα αγγλικά, αλλά όλοι πραγματικά προσπαθούν να σε βοηθήσουν — με ευγένεια, χαμόγελο και περηφάνια για τον τόπο τους. Όπως η πανέμορφη Nuné, μια γυναίκα που έχει συνεργαστεί με πολλούς διάσημους τραγουδιστές στη μουσική βιομηχανία, και την οποία γνωρίσαμε στο ταξίδι μας. Ή η Vera, η εντυπωσιακή και γεμάτη ενέργεια 70χρονη Αρμενιο-Αμερικανίδα, που κινείται ασταμάτητα ανάμεσα στις δύο χώρες, μοιράζοντας εμπειρίες και μαθήματα ζωής. Η Nare, κορυφαίο στέλεχος στη μεγαλύτερη κατασκευαστική εταιρεία της χώρας — αυθεντική, έξυπνη και αυτόφωτη. Και ο Franco Arman, ο διεθνώς αναγνωρισμένος σχεδιαστής κοσμημάτων που δημιουργεί μοναδικά κομμάτια, με πάθος για σπάνια διαμάντια. Και φυσικά ο Shant, Αρμενιο–Αμερικανός καλλιτέχνης, επιχειρηματίας και σημαντικός επενδυτής στον χώρο του real estate, ένας από τους πιο ενδιαφέροντες ανθρώπους που έχω συναντήσει. Με το όραμά του αλλάζει τη μορφή της Αρμενίας, σχεδιάζοντας νέες πόλεις για smart living, αθλητικές εγκαταστάσεις και data centers, μια sui generis προσωπικότητα, βαθιά ανθρώπινος, απλός και γενναιόδωρος με τους φίλους του και στη ζωή.
Φαγητό
Η Αρμενία έχει μια από τις παλαιότερες οινοποιητικές παραδόσεις στον κόσμο. Αξίζει να δοκιμάσετε το κόκκινο Areni με τη δροσερή οξύτητα και το λευκό, αρωματικό και ισορροπημένο Voskehat.
Στο φαγητό, οι γεύσεις είναι ένα μίγμα Καυκάσου και Ανατολής, με οικείες νότες για έναν Έλληνα. Από τα ψητά κρεατικά και τη λεπτή πίτα λαβάς έως τα ντολμαδάκια και τις σούπες. Φρέσκα μυρωδικά χρησιμοποιούνται σχεδόν σε κάθε πιάτο. Η αρμενική κουζίνα είναι απλή, χωρίς υπερβολές, αλλά πολύ νόστιμη.
Εμείς καθίσαμε για φαγητό στο Ararat Tavern με τα παραδοσιακά πιάτα, τη ζωντανή μουσική και την ωραία ατμόσφαιρα, και στο Bostan, ίσως το καλύτερο εστιατόριο της πόλης. Ζεστά και αυθεντικά, ιδανικά για να δοκιμάσετε κλασικές γεύσεις σε προσεγμένο περιβάλλον, είναι επίσης τα Katsin, Daphny και Tavern Yerevan.
Αγορές
Αγορά χρυσού: Ένα μεγάλο κτίριο με πολλά μικρά μαγαζιά· οι Αρμένιοι είναι εξαιρετικοί τεχνίτες και οι τιμές αισθητά χαμηλότερες από τις ελληνικές. Αν αγαπάτε τα κοσμήματα, αξίζει σίγουρα μια στάση.
Βερνισάζ: Υπαίθρια αγορά με αντίκες, υφαντά, χειροποίητα αντικείμενα και τέχνη. Παλιά θεωρούνταν must. Σήμερα έχει περισσότερα εισαγόμενα, πιο φθηνά προϊόντα· αν έχετε χρόνο, κάντε μια μικρή βόλτα.
Ξεναγήσεις
Για όσους θέλουν να γνωρίσουν την Αρμενία πιο προσωπικά και ουσιαστικά, μια εξαιρετική επιλογή είναι το Tours with Arshak, που οργανώνει ιδιωτικές περιηγήσεις με πραγματική φροντίδα και βαθιά γνώση της χώρας — από το Γερεβάν μέχρι τα ιστορικά μοναστήρια και τα ορεινά χωριά. Για πληροφορίες, [email protected]
Τα μοναστήρια της Αρμενίας
Αξίζει να ενοικιάσετε αυτοκίνητο ή να ακολουθήσετε ξενάγηση στα εντυπωσιακά μοναστήρια της Αρμενίας. Θα χρειαστείτε μία με δύο ημέρες (εμείς το κάναμε σε μία). Ξεκινήστε από τον Ναό του Γκαρνί, τον μοναδικό παγανιστικό ναό του 1ου μ.Χ. αιώνα στον Καύκασο, χτισμένο σε μια πλαγιά με θέα στο φαράγγι. Το ποτάμι περνά ορμητικό ανάμεσα σε εξαγωνικούς βασαλτικούς σχηματισμούς, τα νερά αλλάζουν χρώμα ανάλογα με το φως και οι κάθετες πέτρινες «κολόνες» μοιάζουν με φυσικό έργο τέχνης.
Από τα εντυπωσιακότερα μοναστήρια της χώρας είναι το Γκεγκχάρντ, μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO, σμιλεμένο σε μεγάλο βαθμό μέσα στον βράχο, με ημισκότεινα παρεκκλήσια και υποβλητική ακουστική. Η εμπειρία εν ώρα ψαλμωδιών είναι μαγική.
Το Χορ Βιράπ, πάνω σε λόφο, πολύ κοντά στα σύνορα με την Τουρκία, παρουσιάζει ίσως τους περισσότερους συμβολισμούς από οποιοδήποτε άλλο μοναστήρι της Αρμενίας. Το όρος Αραράτ δεσπόζει απέναντι και, όταν ο ορίζοντας είναι καθαρός, η θέα είναι συγκλονιστική. Εδώ φυλακίστηκε ο Άγιος Γρηγόριος ο Φωτιστής για περίπου 13 χρόνια, σε έναν στενό, βαθύ λάκκο. Κατεβαίνοντας περίπου 6–7 μέτρα κάτω από τη γη, από μια στενή σκάλα, θα δείτε τον χώρο όπου έζησε και προσευχόταν. Όταν θεράπευσε με θαυματουργό τρόπο από βαριά, ανίατη ασθένεια τον βασιλιά Τιριδάτη Γ΄, ο τελευταίος βαπτίστηκε χριστιανός και η Αρμενία έγινε η πρώτη χριστιανική χώρα στον κόσμο.
Λίγο πιο μακριά βρίσκεται το Ετσμιατζίν, το πνευματικό κέντρο της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας. Πρόκειται για ένα σύμπλεγμα με καθεδρικό, αυλές, ιερατική σχολή και μουσεία, που θυμίζει μικρή πόλη-ιερό. Τις Κυριακές, η Θεία Λειτουργία με τις χορωδίες και τα θυμιατά μένει στο μυαλό.
