Οταν η καρμπονάρα «έφαγε» την Ιταλία 

Έμοιαζε να μην υπάρχει τέλος στην ποικιλία των ιταλικών λιχουδιών. Τηγανητές μπάλες ρυζιού αραντσίνι, κανόλι και φωσφορίζον Άπερολ σπριτς απλώνονταν πάνω στα κόκκινα και πράσινα καρό τραπεζομάντηλα των 31 εστιατορίων που ήταν στριμωγμένα σε έναν και μόνο δρόμο του Παλέρμο, εξυπηρετώντας ένα πολύγλωσσο και εκστασιασμένο πλήθος. «Αυτός ο δρόμος είναι υπέροχος. Το ένα εστιατόριο διαδέχεται το άλλο», είπε ο 55χρονος Αυστραλός τουρίστας Μαρκ Σμιθ, που έπινε ένα Άπερολ σπριτς στη Via Maqueda.

Για τον δήμαρχο του Παλέρμο Ρομπέρτο Λαγκάλα, η δημοφιλία της οδού ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι… του σπριτς. Φέτος απαγόρευσε το άνοιγμα νέων εστιατορίων στη Via Maqueda και στους γύρω δρόμους, παραδεχόμενος ότι ακόμα και το ιερό ιταλικό δισκοπότηρο της γαστρονομίας είχε φτάσει σε σημείο κορεσμού. «Η πολλή ζάχαρη χαλάει τον καφέ», δήλωσε, μασώντας περιστασιακά ένα σβηστό πούρο κατά τη διάρκεια συνέντευξης, σε ένα παλάτσο στο ιστορικό κέντρο της πρωτεύουσας της Σικελίας. Το κέντρο του Παλέρμο «δεν πρέπει να μετατραπεί σε ζώνη εστίασης», υπογράμμισε.

Ένα γαστρονομικό λούνα παρκ

Παρόλο που οι Ιταλοί είναι φανατικοί λάτρεις της εθνικής κουζίνας τους, πολλοί φοβούνται ότι πλέον κατακλύζει τα κέντρα των πόλεων, εξαφανίζοντας τα τοπικά μαγαζιά και την καθημερινή ζωή, προς όφελος του τουρισμού. Στην Μπολόνια, τη Φλωρεντία, τη Ρώμη και το Τορίνο, οι δρόμοι έχουν μετατραπεί σε αυτό που οι επικριτές σχολιάζουν ως ατελείωτα υπαίθρια εστιατόρια που σερβίρουν καρμπονάρα σε ινσταγκραμικά τηγάνια, ενώ γυναίκες ανοίγουν ζύμη για  ταλιατέλες πίσω από βιτρίνες σε μια προσομοίωση των Ιταλίδων γιαγιάδων, η οποία θυμίζει επίσκεψη σε ζωολογικό κήπο.

Οι ανησυχίες των Ιταλών δεν αποτελούν απλώς απόρριψη των τουριστών ή μια γκρίνια για την αισθητική της πόλης, αλλά ένα θέμα που οι υπεύθυνοι λαμβάνουν σοβαρά υπόψη. Οι αρχές στη Φλωρεντία έχουν επίσης απαγορεύσει το άνοιγμα νέων εστιατορίων σε περισσότερους από πενήντα δρόμους. Παρότι η γαστρονομία είναι κεντρικό στοιχείο της ιταλικής ταυτότητας και οικονομίας, υπάρχουν αξιωματούχοι αλλά και κάτοικοι που ανησυχούν ότι η υπερβολή μπορεί να υπονομεύσει την αυθεντικότητα, μετατρέποντας ορισμένες επαρχίες της Ιταλίας σε καρικατούρα, μια αναχρονιστική εκδοχή της ύπαρξής τους. «Αυτό είναι ένα λούνα παρκ, όχι μια πόλη», σχολίασε για τη Via Maqueda η Κάρεν Μπαζίλε, κοινωνική λειτουργός και κάτοικος του Παλέρμου.

Την τελευταία δεκαετία, η αύξηση του τουρισμού έχει μετασχηματίσει τα ιστορικά κέντρα των ιταλικών πόλεων. Μερικά έχουν γίνει πιο ζωντανά και πολυπολιτισμικά. Άλλα έχουν αρχίσει να αδειάζουν εκ των έσω. Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, το κέντρο της Ρώμης έχασε πάνω από το ένα τέταρτο των κατοίκων του και οι πληθυσμοί στο κέντρο της Βενετίας και της Φλωρεντίας μειώθηκαν με πολύ ταχύτερους ρυθμούς από ό,τι σε άλλες περιοχές των ίδιων πόλεων. Οι ιταλικές πόλεις βασίζονται όλο και περισσότερο στον τουρισμό, ο οποίος αντιπροσωπεύει το 13% της οικονομίας της χώρας, ενώ, σύμφωνα με την Εθνική Υπηρεσία Τουρισμού, ο γαστρονομικός και οινικός τουρισμός σχεδόν τριπλασιάστηκαν την τελευταία δεκαετία.

Όλα για τους τουρίστες

Η αλλαγή είναι ορατή στις πινακίδες bed-and-breakfast που κατακλύζουν τις εισόδους πολυκατοικιών, στους στόλους μικρών βαν, ηλεκτρικών αμαξιδίων του γκολφ και στις υπερμεγέθεις βαλίτσες που κοπανάνε τα λιθόστρωτα σοκάκια. Από τις πιο διαδεδομένες εκφάνσεις της τουριστικής μανίας στις πόλεις είναι η εκρηκτική αύξηση των καταστημάτων που πουλούν λιμοντσέλο, τιραμισού και μπολ ζυμαρικών, τα οποία έχουν κατακλύσει τους κεντρικούς δρόμους. 

Την τελευταία δεκαετία, εκατοντάδες νέα εστιατόρια έχουν ανοίξει στους μεγαλύτερους και πιο δημοφιλείς προορισμούς, καθώς και σε περιοχές που παλαιότερα ήταν λιγότερο δημοφιλείς. Από μόνος του ο τουρισμός δεν ευθύνεται για το κλείσιμο παραδοσιακών μαγαζιών ή πάγκων στις αγορές. Οι Ιταλοί συχνά ψωνίζουν σε σούπερ μάρκετ, σε εμπορικά κέντρα ή διαδικτυακά. Ωστόσο, για πολλούς επιχειρηματίες της εστίασης, η πώληση ενός στερεοτυπικού «πακέτου» ιταλικής κουζίνας σε εύκολους και πρόθυμους τουρίστες που καταφτάνουν από τα κρουαζιερόπλοια αποδείχθηκε πιο προσοδοφόρα από το ισχνό μεροκάματο που θα τους εξασφάλιζε ένας πάγκος με φρούτα ή ψάρια που απευθύνεται στην τοπική αγορά, η οποία σταδιακά συρρικνώνεται.

«Είναι σαν να εμφανίστηκαν ξαφνικά στον δρόμο καταναλωτές που ήταν τυφλοί, χωρίς γευστικούς κάλυκες και με στομάχι από σίδερο», είπε ο Μαουρίτσιο Κάρτα, υπεύθυνος για τον πολεοδομικό σχεδιασμό του Παλέρμο. «Οι επιχειρήσεις εκμεταλλεύτηκαν την κατάσταση».

Ποιος νοιάζεται για την Ιστορία;

Σύμφωνα με τη FIPE, την Ιταλική Ομοσπονδία Επιχειρήσεων Τροφίμων και Τουρισμού, τα τελευταία δέκα χρόνια στο Παλέρμο, όπου ο τουρισμός αντιστοιχεί σχεδόν στο 10% της οικονομίας, ο αριθμός των εστιατορίων στο κέντρο της πόλης έχει διπλασιαστεί. Μετά την αναγνώριση της νορμανδικής και αραβικής αρχιτεκτονικής του Παλέρμο το 2015, οι επισκέπτες αυξήθηκαν. Πέρυσι κατέφτασαν περισσότεροι από ένα εκατομμύριο, μια αύξηση 50% σε σχέση με πριν από πέντε χρόνια.

Τον περασμένο μήνα, κάποιοι επισκέπτες θαύμασαν τον πολυτελή Καθεδρικό Ναό, την Όπερα και τις μανόλιες του Βοτανικού Κήπου της πόλης. Για άλλους όμως, όλα περιστρέφονταν γύρω από τα αραντσίνι. «Είμαστε εδώ για το φαγητό, το ποτό και την παρέα με φίλους. Δεν με πολυνοιάζει η Ιστορία», είπε ο 71χρονος Τζακ Μακόλεϊ, συνταξιούχος ελεγκτής εναέριας κυκλοφορίας της Πολεμικής Αεροπορίας από τη Φλόριντα, σε μια αγορά τροφίμων στο κέντρο του Παλέρμου, κάνοντας ένα διάλειμμα από τις δοκιμές κροκέτας. 

Οι ειδικοί λένε ότι η παγκόσμια φρενίτιδα για το φαγητό έχει συμβάλει σε αυτό που αποκαλούν «foodification» ή γαστρονομικό εξευγενισμό. Η ιταλική κυβέρνηση έχει αγκαλιάσει τη γαστρονομική εμμονή, καταθέτοντας πρόσφατα υποψηφιότητα στην UNESCO για την πολυποίκιλη και γευστική κουζίνα της. «Για έναν Αμερικάνο, μερικές φορές το Κολοσσαίο είναι απλώς μια δικαιολογία ανάμεσα σε ένα πιάτο κάτσιο ε πέπε και μια αματριτσιάνα», μοιράστηκε ο Ρομπέρτο Καλούτζι, γενικός διευθυντής της FIPE, αναφερόμενος σε μερικά από τα πιο δημοφιλή πιάτα ζυμαρικών της Ιταλίας.

Αντί να κατηγορούν τους τουρίστες, οι Ιταλοί επικριτές του φαινομένου λένε ότι η κυβέρνηση έχει κάνει πολύ λίγα για να αναπτύξει άλλες βιομηχανίες. Σύμφωνα με πρόσφατη κατάταξη της , ιταλικής συμβουλευτικής εταιρείας European House-Ambrosetti, η Ιταλία υστερεί στην καινοτομία, βαθμολογούμενη χαμηλότερα από όλες τις μεγάλες ευρωπαϊκές οικονομίες. «Γιατί δεν προσπαθούμε να αποκτήσουμε έναν νέο Γαλιλαίο αντί για μια χούφτα εξαιρετικών σεφ;» αναρωτήθηκε ο Σαλβατόρε Σέττις, πρώην διευθυντής του πανεπιστημιακού κολεγίου Νορμάλε στην Πίζα.

Μέσο επιβίωσης

Παράλληλα, ο τουρισμός αποτελεί κρίσιμη σανίδα σωτηρίας για πολλούς εργαζόμενους. Τον Σεπτέμβριο, σε ένα συνέδριο του κλάδου στη Ρώμη, η πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι χαρακτήρισε τον τουρισμό «εξαιρετική γεννήτρια πλούτου και ευημερίας». Αξιωματούχοι στο Παλέρμο είπαν ότι οι αναπλάσεις που στοχεύουν στην προσέλκυση τουριστών βελτίωσαν μια περιοχή που φέροντας ακόμα τα σημάδια των βομβαρδισμών του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και των δολοφονιών από μέλη της μαφίας, ήταν παραμελημένη και επικίνδυνη μέχρι τις αρχές του 2000.

Οι τουριστικές αναβαθμίσεις «κάνουν το κέντρο της πόλης καλύτερο από πριν», είπε ο Αλεσάντρο Ανέλο, ανώτατος αξιωματούχος του τουρισμού στο Παλέρμο. Η ντόπια ξεναγός Βαλέρια Βιτράνο παραπονέθηκε ότι ο αγαπημένος της μανάβης μετέτρεψε πρόσφατα τον πάγκο του σε εστιατόριο και ότι τα αυξανόμενα ενοίκια έδιωξαν τους φίλους της από το κέντρο της πόλης. Ωστόσο, αναγνώρισε ότι ο τουρισμός τής προσφέρει δουλειά. «Βιοπορίζομαι από αυτόν και εδώ είναι το δίλημμα», είπε.