Το φθινόπωρο που μας πέρασε, κάποιες δεκάδες χιλιάδες χρήστες του ίντερνετ σταμάτησαν για λίγο το διαρκές σκρολάρισμα για να παρακολουθήσουν στο YouΤube ένα τραγούδι, στο οποίο μια νεαρή γυναίκα τραγουδούσε σε μια ακατάληπτη γι’ αυτούς γλώσσα ανάμεσα σε βουνοκορφές, κοιτάζοντάς τους με διαπεραστικό βλέμμα. Το Σε ψηλό βουνό είναι ένα παραδοσιακό ριζίτικο τραγούδι, στο οποίο ένας αετός παρακαλεί τον ήλιο να λιώσει τους πάγους στα βουνά. Πρόκειται, βέβαια, για μια αλληγορία, καθώς υπαινίσσεται τη λαχτάρα των ανθρώπων να απελευθερωθούν από τον τότε τουρκικό ζυγό. Χάρη στην Ερήνη Τορνεσάκη, αυτό το ριζίτικο ακούστηκε σε όλο τον κόσμο και συμμετείχε στα προκριματικά των βραβείων Γκράμι, στην κατηγορία Global Music.
«Τα ριζίτικα τραγουδιούνται περισσότερο στη δυτική Κρήτη, στους πρόποδες των Λευκών Ορέων, και τα ερμηνεύουν άνδρες που κάθονται σε ένα τραπέζι και τραγουδούν α καπέλα. Γι’ αυτό έλαβα και αρνητικά σχόλια, αλλά αυτό με πείσμωσε περισσότερο· θέλησα, μεταξύ άλλων, να στείλω ένα μήνυμα απελευθέρωσης και γυναικείας ενδυνάμωσης», περιγράφει μέσω βιντεοκλήσης με το «Κ».
Οι «ακόλουθοί» της, που την έχουν αγαπήσει τα τελευταία δέκα και πλέον χρόνια για την ερμηνεία της στα Κοράσιον ετραγούδαγε, Από ξένο τόπο, Μενεξέδες και ζουμπούλια, αλλά και για τη συμμετοχή της στον δίσκο A journey through Latin America με τους Classico Latino, την είδαν στο βίντεο του τραγουδιού Σε ψηλό βουνό να φορά την παραδοσιακή κρητική ανδρική κάπα, θέλοντας έτσι να διαπραγματευτεί με τα κοινωνικά στερεότυπα μέσα σε ένα ανδροκρατούμενο πολιτισμικά περιβάλλον. Η εικόνα, βέβαια, της γυναίκας που κατακτά κορυφές –συχνά απάτητες– αντικατοπτρίζει απόλυτα την έως τώρα πορεία της Ερήνης Τορνεσάκη.
Αφήνοντας την Κρήτη
Το 2009, η 18χρονη Ερήνη έφυγε από την Κρήτη για να κάνει μουσικές σπουδές. Είχε μεγαλώσει σε μια οικογένεια όπου όλοι ασχολούνται με τη μουσική. Ως μαθήτρια μελέτησε κλασικό πιάνο και βιολοντσέλο και έγινε μέλος της ορχήστρας εγχόρδων και της χορωδίας του Δήμου Ηρακλείου. Είχε, λοιπόν, ακούσματα από κλασική μουσική αλλά και από μικρασιάτικα, καθώς από πολύ μικρή ήταν ενεργό μέλος στον Σύλλογο Αλατσατιανών Νομού Ηρακλείου και απομνημόνευε τους στίχους από δεκάδες τραγούδια της Μικράς Ασίας. «Μου άρεσε, όμως, πάρα πολύ η κλασική μουσική, με συγκινούσαν ιδιαίτερα ο Μπαχ και ο Ραβέλ», σημειώνει. «Τότε, για να μυηθούμε στην παραδοσιακή μουσική, έπρεπε να βρεθούμε στο πλάι κάποιου καταξιωμένου οργανοπαίκτη. Στο ωδείο διδασκόμασταν μόνο κλασική».
Όταν πλέον πλησίαζε στην ενηλικίωση, η Ερήνη δεν μπορούσε να φανταστεί το μέλλον της μακριά από τη μουσική. Κέρδισε τότε μια μερική υποτροφία για το Berklee College of Music στη Βοστώνη. «Δεν είχαμε την οικονομική δυνατότητα να καλύψουμε το υπόλοιπο κόστος κι έτσι έφυγα για την Αγγλία, όπου πήρα φοιτητικό δάνειο και σπούδασα στο Μπράιτον με επίκεντρο την ερμηνεία στο μοντέρνο τραγούδι». Η παρουσία της στη Μ. Βρετανία τη μεταμόρφωσε. «Πάντα με ενδιέφερε και η σύνθεση, η παραγωγή και η ενορχήστρωση, ήθελα να δημιουργώ και τον ήχο που με εκφράζει. Το παραδοσιακό ήταν σαν να το είχα μέσα μου, το θεωρούσα δεδομένο». Στις φοιτητικές παρέες, συνομήλικοι από όλο τον κόσμο τής ζητούσαν πάντοτε να τραγουδήσει ένα ελληνικό παραδοσιακό τραγούδι. «Η γκάμα της ελληνικής μουσικής είναι τόσο πλούσια και ξεχωριστή, που έχει τεράστια δύναμη».
Η ανακάλυψη της Αμερικής
Λίγο πριν αποφοιτήσει, έμαθε ότι το περιώνυμο Cirque Du Soleil αναζητούσε τραγουδίστρια για το επόμενο σόου του. Η Ερήνη έκανε αίτηση μαζί με άλλες 84 καλλιτέχνιδες και την επέλεξαν. Για τρία χρόνια ακολουθούσε τον θίασο σε όλη τη Βόρεια Αμερική και τραγούδησε σε 1.074 παραστάσεις. «Το Cirque Du Soleil συνθέτει πρωτότυπη μουσική για όλα τα θεάματά του· εν προκειμένω, ήταν ένας συνδυασμός τζαζ, σουίνγκ, σόουλ, γουόρλντ και λίγο μουσική των ’20s, ενώ εγώ έφερα και λίγο ελληνικό στοιχείο, καθώς είχα τη δυνατότητα να συμμετέχω στο δημιουργικό κομμάτι· άλλωστε η μουσική παράσταση έπρεπε να ταιριάξει στη δική μου φωνή». Ως μέλος ενός μεγάλου θιάσου τσίρκου, η Ερήνη έζησε τη νομαδική ζωή και ταυτόχρονα ανακάλυψε την Αμερική, που θα γινόταν η δεύτερη πατρίδα της. «Αλλάζαμε πόλη ανά δύο μήνες, δεν μέναμε βέβαια σε σκηνές, αλλά σε διαμερίσματα», διηγείται. «Έτσι, αποκτούσα μια νέα γειτονιά, δημιουργούσα μια νέα καθημερινότητα, όφειλα ωστόσο να είμαι φειδωλή στα αντικείμενα, μάζευα όλο το βιος μου σε δύο βαλίτσες». Σήμερα, ανακαλεί με νοσταλγία εκείνα τα χρόνια. «Άπαξ και είχα το πιάνο μου, τα ακουστικά μου, το μικρόφωνό μου, ήμουν ευχαριστημένη». Παράλληλα, όφειλε να παραμένει πειθαρχημένη και σε καλή φυσική κατάσταση. «Έδινα περίπου δέκα παραστάσεις την εβδομάδα, κάτι που σταδιακά άρχισε να με κουράζει, διότι ήταν το ίδιο σόου κάθε μέρα για τρία χρόνια».
«Ήθελα να δημιουργώ τον ήχο που με εκφράζει. Το παραδοσιακό ήταν σαν να το είχα μέσα μου, το θεωρούσα δεδομένο»».
Μίκρασιατικα στη Βοστώνη
Όταν έκλεισε ο κύκλος του Cirque Du Soleil, είχε έρθει το πλήρωμα του χρόνου για να βρεθεί, τελικά, στο Berklee College of Music στη Βοστώνη, καθώς το 2017 έλαβε πλήρη υποτροφία και ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό της στη σύγχρονη φωνητική ερμηνεία (Global Jazz). Εκεί συνεργάστηκε με μουσικούς διαφορετικών καταβολών, εντάχθηκε σε σχήματα λάτιν μουσικής, έχτισε συνεργασίες με σημαντικούς καλλιτέχνες, όπως ο πιανίστας Ντανίλο Πέρες, ενώ ασχολιόταν όλο και περισσότερο με την ελληνική παραδοσιακή μουσική. «Μας ενθάρρυναν πολύ προς αυτή την κατεύθυνση. Για μένα άνοιξε ένας καινούργιος κόσμος, άρχισα να συνδυάζω όλες μου τις αγάπες και τις μουσικές καταβολές». Την εποχή εκείνη ερμήνευε μικρασιάτικα τραγούδια τόσο στην Ομογένεια όσο και σε κοινό που δεν ήταν διόλου μυημένο σε αυτού του είδους τη μουσική. Σε κάθε συναυλία η Ερήνη παρέθετε και ορισμένες πληροφορίες γι’ αυτό το κεφάλαιο της Ιστορίας, το οποίο γνώριζε άλλωστε και μέσα από τις αφηγήσεις της γιαγιάς της, «της περήφανης Σμυρνιάς».
Μέχρι την Κίνα
Σήμερα διδάσκει Music Management στο Berklee της Βοστώνης, ενώ ως βάση της έχει τη Νέα Υόρκη. Πέρυσι κυκλοφόρησε και το Fos, ο πρώτος της προσωπικός δίσκος, με μικρασιάτικα τραγούδια σε σύγχρονες ενορχηστρώσεις – συμμετείχε όλη η οικογένεια της Ερήνης. Κάθε τόσο ταξιδεύει για συναυλίες σε διάφορα μέρη του κόσμου. Για παράδειγμα, το 2024 επιλέχθηκε από την κυβέρνηση της Κίνας να τραγουδήσει το ελληνικό παραδοσιακό τραγούδι Από ξένο τόπο στο πολύ δημοφιλές τηλεοπτικό κανάλι Hunan TV. Στην Κίνα έχει πάει συνολικά πέντε φορές. «Έχω τραγουδήσει μικρασιάτικα και κινέζικα τραγούδια, αλλά και τον Επιτάφιο του Σείκιλου στα αρχαία ελληνικά [σ.σ. το αρχαιότερο ελληνικό τραγούδι, που διασώθηκε όπως ακριβώς γράφτηκε σε μια ταφική πλάκα], που μου τον ζήτησαν οι Κινέζοι συνομιλητές μου. Μου αρέσουν τα παραδοσιακά κινέζικα τραγούδια, που χρησιμοποιούν την πεντατονική, όπως τα ηπειρώτικα· ψάχνω παλιές τους ενορχηστρώσεις.
»Δίνω συνήθως το “παρών” σε φεστιβάλ global music, στα οποία πηγαίνουν άνθρωποι με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη διεθνή μουσική, συχνά χωρίς καμία προϋπάρχουσα γνώση για την ελληνική μουσική ή γλώσσα. Για παράδειγμα, σε μια συναυλία προ καιρού στο Βέλγιο ρώτησα αν υπήρχε έστω και ένας Έλληνας στο ακροατήριο, αλλά δεν ήταν κανείς».
Η Ερήνη Τορνεσάκη θα εμφανιστεί στις 26 Ιουνίου στο Kastellorizo International Festival και στις 25 Ιουλίου στο Mittelfest, στη βόρεια Ιταλία.
