Πέρυσι, το Πάσχα το βιώσαμε διαφορετικά. Ακούσαμε το «Χριστός Ανέστη» στην ge‘ez [σ.σ. γκεέζ, αρχαία γλώσσα της Αιθιοπίας] και μοιραστήκαμε το Άγιο Φως υπό χαρμόσυνους αφρικανικούς αλαλαγμούς. Παρακολουθήσαμε τη λειτουργία της Ανάστασης μέχρι τα ξημερώματα της Κυριακής σε μεγάλο υψόμετρο, στα βουνά Γκεράλτα. Κάναμε ένα ταξίδι πίσω στον χρόνο, στους πρώτους μετά Χριστόν αιώνες, εκκλησιαζόμενοι στην αγκαλιά των βράχων, υπό το φως των κεριών, περιστοιχιζόμενοι από πιστούς ντυμένους στα λευκά. Ζήσαμε την Ανάσταση στις «εκκλησίες του ουρανού».
Αν και δεν είμαστε ιδιαίτερα θρησκευόμενοι, δρομολογήσαμε κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας την επίσκεψή μας στις λαξευμένες ορθόδοξες εκκλησίες των βουνών, οι οποίες έχουν χτιστεί μέχρι και στα 2.700 μέτρα. Πρόκειται για πάνω από 120 εκκλησίες, που έχουν σκαλιστεί μέσα στον βράχο από τον 4ο αιώνα, χωρίς να επικοινωνούν άμεσα μεταξύ τους. Εμείς, ακολουθώντας ευλαβικά τον ντόπιο οδηγό μας, βρεθήκαμε σε τέσσερις από αυτές: στη Μαριάμ Κορκόρ, στην Ντάνιελ Κορκόρ, στην εμβληματική Αμπούνα Γιεμάτα Γκου, στην οποία πολλοί συμπατριώτες μας έχουν δώσει το προσωνύμιο «Μετέωρα της Αιθιοπίας», και στην Ντέμπρε Τσίον. Μείναμε όλη την εβδομάδα σε κατάλυμα στους πρόποδες των Γκεράλτα, στο χωριό Χάουζεν, όπου ήμασταν οι μοναδικοί πελάτες. Μόνο το Μ. Σάββατο διανυκτερεύσαμε σε σκηνή, δίπλα στον ναό Ντέμπρε Τσίον, όπου παρακολουθήσαμε την αναστάσιμη λειτουργία. Στη διάρκεια της παραμονής μας, συμπέσαμε μόνο με ένα ακόμα ζευγάρι ξένων επισκεπτών.
H Μαριάμ Κορκόρ βρίσκεται στην άκρη ενός γκρεμού. Μας εξέπληξαν οι τοιχογραφίες της που απεικονίζουν Αγίους, βιβλικές σκηνές και ουράνια σώματα. Προχωρήσαμε στην κοντινή, αλλά λιγότερο γνωστή εκκλησία, Ντάνιελ Κορκόρ, η οποία αποζημιώνει τον επισκέπτη με την εκπληκτική θέα και τις πλούσιες τοιχογραφίες της. Συνεχίσαμε στα 2.500 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, στην απομακρυσμένη εκκλησία Αμπούνα Γιεμάτα Γκου, που έχει κτιστεί προς τιμήν ενός από τους εννέα Αγίους της Αιθιοπικής Εκκλησίας. Πέρα από τις εξαιρετικά καλοδιατηρημένες τοιχογραφίες, εδώ φυλάσσονται χειρόγραφα γραμμένα στην γκεέζ και μια Αγία Γραφή, τα φύλλα της οποίας έχουν δημιουργηθεί από δέρμα κατσίκας. Καταλήξαμε για την Ανάσταση στην Ντέμπρε Τσίον, η ίδρυση της οποίας συνδέεται με τον μοναχό Αμπούνα Αμπρεχάμ, μια σημαντική προσωπικότητα στον ασκητισμό, που πρωτοστάτησε στην ίδρυση απομακρυσμένων χώρων λατρείας στα βουνά του Τιγκράι. Εξ ου και οι ντόπιοι έχουν δώσει και το δικό του όνομα στον ναό. Οι τοιχογραφίες, του δέκατου τέταρτου και δέκατου πέμπτου αιώνα, απεικονίζουν επεισόδια από τη ζωή των τοπικών Αγίων.
Προσεγγίσαμε όλες τις παραπάνω εκκλησίες έπειτα από επίπονη πεζοπορία και ανάβαση. Τα μέσα ήταν πρωτόγονα. Δεν υπήρχαν βοηθητικές λαβές, αλλά μόνο φυσικές εσοχές στους βράχους, οι οποίες έχουν δημιουργηθεί από τη μακραίωνη κίνηση των πιστών στα βουνά· διακρίναμε ίχνη από τα δάκτυλα και τα πόδια προσκυνητών από το παρελθόν. Οι παραπάνω εσοχές διευκολύνουν τους σύγχρονους αναβάτες – είναι απαραίτητη όμως και η βοήθεια των ντόπιων οδηγών, που ξέρουν τα περάσματα. Το τοπίο μάς παρέπεμψε περισσότερο στην Καππαδοκία, με τη μεγάλη διαφορά ότι οι εδώ εκκλησίες παραμένουν –σε πείσμα των δυσκολιών– ζωντανές όλο τον χρόνο. Για να περάσεις, ωστόσο, το κατώφλι τους απαιτείται επιμονή και θέληση. Της επαφής με το θείο προηγείται δηλαδή μια δοκιμασία.
Κάθε ιερέας έχει στην κατοχή του τα βαριά σιδερένια κλειδιά του ναού, τα οποία συνήθως έχει κληρονομήσει από τους προγόνους του και εκείνοι από τους δικούς τους. Οι ιερείς θεωρούνται πνευματικοί διάδοχοι και φύλακες των κειμηλίων. Γνωρίσαμε τον Αμπά Eλίας και τον Αμπά Εστίφανο, στο Αμπούνα Γιεμάτα Γκου και στο Ντέμπρε Τσίον αντίστοιχα. Βιβλικές φιγούρες στην όψη, σεμνοί στη συμπεριφορά, ανεπιτήδευτοι σε κάθε μας επαφή, μας κέρδισαν από την αρχή. Με ιδιαίτερη υπερηφάνεια, μετά το πέρας των λειτουργιών, ο Αμπά Eλίας μάς αποκάλυψε τα πολύτιμα αντικείμενα της εκκλησίας του, όπως τη συλλεκτική πλέον Αγία Γραφή, που φυλάσσεται με περισσή επιμέλεια. Και ο Αμπά Εστιφάνος μάς οδήγησε εκεί όπου φυλάσσει πολύτιμα θρησκευτικά αντικείμενα, όπως αρχαία χειρόγραφα, σταυρούς και άλλα. Ένα από τα πιο εμβληματικά ήταν μια τελετουργική «βεντάλια» που θεωρείται εθνικός θησαυρός. Απεικονίζει εννέα Σύριους Αγίους, δώδεκα Αποστόλους, τέσσερις Ευαγγελιστές, την Παναγία που κρατάει τον νεογέννητο Χριστό, τέσσερις αγγέλους…
«Κάθε ιερέας έχει στην κατοχή του τα βαριά σιδερένια κλειδιά του ναού, τα οποία συνήθως έχει κληρονομήσει από τους προγόνους του και εκείνοι από τους δικούς τους».
Στους ναούς η παρουσία της τεχνολογίας είναι περιορισμένη· κάποιες φορές διακρίναμε ένα κινητό ή μια λάμπα, αλλά ως επί το πλείστον ήμασταν υπό το φως των κεριών, που δημιουργούσαν μια ιδιαίτερα κατανυκτική ατμόσφαιρα.
Το ποίμνιο ήταν πολυπληθές, αυστηρά ωστόσο διαχωρισμένο βάσει φύλου. Οι άνδρες ντυμένοι με λευκούς χιτώνες με κεντήματα, οι γυναίκες με λευκά φορέματα που καλύπτουν και το κεφάλι και το σώμα τους – αυτή ήταν η αμφίεση των δύο φύλων στους εκκλησιαστικούς χώρους. Αργότερα, στο Χάουζεν τους συναντήσαμε με ρούχα δυτικότροπα ή παραδοσιακά αφρικανικά. Μέσα στην εκκλησία, στη θέα ενός λευκού άνδρα που πλησιάζει στον γυναικωνίτη, οι πιστές κρύφτηκαν κάτω από τα υφάσματα των ρούχων τους, στέλνοντας ένα εύγλωττο μήνυμα. Η λειτουργία συνοδευόταν από μελωδικές ψαλμωδίες που αντηχούσαν στα βουνά, καθώς ακούγονταν από διαφορετικές εκκλησίες αλλά και από μεγάφωνα στα χωριά στους πρόποδες των Γκεράλτα. Με τη συνοδεία τυμπάνων οι γυναίκες έψαλλαν ρυθμικά και χτυπούσαν παλαμάκια, θυμίζοντας αργόσυρτο γκόσπελ. Το Άγιο Φως ήρθε μέσα από το Ιερό, το μοιραστήκαμε μεταξύ μας, μαζί με μια αγκαλιά. Η Ανάσταση συνοδεύτηκε από γιορτινούς αλαλαγμούς, έκφραση της βαθιάς αγαλλίασης όλων, μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες.
Είχαμε περιηγηθεί στη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας τη ζωοπανήγυρη του Χάουζεν. Εκεί οι Αιθίοπες προμηθεύονται τα αρνιά ζωντανά για το πασχαλινό τους τραπέζι, καθώς, λόγω της περιορισμένης ηλεκτροδότησης, δεν μπορούν να διατηρούν με ασφάλεια τρόφιμα στο ψυγείο. Αγόρασαν λοιπόν τα αμνοερίφια ώστε να τα σφάξουν οι ίδιοι λίγο πριν τα μαγειρέψουν. Μας ετοίμασαν γιορτινό τραπέζι στον ξενώνα όπου μείναμε. Συμφάγαμε με τους εργαζομένους αρνί και συκωταριές μαγειρεμένα στο τσουκάλι, μαζί με το παραδοσιακό τους ψωμί, το περίφημο ιντζέρα.
Αυτό το ταξίδι προέκυψε από το επαγγελματικό μας ενδιαφέρον ως κινηματογραφιστών για τη βόρεια Αιθιοπία. Φτάσαμε στο Τιγκράι, την περιφέρεια που συνορεύει με την Ερυθραία και το Σουδάν, μια περιοχή που έχει δοκιμαστεί πολύ από ταραχές. Τον Νοέμβριο του 2020, εν μέσω πανδημίας, οι επί χρόνια υποβόσκουσες εθνοτικές διαφορές οδήγησαν σε έναν εμφύλιο με τρομακτικές ανθρώπινες απώλειες [σύμφωνα με εκτιμήσεις 600.000-800.000 θύματα] και σημαντικές υλικές ζημιές. Δύο χρόνια αργότερα υπεγράφη εκεχειρία, όμως το Τιγκράι έχει απολέσει το μεγαλύτερο μέρος των υποδομών του· ενδεικτικά η ηλεκτροδότηση στα περισσότερα μέρη είναι σποραδική, ορισμένες ώρες της ημέρας. Παράλληλα, λόγω και της πανδημίας, έχει εκλείψει το κύμα Ευρωπαίων επισκεπτών που επέλεγαν το μέρος χάρη στο ιδιαίτερο τοπίο που συνυπάρχει αρμονικά με την ορθόδοξη πίστη. Η Ορθοδοξία εγκαθιδρύθηκε στην Αιθιοπία από τον 4ο αιώνα μ.Χ.. Από τότε ανήκε στην Κοπτική Ορθόδοξη Εκκλησία της Αλεξανδρείας, η οποία το 1959 της παραχώρησε αυτοκεφαλία με δικό της Πατριάρχη.
«Το βίωμα της Μεγάλης Εβδομάδας στην Αιθιοπία μπορεί να είναι αποκαλυπτικό για έναν πιστό, αλλά ακόμα και όποιος δεν πιστεύει, θα έχει την ευκαιρία να κάνει ενδοσκόπηση».
Νιώθαμε απόλυτα ασφαλείς. Οι εικόνες, όμως, γύρω μας συχνά ήταν αποκαρδιωτικές. Κολόνες ηλεκτροδότησης κατεστραμμένες, σπίτια γκρεμισμένα, λιπόσαρκες αγελάδες· και προπαντός ένα γενικευμένο μούδιασμα. Ακόμα και όσοι πριν από το 2020 ζούσαν καλά, σήμερα με δυσκολία εξασφαλίζουν τα προς το ζην. Οι κάτοικοι, όταν κάπως μας ανοίχτηκαν, δεν έκρυψαν την πικρία τους για όσα έχουν βιώσει αλλά και για την απομόνωση που εισπράττουν στις εσχατιές της αχανούς αφρικανικής χώρας. Ως εκ τούτου, οι προσευχές τους τη Μεγάλη Εβδομάδα και η ευχή «Καλή Ανάσταση» εμπεριείχαν ιδιαίτερη συναισθηματική φόρτιση.
Για εμάς ήταν μια μοναδική εμπειρία. Το βίωμα της Μεγάλης Εβδομάδας στα βουνά της Αιθιοπίας μπορεί να είναι αποκαλυπτικό για έναν πιστό, αλλά ακόμα και όποιος δεν πιστεύει, ευρισκόμενος μεταξύ ουρανού και γης, αποκομμένος από τα γήινα και τη διαβρωτική επίδραση της τεχνολογίας, θα γοητευτεί και θα έχει την ευκαιρία να κάνει ενδοσκόπηση.
