Δικαίως οι περισσότεροι συνδέουν την κουλτούρα της σάουνας με τους Φινλανδούς, καθώς είναι κομμάτι της εθνικής τους ταυτότητας, με τις πρώτες ιστορικές καταγραφές να ανιχνεύονται κοντά στο 4000 π.Χ. Αποτελούν οργανικό κομμάτι του συλλογικού τους γίγνεσθαι σε τέτοιο βαθμό, ώστε σάουνες δεν υπάρχουν μόνο στις όχθες των παγωμένων λιμνών (καθώς μετά την παραμονή στον θερμό χώρο, η παράδοση επιβάλλει μια βουτιά στα κρύα νερά), αλλά και εντός του Κοινοβουλίου ή μέσα σε ορυχεία. Τα τελευταία χρόνια, η χρήση σάουνας και τα οφέλη της έχουν βρει πολλούς θαυμαστές σε όλο τον κόσμο, με εκατοντάδες χώρους για θερμόλουτρα να κάνουν την εμφάνισή τους στα πιο απίθανα σημεία: από γκαράζ αυτοκινήτων και λιφτ χιονοδρομικών κέντρων μέχρι πλωτές κατασκευές μέσα στη θάλασσα.
Τα τελευταία χρόνια, η χρήση σάουνας και τα οφέλη της έχουν βρει πολλούς θαυμαστές, με εκατοντάδες χώρους για θερμόλουτρα να εμφανίζονται στα πιο απίθανα σημεία.
Έχοντας το «μικρόβιο» από νεαρή ηλικία λόγω της Φινλανδής θείας του, ο Βρετανός Κρίστοφερ Σέλμαν, συνιδρυτής της εταιρείας με χειροποίητες σάουνες Out of the Valley, διερεύνησε την εξέλιξη και την προσαρμογή της ιδιαίτερης αυτής κατασκευής σε διαφορετικούς πολιτισμούς και τοπία. Καρπός της περιήγησής του είναι το λεύκωμα Ridiculously Good-Looking Saunas, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις gestalten και στο οποίο ο Σέλμαν μάς ξεναγεί σε απίστευτα όμορφες σάουνες σε διάφορα σημεία του πλανήτη, προσεγγίζοντας το θέμα τόσο ως σχεδιαστής όσο και ως ταξιδιώτης.
Τελετουργία ευεξίας
Αλλά γιατί η Δύση αγαπά τόσο πολύ τη σάουνα; Ο Σέλμαν εξηγεί στο «Κ» πως η δημοφιλία της προκύπτει από «την αυξανόμενη επιθυμία για ουσιαστικές τελετουργίες, πιο χαλαρούς ρυθμούς ζωής και κοινωνικές επαφές χωρίς οθόνες. Οι άνθρωποι αναζητούν όλο και περισσότερο κοινές εμπειρίες ευεξίας που έχουν τις ρίζες τους στη φύση, και η σάουνα προσφέρει έναν απλό, αυθεντικό τρόπο να επανασυνδεθούμε τόσο με τον εαυτό μας όσο και με τους άλλους. Σε έναν κόσμο που μοιάζει να επιταχύνει συνεχώς και να γίνεται όλο και πιο ψηφιακός, η σάουνα προσφέρει μια σπάνια στιγμή παύσης, παρουσίας και σωματικής ανανέωσης».
Η μετα-πανδημική εποχή δίνει μια δεύτερη εξήγηση: οι άνθρωποι στρέφονται σε πρακτικές που υπόσχονται αποκατάσταση, ξεκούραση και αίσθηση ελέγχου μετά από μια περίοδο έντασης και αβεβαιότητας. Σε αυτό το πλαίσιο, η σάουνα λειτουργεί κυρίως ως πρακτική ευεξίας και όχι πολυτέλειας. Ήδη στο Ηνωμένο Βασίλειο καθιερώνεται αθόρυβα ως νέος κοινωνικός χώρος: μια «ήσυχη αντι-παμπ» χωρίς αλκοόλ και θόρυβο, όπου ευνοούνται οι αυθόρμητες συναντήσεις και η οικειότητα μεταξύ αγνώστων. Η παρουσία των φυσικών στοιχείων, όπως το νερό, η θερμότητα και οι ξυλόσομπες, ενισχύει την αίσθηση της στιγμιαίας απόδρασης, ενώ παράλληλα καλλιεργείται μια κουλτούρα αυτοφροντίδας που κερδίζει συνεχώς έδαφος.
«Η αλλαγή αντανακλά επίσης ένα ευρύτερο πολιτισμικό ρεύμα, ιδιαίτερα μεταξύ της Γενιάς Χ και των Μillennials, προς την επένδυση σε εμπειρίες αυτοφροντίδας έναντι των πιο συμβατικών μορφών κοινωνικοποίησης. Έτσι προκύπτει ένα νέο είδος χώρων συνάντησης: με πιο αργούς ρυθμούς, επικεντρωμένο στην κοινή ευεξία παρά στην κατανάλωση. Με αυτή την έννοια, η σάουνα δεν είναι απλώς ένας χώρος για λουτρό, αλλά προσφέρει το πλαίσιο στο οποίο θέλουμε να συνδεθούμε με τον άλλον», αναφέρει ο Σέλμαν.
Αυτή η νοερή μετατόπιση αποκτά ιδιαίτερη σημασία για μια γενιά που βιώνει την εξάντληση της διαρκούς συνδεσιμότητας και του άγχους. Η σάουνα προσφέρει ένα σπάνιο αντίδοτο: έναν χώρο αποσύνδεσης χωρίς την ανάγκη ιατρικής παρέμβασης. Πέρα από την άμεση αίσθηση χαλάρωσης, όπως αποτυπώνεται στην ηρεμία που έχουν τα πρόσωπα όσων την επιλέγουν, επιστημονικές μελέτες, ιδίως από τη Φινλανδία, συνδέουν τη συστηματική χρήση της με τη μείωση της αρτηριακής πίεσης και τη βελτίωση της καρδιαγγειακής λειτουργίας.
Η σάουνα προσφέρει ένα σπάνιο αντίδοτο στο άγχος: έναν χώρο αποσύνδεσης χωρίς την ανάγκη ιατρικής παρέμβασης.
Όταν όμως μια πρακτική συνδυάζει ευεξία, κοινωνικότητα και επιστροφή στη φύση, ο χώρος που τη φιλοξενεί δεν μπορεί να είναι ουδέτερος. Μέσα από τα σχέδια, τα υλικά και τη σχέση με το τοπίο, η αρχιτεκτονική καλείται να ενσωματώσει αυτές τις ποιότητες, ώστε να δημιουργηθούν τα κατάλληλα περιβάλλοντα που απαντούν στη σύγχρονη ανάγκη για χαλάρωση και απόσυνδεση. Το πώς είναι, λοιπόν, μια σάουνα σαφώς μετράει.
Παγκοσμιοποιημένη συνήθεια
Ανάμεσα στις κατασκευές που παρουσιάζονται στην έκδοση είναι η Sauna Bivak στην Ουγγαρία, μια μινιμαλιστική κινητή σάουνα, επενδεδυμένη με καμένο ξύλο, η οποία στηρίζεται σε λεπτά πόδια και είναι σχεδιασμένη ώστε να μεταφέρεται εύκολα και να τοποθετείται κατά μήκος του Δούναβη. Στην ιαπωνική Ναοσίμα, το SAZAE των Kengo Kuma & Associates ξεδιπλώνεται σπειροειδώς προς τα μέσα, μέσα από περισσότερα από 4.000 κομμάτια ξύλου χινόκι, οδηγώντας σε μια κεντρική εστία.
Μέσα από αυτές τις διάσπαρτες τοποθεσίες, τα έργα που φιλοξενούνται στο λεύκωμα δείχνουν πώς η παράδοση της σάουνας προσαρμόζεται σε διαφορετικά μέρη και κλιματικές συνθήκες. Στον Καναδά, η σάουνα του Nimmo Bay Wilderness Resort βρίσκεται βαθιά μέσα σε ένα παράκτιο δάσος και είναι προσβάσιμη μόνο με καγιάκ ή σανίδα, προσφέροντας πανοραμική θέα πριν από μια βουτιά στον Ειρηνικό Ωκεανό. Στα Χάιλαντς της Σκωτίας ενσωματώνεται στα πευκοδάση, αναδεικνύοντας το άρωμα του ξύλου, την ατμόσφαιρα και την εμβύθιση στο περιβάλλον.
Ωστόσο, τι συμβαίνει όταν ένα βαθιά ριζωμένο πολιτισμικό έθιμο μιας χώρας προσαρμόζεται στα ήθη άλλων τόπων; «Εξελίσσεται. Οι βασικές αρχές παραμένουν –η θερμότητα, η αντίθεση με το ψυχρό εξωτερικό περιβάλλον και το αίσθημα της κοινότητας–, αλλά κάθε χώρος ερμηνεύει το τελετουργικό μέσα από το δικό του κλίμα, τα υλικά και το πολιτισμικό του πρίσμα. Έτσι, προκύπτει μια σειρά τοπικών εκφράσεων που μοιάζουν ταυτόχρονα σύγχρονες και ριζωμένες, δημιουργώντας κάτι νέο, ενώ παράλληλα σέβονται το αρχικό πνεύμα και την ακεραιότητα της πρακτικής», καταλήγει ο Σέλμαν. Άλλωστε, όπου κι αν βρεθεί κανείς, η ανάγκη για ζεστασιά και χαλάρωση είναι παγκόσμια. Οι Ιάπωνες περιγράφουν ως «totono» την ευφορία ισορροπίας που ακολουθεί τη σάουνα, ενώ οι Φινλανδοί χαρακτηρίζουν την πνευματική διάσταση του ατμού που αναδύεται από τις θερμαινόμενες πέτρες μονολεκτικά ως «löyly». Οι λέξεις μπορεί να αλλάζουν, αλλά το αίσθημα χαλάρωσης παραμένει ίδιο.
Το Ridiculously Good-Looking Saunas κυκλοφορεί από τις εκδόσεις gestalten.
