Ο τουρίστας στον Παναμά μπορεί να διασχίσει τη Διώρυγα, να κολυμπήσει στα τροπικά νησιά Σαν Μπλας, να επισκεφθεί στη ζούγκλα την πρωτόγονη φυλή Εμπέρα, να περιπλανηθεί στην πολύ ωραία διατηρημένη Παλιά Πόλη (Κάσκο Βιέχο) και στο Financial District, που έχει τη μεγαλύτερη πυκνότητα σε ουρανοξύστες σε όλη τη Λατινική Αμερική, να φάει και να πιει πολύ καλά, να ακούσει μουσικές, να χορέψει, να φύγει ευχαριστημένος.
Ο ταξιδευτής στον Παναμά θα χαρεί τα παραπάνω, αλλά αν έχει, εκούσια ή ακούσια, ένα «τρίτο μάτι», τότε θα νιώσει αυτά για τα οποία έγραψε πριν από 70 χρόνια ο Κλοντ Λεβί-Στρος στο βιβλίο του Θλιβεροί Τροπικοί: την απώλεια ή τη διαστρέβλωση των φυλών και της φύσης από την επιβολή του δυτικού τρόπου «ανάπτυξης», οι οποίες τότε εκφράζονταν σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο και τώρα επισφραγίζονται με την κλιματική καταστροφή.
Γύρω από τη Διώρυγα
Η εντυπωσιακή Διώρυγα του Παναμά ολοκληρώθηκε το 1914 και αποτέλεσε τομή στη ναυσιπλοΐα και στο παγκόσμιο εμπόριο. Νιώθεις ίλιγγο όταν βρίσκεσαι με τη βαρκούλα σου δίπλα στα δυσθεώρητου ύψους δεξαμενόπλοια ή τα βλέπεις σαν φαντάσματα να ξεπροβάλλουν μέσα από την πρωινή πάχνη. Αισθάνεσαι δέος όταν βρίσκεσαι στη ζούγκλα της τεχνητής λίμνης Γκατούν, που δημιουργήθηκε για τις ανάγκες της Διώρυγας, φράζοντας τον ποταμό Τσάγκρες και βυθίζοντας ολόκληρα οικοσυστήματα. Νησιά έγιναν οι κορυφές από τους λόφους, και εκεί, στα απάτητα από τους ανθρώπους μέρη, η βλάστηση οργίασε και τα αποκλεισμένα ζώα πολλαπλασιάστηκαν. Μέχρι που ο άνθρωπος σκέφτηκε και αυτό «το ελεύθερο πεδίο» να το εκμεταλλευτεί. Πίθηκοι και άλλα ζώα μεταφέρθηκαν στο Monkey Island και χρησιμοποιήθηκαν για πειράματα συμπεριφοράς και διαχείρισης των ειδών. Μελαγχολία νιώθεις όταν βλέπεις τον «συμμορφωμένο» πίθηκο να περιμένει υπομονετικά στο κλαδί να πλησιάσει η βάρκα, να πηδήσει «εξημερωμένος» και να πάρει ένα «κέρασμα».
Στο «σπίτι» των Γκούνα
Στα νησιά Σαν Μπλας, η άγρια φύση βρίσκεται καλά κρυμμένη κάτω από ένα ειδυλλιακό τοπίο ηρεμίας. Ξεκινάς τα χαράματα από την Πόλη του Παναμά και διασχίζεις γειτονιές και επεκτάσεις της τόσο υποβαθμισμένες, που δεν μπορείς να φανταστείς ότι υπάρχουν. Στις συνοικίες Σάντα Άννα και Ελ Τσορίγιο, ευγενικά αλλά αποφασιστικά, οι αστυνομικοί μάς απαγόρευσαν να μπούμε: ζώνες απορρόφησης της φτώχειας ή, αλλιώς, η άγρια φύση των πόλεων. Μετά από περίπου δύο ώρες φτάνουμε στην περιοχή Γκούνα Γιάλα της ομώνυμης φυλής, που αποτελείται από μια λωρίδα τροπικής ζούγκλας προς την Κολομβία και τα νησιά Σαν Μπλας. Πρόκειται για μία από τις ελάχιστες αυτόνομες περιοχές ιθαγενών στη Λατινική Αμερική, με δική της διακυβέρνηση, σημαία, γλώσσα (ντουλεγκάγια) και συνοριακό έλεγχο διαβατηρίων. Οι Γκούνα κέρδισαν την αυτονομία τους μετά από εξέγερση το 1925.
Ταξιδεύουμε σε έναν στενό δρόμο μέσα στη ζούγκλα Κορδιγιέρα ντε Σαν Μπλας, μια διαδρομή με αδιανόητες στροφές, ανηφόρες και κατηφόρες, που μαρτυρούν ότι οι Γκούνα τη διατηρούν έτσι για να προστατεύονται από τη «διείσδυση». Υποκλινόμαστε στην ομορφιά της άγριας, άθικτης φύσης. Φθάνουμε μετά από κάποιες ώρες στο λιμάνι Κάρτι και επιβιβαζόμαστε στις βάρκες που θα μας πάνε στα νησιά. Στο λιμάνι βλέπουμε παράγκες, αλλά δεν δίνουμε σημασία.
Κολυμπάμε στα γαλάζια νερά, τρώμε τηγανητό ψάρι με ανανά και παπάγια, υποκλινόμαστε στην ομορφιά της άθικτης φύσης.
Το «τρίτο μάτι» έχει κλείσει, απολαμβάνουμε την ομορφιά των διάσπαρτων κοραλλιογενών νησιών που απλώνονται μπροστά μας. Από τα συνολικά 365, κατοικούνται περί τα 45-50 και λίγα είναι επισκέψιμα για τους τουρίστες. Μικρά σε μέγεθος, κάποια με φοινικόδεντρα και άμμο, υψώνονται από μερικά εκατοστά μέχρι ένα μέτρο από την επιφάνεια της θάλασσας. Κολυμπάμε στα γαλάζια νερά, τρώμε τηγανητό ψάρι με ανανά και παπάγια. Θαυμάζουμε τα ζωγραφιστά πανιά, εργόχειρα των γυναικών, οι οποίες σοβαρές μάς κοιτούν και δεν κάνουν καμιά προσπάθεια να μας προσεγγίσουν να τα αγοράσουμε. Ο αρχηγός της βάρκας, με τον οποίο έχω αρχίσει να μιλώ, αντιλαμβάνεται το ενδιαφέρον μου και αγωνίζεται, με τα λιγοστά αγγλικά του αλλά με θέρμη ψυχής, να μου εξηγήσει ότι τα σχέδια πάνω στα εργόχειρα αποτελούν σύμβολα της ιστορίας της φυλής, ξεχασμένα πια, όπως και η θρησκεία τους. Μνήμη που χάνεται μαζί με τη γλώσσα, τα τελετουργικά και τον ίδιο τον τόπο. Η συζήτηση επιστρέφει στην κλιματική κρίση. Το «τρίτο μάτι» ανοίγει.
Τα νησιά βρίσκονται σε ένα είδος ρηχής λιμνοθάλασσας. Η άνοδος της στάθμης των ωκεανών, οι τυφώνες και τα κύματα, που όλο και μεγαλώνουν, θα τα καταπιούν μια μέρα. Ήδη, όμως, η θαλάσσια ρύπανση σκοτώνει κάθε μέρα τα κοράλλια, που είναι ο ζωντανός ιστός πάνω στον οποίο ζουν τα νησιά. Και η ζωή πάνω σε ένα κουφάρι γίνεται επίφοβη.
Σύγχρονοι Ροβινσώνες
Ο φίλος μου μοιάζει γαλήνιος. Σκέφτομαι πως η ανιμιστική του θρησκεία, με την αδιάσπαστη συνέχεια ζωής και θανάτου, τον σώζει από την αγωνία του Δυτικού ανθρώπου για τον θάνατο. Μου δείχνει στο βάθος του ορίζοντα το μικρό ιδιόκτητο νησί του, όπου ζει με τον σκύλο του. Τον σκέφτομαι σαν τον Ροβινσώνα Κρούσο, όχι αυτόν του Ντάνιελ Ντεφόε που εκπολιτίζει τον Παρασκευά, αλλά τον απελευθερωμένο από τον δυτικό πολιτισμό και ανοιχτό στη φύση, όπως τον εξέλιξε ο Μισέλ Τουρνιέ στο περίφημο μυθιστόρημα Παρασκευάς ή Στις μονές του Ειρηνικού. Μου λέει: «Όταν ξανάρθετε, θα πάμε». Και συναινούμε, λες και θα γίνει αυτό ποτέ. Σκέφτομαι με μελαγχολία το διήγημα του Τουρνιέ Το τέλος του Ροβινσώνα Κρούσου, όπου ο ήρωας επιστρέφει στον Ειρηνικό, αλλά δεν ξαναβρίσκει το νησί του, είτε γιατί άλλαξε είτε γιατί το κατάπιε η θάλασσα. Τώρα καταλαβαίνω τις παράγκες στο λιμάνι. Ο φίλος μου επιβεβαιώνει ότι πρόκειται για ανθρώπους των οποίων το νησί χάθηκε, μαζί με όλο τους το βιος, και ζουν εκεί μέχρι να μετακινηθούν για να επιβιώσουν στην Πόλη του Παναμά.
Φεύγοντας, θέλει να μου μάθει κάποιες λέξεις στα ντουλεγκάγια. Σκέφτομαι πως έτσι θέλει να με φέρει σε επαφή με το βαθύτερο είναι του, τη μητρική του γλώσσα. Ξανακοιτάζω τη γαλήνια ομορφιά του αρχιπελάγους και την επερχόμενη καταστροφή και σκέφτομαι τους Γκούνα, μια γενναία φυλή περίπου 90.000 ψυχών που θα χαθούν χωρίς να αλλοιωθούν, μαζί με τον τόπο τους.
Η φύση της λίμνης Γκατούν
Κινούμαστε δυτικά, οδηγώντας για ώρες μέσα από αποψιλωμένες περιοχές μέχρι να φθάσουμε στα δάση και στα περίχωρα της λίμνης Γκατούν, όπου ζει η φυλή των Εμπέρα, οργανωμένη σε μικρά χωριά. Αυτή τη φορά μάς συνοδεύει ξεναγός, που μιλάει καλά αγγλικά και έχει κάνει σπουδές κοινωνιολογίας. Κατά την πολύωρη διαδρομή μάς εκθειάζει την υπέροχη ζωή των Εμπέρα: καμία αγωνία για το αύριο και άμεση σύνδεση με τη φύση, που τους παρέχει ό,τι χρειάζονται σε τροφή και φάρμακα.
Φθάνοντας στη λίμνη, επιβιβαζόμαστε σε πιρόγες. Τις οδηγούν άνδρες της φυλής, με ποικίλα σχέδια από μελάνι πάνω στο σώμα τους. Το τοπίο είναι πανέμορφο, τόσο που κλείνει το «τρίτο μάτι» και ανοίγουν διάπλατα οι αισθήσεις. Το αυτί χαίρεται τους ήχους των πουλιών, το δέρμα τη δροσερή υγρασία. Προχωράμε σε ένα μικρό ποτάμι που προοδευτικά στενεύει, τόσο που τα πανύψηλα δέντρα συγκλίνοντας δημιουργούν θόλο. Αφήνουμε τις βάρκες και συνεχίζουμε πεζή στη σήραγγα, που γίνεται όλο και πιο σκοτεινή, κάνοντας τις σκιές πίσω από τα δέντρα όλο και πιο ανησυχητικές. Και ξαφνικά βγαίνουμε στο ξέφωτο και σε έναν υπέροχο καταρράκτη, γύρω από τον οποίο φτερουγίζουν μπλε φωσφορίζουσες πεταλούδες. Βουτάμε στην κολυμπήθρα του.
Η κοινωνία των Εμπέρα
Πίσω στις βάρκες. Άφιξη στο χωριό, όπου μας υποδέχονται νέοι άνδρες και γυναίκες ντυμένοι με τις ενδυμασίες της φυλής τους. Μας προσφέρουν φαγητό, οι γυναίκες χορεύουν τους παραδοσιακούς τους χορούς, συνοδευόμενες από μια μικρή ορχήστρα ανδρών, κι έπειτα μας δείχνουν τα χειροτεχνήματά τους. Όλοι τους πολύ ευγενικοί, πρόσχαροι, πρόθυμοι να βγάλουν σέλφι με τους ευτυχείς τουρίστες, σαγηνευτικοί.
Η απουσία ηλικιωμένων Εμπέρα ενισχύει την αίσθησή μου ότι συμμετέχουμε σε ένα καλοστημένο σόου. Ρωτώ σχετικά τον οδηγό μας και εκείνος μου απαντά ότι οι γηραιότεροι δεν συμφωνούν με αυτή την «εξέλιξη». Με την ερώτησή μου ανοίγει μια πύλη επικοινωνίας με τον οδηγό. Σταματά το αφήγημα του «παραδείσου» και καθώς προχωράμε στο βάθος του χωριού, αφού έχουμε πάρει την άδεια, μαθαίνουμε ότι και οι νέοι είναι διχασμένοι. Το άνοιγμα στον τουρισμό αποφέρει μηνιαίως ποσό ίσο με τον μισθό που θα έπαιρναν εργαζόμενοι στην πλησιέστερη τσιμεντοβιομηχανία, καταστρέφοντας εντελώς την υγεία τους μέσα σε λίγα χρόνια. Κάποιοι που δεν συμφωνούν φεύγουν βαθύτερα στη ζούγκλα, για να ζήσουν εκεί, αποκομμένοι από τον έξω κόσμο.
Η συναναστροφή με τους τουρίστες αποτελεί για τους Εμπέρα υγειονομική απειλή, καθώς αφενός έρχονται σε επαφή με άγνωστα στους ίδιους μικρόβια και ιούς, αφετέρου δεν δέχονται λόγω θρησκευτικών αντιλήψεων να εμβολιαστούν. Γι’ αυτούς, θεός και δημιουργός του κόσμου είναι η Μάνα Γη και μόνο ό,τι δίνει αυτή είναι καλό. Παράλληλα, η ζωή τους αλλοτριώνεται: οι γυναίκες είναι υπέρβαρες, τα παιδιά αναζητούν επίμονα ζαχαρωτά από τους τουρίστες και αυτοί τα ταΐζουν σαν ζώα σε ζωολογικό κήπο.
Ρωτώ για το πολιτειακό στάτους των Εμπέρα. Μαθαίνω πως η περιοχή τους έχει χαρακτηριστεί προστατευόμενη και δεν έχουν πλέον ιδιοκτησιακό δικαίωμα στα σπίτια και στον χώρο τους. Τους έχει παραχωρηθεί το δικαίωμα να ζουν στην πατρίδα τους ως «πρωτόγονοι».
Χαμένοι στον τόπο τους
Σκέφτομαι το πολιτισμικό σοκ που έχουν πάθει οι Εμπέρα, καθώς μετέβησαν από τον κυκλικό χρόνο του ανθρώπου της φύσης στον γραμμικό χρόνο του Δυτικού ανθρώπου. Θυμάμαι τον Εμίλ Μπενβενίστε, που στα Προβλήματα γενικής γλωσσολογίας λέει ότι πολλές πρωτόγονες φυλές δεν έχουν το ρήμα «ζω». Ρωτώ σχετικά τον οδηγό και, παρόλο που γνωρίζει καλά τη γλώσσα τους, ανακαλύπτει με ταραχή ότι δεν υπάρχει αντίστοιχο ρήμα ή έκφραση. Υπάρχει όμως η λέξη «νεκρός». Η συζήτησή μας πηγαίνει στα ταφικά έθιμα, που κατά τον Ζορζ Ντιμεζίλ είναι τα παλαιότερα και ισχυρότερα σε όλους τους πολιτισμούς. Πλησιάζουμε σε ένα χαρακτηριστικό σπίτι των Εμπέρα, μια τεράστια ξύλινη καλύβα, ίσως και 100 τ.μ., χτισμένη πάνω σε πασσάλους. Κάτω, στην «πιλοτή», υπάρχουν εργαλεία, αποθηκευμένα ξύλα, τροφές κ.ά. Ο οδηγός μάς δείχνει το έδαφος. «Εδώ», λέει, «κάτω από το σπίτι έθαβαν οι Εμπέρα τους νεκρούς τους. Ήθελαν να τους έχουν κοντά τους, γιατί τους θεωρούσαν καλά πνεύματα που τους προστάτευαν. Τώρα το κράτος το απαγορεύει. Πρέπει να περνούν τη λίμνη και να θάβουν τους δικούς τους στο δημοτικό κοιμητήριο. Πέρα από το δυσβάσταχτο έξοδο, οι Εμπέρα νιώθουν μόνοι χωρίς τους νεκρούς τους».
Φεύγουμε. Στον δρόμο σκέφτομαι ότι, αντίθετα με τους Γκούνα που θα χαθούν επειδή θα χαθεί ο τόπος τους, οι Εμπέρα θα χαθούν μέσα στον ίδιο τους τον τόπο, ο οποίος θα μετατραπεί σε σκηνικό με ηθοποιούς τους ίδιους, που θα παίζουν τη δήθεν ζωή τους. Εκτός από τους λίγους που θα φύγουν στη ζούγκλα· εκτός από τα λίγα παιδιά που περνούν κάθε μέρα τη λίμνη και πηγαίνουν στο σχολείο. Μεγαλώνοντας, θα μετεγκατασταθούν στην πόλη και ίσως κρατήσουν μες στην καρδιά τους ζωντανά τα έθιμα και τις παραδόσεις τους ως απαραίτητα στοιχεία της ταυτότητάς τους.
«Στον Παναμά», θα έλεγα στον Κλοντ Λεβί-Στρος, τον οποίο κάποτε συνάντησα στην École Pratique στο Παρίσι, «φυλές και φύση υπό πίεση μετακινούνται στη γυαλισμένη πόλη όπου, αν θελήσεις να τους ακούσεις, υποφώσκουν οι Θλιβεροί Τροπικοί».
