Οι περισσότεροι γνωρίσαμε τον Ρόμπερτ Μακφάρλαν (γεν. 1976) μέσα από την Υπογαία, το φοβερό αφήγημα για τον κρυφό κόσμο που βρίσκεται κάτω από το έδαφος, σε ένα ιστορικό, γεωγραφικό και φιλοσοφικό ταξίδι – στο βιβλίο του βασίστηκε και το ομώνυμο ντοκιμαντέρ με την υπογραφή του Ντάρεν Αρονόφσκι (Underland, 2025). Έχει έναν δικό του τρόπο ο Μακφάρλαν να δημιουργεί υβριδικά κείμενα, κάπου ανάμεσα στο non fiction και στη λογοτεχνία (το όνομά του υπάρχει στις λίστες των στοιχηματικών ακόμα και για το βραβείο Νόμπελ), κάτι που αποδεικνύεται και με το πιο πρόσφατο βιβλίο του, που αναμένεται σε λίγες μέρες στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Το Είναι ένα ποτάμι ζωντανό; Ένα ταξίδι στις ζωές των ποταμών του κόσμου συμπεριλήφθηκε από τα μεγαλύτερα αγγλόφωνα μέσα (The New Yorker, The Guardian, The Economist, NPR κ.ά.) στα «Βιβλία της χρονιάς» για το 2025. Ο Βρετανός συγγραφέας ακολουθεί τη ροή των ποταμών του κόσμου, ταξιδεύει από το Εκουαδόρ μέχρι την Ινδία και τον Καναδά, αναζητώντας μέσα από τους μύθους και την Ιστορία τη βαθύτερη σχέση του ανθρώπου με τη φύση. Ακολουθεί ένα μικρό απόσπασμα:
ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ
Η ανομβρία ξεκινά τον Ιούνιο. Οι ημέρες με ξηρασία γίνονται εβδομάδες κι έπειτα μήνες. Τα φυτά στις καλλιέργειες ξεραίνονται, γίνονται ψαθυρά· στο χώμα ανοίγουν ρωγμές σαν αστέρια. Γύρω από τις κλειστές κουρτίνες και τα στόρια, το φως είναι εκτυφλωτικό από το χάραμα ως το υποτιθέμενο σούρουπο. Συχνά βλέπω στα όνειρά μου βροχή· όλοι μας την ονειρευόμαστε.
Ξυπνώντας ένα πρωί, ανακαλύπτουμε ότι θυελλώδεις νοτιάδες έχουν φέρει μια ψιλή κόκκινη σκόνη από τη Σαχάρα, αφήνοντας μια στρώση σαν πούδρα στ’ αμάξια, στα παράθυρα, στα φύλλα. Μπαίνει στο στόμα, και η γεύση της είναι αυτή της εξάντλησης. Ο ήλιος λάμπει σκωριόχρωμος πορτοκαλής μέσ’ από τη θολούρα, όπως σε ταινίες καταστροφής ή στην Καλιφόρνια.
Ο χρόνος εξαρθρώνεται. Δεν μπορεί ο νους να επεξεργαστεί τη δυσαρμονία. Το πρώτο από τα δύο φθινόπωρα της χρονιάς έρχεται στις αρχές Αυγούστου, όταν από τη θερμική καταπόνηση τα δέντρα αρχίζουν να φυλλορροούν. Βαλανιδιές και οξιές στέκουν με τα κλαριά τους γυμνά. Η άσφαλτος λιώνει γυαλιστερή στο οδόστρωμα και κολλάει στη σόλα σαν μαύρη τσίχλα. Κάθε καινούργια μέρα φέρνει τον ίδιο καιρό. Φοράμε τη ζέστη σαν πανοπλία.
Τα ποτάμια είναι σε χειρότερη κατάσταση. Οι νεκρές λίμνες του Πάδου. Τμήματα του Ρήνου δεν είναι πλωτά πλέον για τις φορτηγίδες με ρηχό βύθισμα, που κρατούν σε κίνηση τη γερμανική ενδοχώρα.
Στον δυτικό Καναδά, σολομοί στην ωοτοκία αλιεύονται λαθραία ζωντανοί σε κλίνες με σκύρα. Στις όχθες του Γιανγκτσέ στο Σιτσουάν, γονείς βάζουν τα μικρά παιδιά τους μέσα σε κουβάδες με νερό, για να τα προφυλάξουν απ’ τη θερμοπληξία. Στη μεθόριο της Αγγλίας με την Ουαλία, η απορροή από γιγάντιες φάρμες πουλερικών αρρωσταίνει το ληθαργικό νερό του ποταμού Γουάι.
Το ραδιόφωνο λέει: Η πηγή του ποταμού Τάμεση έχει μετατοπιστεί 14,5 χιλιόμετρα χαμηλότερα.
Καθώς η στάθμη του νερού πέφτει σ’ όλο τον κόσμο, πράγματα που ήταν κρυμμένα αρχίζουν να αναδύονται στην επιφάνεια, και μερικά είναι υπέροχα: μεσαιωνικά βουδιστικά αγάλματα· ένα κρανίο ελαφιού 100.000 χρόνων· μια πόλη από την Εποχή του Χαλκού, που φανερώνεται στις όχθες του ποταμού Τίγρη στο Ιράκ. Αρχαιολόγοι σπεύδουν εκεί, τριγυρνούν και χαρτογραφούν τους εκτεθειμένους στο φως δρόμους της πόλης. Βρίσκουν κεραμικά αγγεία που μέσα περιέχουν περισσότερες από εκατό άνοπτες πήλινες δέλτους γεμάτες γράμματα, έκπληκτοι που αυτά τα κείμενα μπόρεσαν να επιβιώσουν για τόσο καιρό κάτω απ’ το νερό.
Η λίμνη Μιντ στον ποταμό Κολοράντο μαζεύεται βαθιά μέσα στην ψαμμιτική της κοιλιά, αφήνοντας ταχύπλοα σκάφη αξίας εκατομμυρίων δολαρίων προσαραγμένα στις παρυφές της. Φαντάσματα μαφιόζων εμφανίζονται: ένα αποσυντεθειμένο πτώμα, σκοτωμένο με μία και μοναδική σφαίρα, χωμένο σε ένα σιδερένιο διακοσάλιτρο βαρέλι και με αθλητικά παπούτσια απ’ τις αρχές της δεκαετίας του 1980 στα πόδια. Έξι άλλα κουφάρια ανθρώπων φανερώνονται επίσης· το ένα περνιέται κατά λάθος στην αρχή για σκελετός αγριοπρόβατου. Στη γειτονική Κοιλάδα του Θανάτου, άνθρωποι τραβάνε ταινία ενώ τηγανίζουν αυγά στα καυτά από τον ήλιο καπό αμαξιών Lamborghini, και πουλάνε τα πλάνα. Και στις άκρες του Έλβα, κατά μήκος του, εμφανίζονται οι «πέτρες της πείνας»: βράχοι στον ποταμό που φανερώνονται μόνο όταν η στάθμη του νερού είναι τόσο απελπιστικά χαμηλά, ώστε η ξηρασία φέρνει λιμό. Επάνω έχουν χαραγμένες ημερομηνίες κι επιγραφές από προγενέστερα έτη με ξηρασία: 1417, 1473, 1616, 1830.
Παραδίπλα από το Ντέτσιν, κοντά στα τσεχογερμανικά σύνορα, προβάλλει μια πέτρα που φέρει μια προειδοποίηση:
Wenn du mich siest, danne weine.
Αν με δεις, κλάψε.
***
Μια μέρα πολύ μετά την αρχή της ξηρασίας, πηγαίνω στις πηγές με τον μικρότερο γιο μου, τον Γουίλ.
Ξέρω τι θα βρούμε εκείνη τη μέρα και δεν καταλαβαίνω γιατί πηγαίνουμε, όμως κρατάω τον Γουίλ από το χέρι και μαζί διασχίζουμε το κατώφλι ανάμεσα στο ζεστό φως των αγρών και τη δροσιά του δάσους. Μπελαντόνα, κρώξιμο καρακάξας, μύγες που γράφουν πρόχειρα το ίδιο μήνυμα ξανά και ξανά σε μετέωρες κηλίδες ηλιόφωτος. Οι πηγές έχουν σχεδόν χαθεί. Η υπερβολική άντληση από τον υδροφορέα και μια σειρά άνυδρα καλοκαίρια έχουν κάνει την προεργασία – και τώρα ήρθε το πλήγμα της ξηρασίας. Δεν έχω ξαναδεί να ’ναι τόσο χαμηλά η κύρια λίμνη. Το κοίλωμα είναι πνιγμένο από φύλλα που ζέχνουν. Το νερό είναι λιγότερο από δυόμισι εκατοστά στην κοίτη του ρυακιού που ξετυλίγεται από τις πηγές, και δεν υπάρχει αισθητή ροή.
«Έχει πεθάνει το νερό;» ρωτά ο Γουίλ. Είναι μόλις εννιά χρονών. Γι’ αυτόν, το θέαμα είναι επώδυνο. Καταλαβαίνει ότι κάτι πάει πολύ στραβά εδώ, κι ας μην μπορεί να το κατονομάσει. Κάτι στην παλιά δύναμη αυτού του μέρους, και στο νέο του τραύμα, τον προβληματίζει βαθιά.
«Έχει πεθάνει το νερό;» ρωτά ο Γουίλ. Είναι μόλις εννιά χρονών. Γι’ αυτόν, το θέαμα είναι επώδυνο. Καταλαβαίνει ότι κάτι πάει πολύ στραβά εδώ, κι ας μην μπορεί να το κατονομάσει.
«Όχι βέβαια», λέω, όμως η σιγουριά μου είναι παραπλανητική. Καθώς βγαίνουμε από το δάσος, βλέπουμε έναν χιονάτο ερωδιό να στέκει ασάλευτος στο στερεμένο κανάλι εκροής, θαρρείς και θα μπορούσε η υπομονή του να καλέσει κάπως πίσω τη ζωή του νερού.
Το Είναι ένα ποτάμι ζωντανό; Ένα ταξίδι στις ζωές των ποταμών του κόσμου θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Μεταίχμιο στις 21 Απριλίου, σε μετάφραση Μιχάλη Μακρόπουλου.
