«Τη συγγραφική μου καριέρα την ξεκίνησα με το βιβλίο Μυαλό σε διάσπαση, το οποίο πρωτοεκδόθηκε πριν από 24 χρόνια. Το έγραψα λίγο καιρό αφότου διαγνώστηκα και ο ίδιος με διαταραχή ελλειμματικής προσοχής (ΔΕΠ)», γράφει σε εξομολογητικό τόνο ο Γκάμπορ Μάτε στο Μυαλό σε διάσπαση, που θα κυκλοφορήσει σε λίγες μέρες από τις εκδόσεις Key Books. Ο διάσημος Καναδός γιατρός και συγγραφέας βασίζεται συχνά σε προσωπικά βιώματα αλλά και εμπειρίες ασθενών του για να προχωρήσει σε συμπεράσματα. Μεταμορφώνει δηλαδή το ατομικό σε συλλογικό και το υποκειμενικό σε αντικειμενικό, δίνοντάς του κατ’ αυτόν τον τρόπο μια οικουμενική διάσταση. Ίσως, μάλιστα, αυτή η ικανότητά του, σε συνδυασμό με την απλή, κατανοητή και μεστή γραφή του, να τον έχει οδηγήσει να είναι περιζήτητος ανά την υφήλιο, να πουλάει εκατομμύρια αντίτυπα και να απολαμβάνει μια τόσο μεγάλη φήμη, ώστε να διαγωνίζεται άτυπα τους σταρ του Χόλιγουντ σε αυτόν τον τομέα.
«Το γεγονός ότι τo Μυαλό σε διάσπαση εξακολουθούν να το διαβάζουν στον Καναδά, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στο Ηνωμένο Βασίλειο, και σε πολλές άλλες χώρες και γλώσσες, αποδεικνύει ότι αυτό το βιβλίο έχει τη δύναμη να βοηθήσει στη συνεχώς αυξανόμενη κρίση που αφορά την ψυχική υγεία διεθνώς, συμπεριλαμβανομένης της ψυχικής υγείας των παιδιών», σημειώνει στην εισαγωγή του βιβλίου, το οποίο χωρίζεται σε επτά μέρη – τα πρώτα τέσσερα περιγράφουν τη φύση της διαταραχής ελλειμματικής προσοχής εξηγώντας τις ρίζες της, ενώ τα τρία τελευταία αναφέρονται στη θεραπευτική διαδικασία. Το «Κ» εξασφάλισε, λοιπόν, ένα απόσπασμα ως αποκλειστική προδημοσίευση, έτσι ώστε να κοιτάξουμε το πώς και το γιατί τα ποσοστά διάγνωσης ΔΕΠ αυξήθηκαν κατά 381% μέσα σε 12 χρόνια στη Γερμανία και οι συνταγογραφήσεις αντίστοιχων φαρμάκων αυξήθηκαν κατά 50% μέσα σε πέντε χρόνια. Διότι, όπως είχε πει και ο ίδιος ο Μάτε σε παλαιότερη συνέντευξή του στο «Κ» και στον Μανώλη Ανδριωτάκη: «Η ζωή μας δεν χρειάζεται να είναι τραγωδία».
ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ
Eχουν αποκαλέσει τη διαταραχή ελλειμματικής προσοχής «το άρωμα της δεκαετίας του 1990». Το γεγονός ότι κανένα χαρακτηριστικό της ΔΕΠ δεν είναι τόσο μοναδικό ώστε να μην μπορεί να βρεθεί, σε κάποιον βαθμό, σε οποιονδήποτε άνθρωπο δεν πάσχει από ΔΕΠ, τροφοδοτεί τον σκεπτικισμό σχετικά με την πραγματική επικράτησή της. Η ομαδοποίηση μιας σειράς χαρακτηριστικών σε ένα ψυχιατρικό εγχειρίδιο δεν αρκεί για να οριστεί αυτόματα η ύπαρξη μιας παθολογίας. Εύλογα, πολλοί αναρωτιούνται γιατί κάποια συνηθισμένα χαρακτηριστικά ορίζονται ως συμπτώματα μιας ιατρικής διαταραχής. Όσοι εκφράζουν αυτή την κριτική στάση προειδοποιούν ότι σύντομα όλα τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά θα οριστούν εκ νέου ως ασθένειες.
Το τεύχος του Harper’s Magazine που κυκλοφόρησε τον Φεβρουάριο του 1997 δημοσίευσε ένα αυστηρό και πολύ ευφυές σχόλιο του Λ. Τζ. Ντέιβις για το DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) IV. Σύμφωνα με τις τρέχουσες ψυχιατρικές διαγνώσεις, έγραψε ο Ντέιβις, «κάθε έκφανση της ανθρώπινης ζωής (με εξαίρεση φυσικά την ψυχιατρική) μπορεί να θεωρηθεί παθολογία». Οι στατιστικές του καναδικού υπουργείου Υγείας δείχνουν ότι η ποσότητα του Ritalin που καταναλώθηκε στον Καναδά το 1997 ήταν τουλάχιστον πενταπλάσια σε σχέση με το 1990, ενώ η αύξηση τον τελευταίο χρόνο αυτής της περιόδου ήταν 21%. Επίσης, στις Ηνωμένες Πολιτείες η διάγνωση της ΔΕΠ έχει εξαπλωθεί ραγδαία. Μήπως δίνουν φάρμακα στα παιδιά γιατί αυτό εξυπηρετεί τους ενήλικες; Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η διάγνωση είναι ένα ακόμη ιατρικό πρόσχημα για να έχουν την ησυχία τους οι ανίκανοι γονείς και οι τεμπέληδες δάσκαλοι – όπως και οι ανώριμοι ενήλικες που οικτίρουν τον εαυτό τους και αρνούνται να αντιμετωπίσουν τις απαιτήσεις της ζωής. Ακόμη και σε όσους, όπως εγώ, αναγνωρίζουν την ύπαρξη των νευροφυσιολογικών και ψυχολογικών διαταραχών που ονομάζονται συνολικά «διαταραχή ελλειμματικής προσοχής», εξακολουθούν να υπάρχουν εύλογα ερωτήματα που πρέπει να τεθούν: σχετικά με τον τρόπο διάγνωσης της ΔΕΠ, με τον τρόπο κατανόησής της και ειδικά σε σχέση με τη θεραπευτική αντιμετώπισή της.
Η κοινωνία της Βόρειας Αμερικής προσπαθεί να θάψει πολλά προβλήματα κάτω από τόνους φάρμακα και προτιμά να αδιαφορεί για τις κοινωνικές και πολιτισμικές αιτίες του ψυχικού στρες που υφίστανται αυτοί οι άνθρωποι. Δεν ξέρουμε ακόμη ποιες θα είναι οι μακροπρόθεσμες κοινωνικές συνέπειες της μαζικής κατανάλωσης φαρμάκων για τη θεραπευτική αντιμετώπιση της κατάθλιψης, της ΔΕΠ και πολλών ακόμα παθήσεων. Και εμένα με απασχολεί αυτό, παρόλο που συνταγογραφώ φάρμακα και συνεχίζω να παίρνω ένα και εγώ. Επίσης, πολλοί πιστεύουν ότι όταν εξηγούμε τη συμπεριφορά με όρους νευροφυσιολογίας, είναι σαν να προσπαθούμε να δικαιολογήσουμε τις δικές μας πράξεις ή τις πράξεις των άλλων και να ρίχνουμε το φταίξιμο για τα λάθη και τα ελαττώματά μας στη βιολογία. «Δεν πρέπει να είμαστε υπεύθυνοι για τις πράξεις μας;» ρωτούν. «Είναι η ΔΕΠ δικαιολογία για να συμπεριφέρεται κάποιος όπως του κατεβαίνει ή να πληγώνει τους άλλους;»
Πρόσφατα στη Βρετανική Κολομβία οι συνήγοροι υπεράσπισης σε μια υπόθεση βιασμού/φόνου υποστήριξαν ότι ο πελάτης τους δεν θα έπρεπε να θεωρηθεί υπεύθυνος, διότι πάσχει από ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή και διαταραχή ελλειμματικής προσοχής. Οι ένορκοι απέρριψαν αυτή την άποψη – και πολύ σοφά έπραξαν. Όλοι μας πρέπει να αναλαμβάνουμε την ευθύνη των πράξεών μας, αλλιώς ο κόσμος θα γίνει αβίωτος. Ωστόσο θα ήταν μια τεράστια κοινωνική πρόοδος αν καταβάλλαμε λίγη προσπάθεια για να κατανοήσουμε ποιες εμπειρίες κάνουν τους ανθρώπους προβληματικούς ή ανεύθυνους ή ακόμα και αντικοινωνικούς. Θα προσεγγίζαμε τότε το έγκλημα, για να φέρω ένα παράδειγμα, με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Η ανάληψη ευθυνών δεν απαιτεί απαραίτητα την τιμωρητική, απάνθρωπη στάση του νομικού συστήματος που εφαρμόζεται στον Καναδά και ειδικά στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου έχουν βάλει στις φυλακές περισσότερο κόσμο από ό,τι σε οποιαδήποτε άλλη δυτική χώρα. Αναμφισβήτητα, ένα σημαντικό ποσοστό των φυλακισμένων έχουν ΔΕΠ ή κάποια άλλη διαταραχή αυτορρύθμισης που μπορεί να προληφθεί (μελέτη που έγινε στη Σουηδία το 1998 έδειξε ότι η ΔΕΠ είναι πολύ συνηθισμένη στους φυλακισμένους). Αναμφισβήτητα, επίσης, οι συνθήκες που επικρατούν στη φυλακή είναι διαβολικά σχεδιασμένες για να επιδεινώνουν όλες αυτές τις ψυχικές δυσλειτουργίες.
Δεν είμαστε ανήμποροι μπροστά στη ΔΕΠ, οπότε σε ατομικό επίπεδο η προσπάθεια να μετατοπίσουμε την ευθύνη για τις αρνητικές συμπεριφορές στα κυκλώματα του εγκεφάλου δεν βοηθάει. Μπλοκάρει τον άνθρωπο και τον κάνει να νιώθει θύμα. Όσο εμπεριστατωμένες και αν είναι οι εξηγήσεις με όρους νευροφυσιολογίας, κανένας δεν έχει το δικαίωμα να μη σέβεται ή να πληγώνει τα παιδιά του, τον/τη σύζυγο, τους φίλους ή συνεργάτες του. Η γνώση των ψυχολογικών και βιολογικών μηχανισμών της ΔΕΠ προσφέρει έναν χάρτη του εαυτού – αλλά μόνο έναν χάρτη, τίποτα παραπάνω. Παρόλο που οι άνθρωποι που δεν τον έχουν καταλήγουν να αποθαρρύνονται με τις αποτυχίες τους, δεν πρέπει να μπερδεύουμε τον χάρτη με το ταξίδι. Το κάθε άτομο έχει την ευθύνη να καταστρώσει τη διαδρομή.
Μερικοί γονείς φοβούνται ότι η ΔΕΠ θα βάλει μια ταμπέλα στα παιδιά τους, θα τα κατηγοριοποιήσει κατά κάποιον τρόπο. Δεν τους αρέσει η ιδέα ότι μια ιατρική διάγνωση θα προσδιορίζει ένα παιδί το οποίο σε γενικές γραμμές φαίνεται μια χαρά, με εξαίρεση κάποιους τομείς που αφορούν τη λειτουργικότητά του. Αυτοί οι φόβοι δεν είναι αβάσιμοι. Πολύ συχνά η ΔΕΠ χαρακτηρίζει ένα παιδί ως προβληματικό μαθητή, ως ανίκανο να συμπεριφερθεί φυσιολογικά. Είναι αποκαλυπτικό το πώς χρησιμοποιούν οι άνθρωποι τη γλώσσα. Πολλοί λένε ότι αυτός ο ενήλικας ή εκείνο το παιδί «είναι ΔΕΠ». Αυτό πράγματι βάζει μια ταμπέλα στον άνθρωπο, τον προσδιορίζει ολόκληρο βάσει μιας αδυναμίας του ή κάποιου προβλήματος. Κανένας δεν είναι ΔΕΠ και κανένας δεν πρέπει να ορίζεται ή να κατηγοριοποιείται βάσει της ΔΕΠ ή οποιουδήποτε άλλου συγκεκριμένου προβλήματος. Το ότι γνωρίζουμε ότι ένα παιδί έχει ΔΕΠ θα πρέπει να σημαίνει απλώς ότι καταλαβαίνουμε πως, για να το βοηθήσουμε, οφείλουμε να ενημερωθούμε και να το προσεγγίσουμε δημιουργικά και όχι να το κρίνουμε και να θεωρούμε ότι του συμβαίνει κάτι πολύ σημαντικό ή ανεπανόρθωτο. Αυτή η γνώση θα πρέπει να μας βοηθήσει να στηρίξουμε το παιδί για να αξιοποιήσει τις δυνατότητές του και όχι για να το περιορίσουμε περαιτέρω. Είναι αναμενόμενο ότι ακόμη και οι ανοιχτόμυαλοι άνθρωποι μπορεί να δυσκολεύονται να αποδεχτούν αυτή τη διάγνωση.
Ο τρόπος που σκεφτόμαστε συνήθως τις ασθένειες (και οτιδήποτε άλλο, εξάλλου) μας μπλοκάρει όταν υπάρχει κάποια ασάφεια. Ένας ασθενής είτε έχει πνευμονία είτε όχι· είτε έχει κάποια ασθένεια που επηρεάζει το μυαλό του είτε όχι. Ο κόσμος συνήθως νιώθει άβολα με οποιαδήποτε πάθηση του μυαλού θεωρείται «ανωμαλία». Αλλά τι γίνεται αν η ασθένεια δεν αποτελεί μια ξεχωριστή κατηγορία, αν δεν υπάρχει διαχωριστική γραμμή μεταξύ του «υγιούς» και του «μη υγιούς», αν η «ανωμαλία» είναι απλώς ότι οι διαταραγμένες διαδικασίες του εγκεφάλου που τις έχουν όλοι είναι απλώς περισσότερες σε κάποιο άτομο; Τότε ίσως να μην υπάρχουν παγιωμένες, αμετάβλητες διαταραχές του εγκεφάλου και ίσως να είμαστε όλοι μας υποψήφιοι να καταρρεύσουμε ψυχολογικά ή να αποκτήσουμε κάποια δυσλειτουργία υπό την πίεση στρεσογόνων συνθηκών. Όλοι θα μπορούσαμε να τρελαθούμε. Ίσως και να έχουμε ήδη τρελαθεί.
Ποιός είναι ο Μάτε;
Γεννημένος το 1944 στο Βανκούβερ του Καναδά, ο ουγγρικής καταγωγής Γκάμπορ Μάτε είναι γιατρός, περιζήτητος ομιλητής και συγγραφέας πέντε διεθνών μπεστ σέλερ που πραγματεύονται θεματικές όπως το τραύμα, η διάσπαση προσοχής, οι εθισμοί και η γονεϊκότητα. Τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από 30 γλώσσες, με το O μύθος του φυσιολογικού να έχει πουλήσει, σύμφωνα με τον εκδοτικό οίκο Penguin, περισσότερα από ένα εκατομμύριο αντίτυπα παγκοσμίως. O Μάτε συνυφαίνει στα έργα του την επιστημονική έρευνα, τις πραγματικές ιστορίες ασθενών και τις προσωπικές του εμπειρίες, για να παρουσιάσει μια νέα οπτική, που ενημερώνει τους ανθρώπους και τους δίνει τη δύναμη να βοηθηθούν με τη δική τους θεραπεία. Μάλιστα, είναι συνδημιουργός της θεραπευτικής μεθόδου Compassionate Inquiry, στην οποία εκπαιδεύονται πλέον χιλιάδες γιατροί και σύμβουλοι ψυχικής υγείας διεθνώς. Του έχει απονεμηθεί το μετάλλιο του Τάγματος του Καναδά, η υψηλότερη διάκριση της χώρας του για πολίτες, για το πρωτοποριακό ιατρικό και συγγραφικό του έργο, ενώ η γενέτειρά του του έχει απονείμει το βραβείο Civic Merit Award.
Διαβάστε ακόμη
Όταν το σώμα λέει όχι
Ένα σημαντικό βιβλίο που αναδεικνύει πώς τα καταπιεσμένα συναισθήματα επηρεάζουν το σώμα, εξερευνώντας τη σχέση ανάμεσα στο χρόνιο στρες και στην ασθένεια.
Μείνετε κοντά στα παιδιά σας
Μέσα σε 428 σελίδες γίνεται σαφές γιατί οι γονείς επιβάλλεται να είναι πιο σημαντικοί από τους συνομηλίκους των παιδιών τους, σε μια εποχή που η επιρροή των τελευταίων μεγεθύνεται μέσω των σόσιαλ μίντια, παραγκωνίζοντας τη γονεϊκότητα.
Ο μύθος του φυσιολογικού
Σε αυτό το πρωτοποριακό βιβλίο εξηγείται πώς οι περήφανες για τα συστήματα υγείας τους δυτικές κοινωνίες αδυνατούν να διαχειριστούν τις χρόνιες ασθένειες.
Τα βιβλία του Γκάμπορ Μάτε κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Key Books. / Το Μυαλό σε διάσπαση κυκλοφορεί στα ελληνικά, σε μετάφραση Μαρίας Κουκιάδη, στις 24 Μαρτίου.
