Τις Κυριακές στη Δεξαμενή, ο κόσμος διαβάζει εφημερίδες, οργανώνει παιδικά πάρτι, κάνει τυχαίες γνωριμίες και απολογισμούς εβδομάδας (αλλά και ζωής). Λίγα λεπτά μετά τις 10 το πρωί, κάτοικοι, επισκέπτες και τουρίστες παίρνουν θέσεις στις πράσινες μεταλλικές καρέκλες του ομώνυμου παραδοσιακού καφενείου. Σκιά ή ήλιος; Ιδού η απορία. Η αναμονή στην ουρά μεγαλώνει, τα παγκάκια γεμίζουν, οι φωνές μπλέκονται και η μέρα περνά σε αργή κίνηση πάνω στα τραπεζάκια. Από τον φραπέ στον καπουτσίνο και από εκεί στις τηγανητές πατάτες και στα καλαμαράκια, με την Ακρόπολη στο βάθος να λειτουργεί σαν το μόνο ρολόι: αν οι κίονές της «λιώνουν», τότε το μεσημέρι φτάνει στο τέλος του· αν το χρώμα της «σκουραίνει» και ο ουρανός πίσω της σβήνει, τότε μάλλον έχει πάει εφτά. Απαραίτητο σουβενίρ μια φωτογραφία στο ηλιοβασίλεμα, πριν τα γύρω μπαρ γεμίσουν και η πρώτη φουρνιά από θαμώνες επιστρέψει στο σπίτι της.
Οι δρομείς ενός αγώνα, που έχει μόλις τελειώσει, καταφθάνουν στα σκαλάκια της πλατείας, περιφέροντας με περηφάνια τα μετάλλια και τα καρτελάκια τους. Γύρω τους, δεκάδες παιδιά όλων των ηλικιών δημιουργούν μια αυτοσχέδια παιδική χαρά στο πλακόστρωτο. Ένας μπαμπάς εκτελεί χρέη ταχυδακτυλουργού έξω από το περιφραγμένο παρκάκι, καθώς τα πιτσιρίκια σχηματίζουν έναν τεράστιο κύκλο γύρω του. Η μπάλα μιας παρέας χτυπάει πάνω στην αρχαιολογική επιγραφή και με ένα γκελ χάνεται πίσω από τα κάγκελα του υδραγωγείου. Η προτομή στα αριστερά είναι καλυμμένη με σερπαντίνες, ένδειξη ότι οι Απόκριες δεν ήταν μακριά, ενώ ο μικρός χώρος γύρω από το άγαλμα του Ελύτη γίνεται πάρκινγκ για τη στάθμευση των ποδηλάτων. Ένας μικρός, πολύχρωμος κόσμος γεννιέται γύρω από μία και μόνο πλατεία.
Με φόντο την ιστορία
Η ιστορία, αρχαία και σύγχρονη, λειτουργεί ως φόντο. Αν σηκώσεις το βλέμμα σου, η αρχιτεκτονική το επιβεβαιώνει: Εκλεκτικιστικές διπλοκατοικίες συναντούν bauhaus ρυθμούς, και νεοκλασικά κτίρια στέκονται δίπλα σε πολυκατοικίες του ’70. Στο πάνω μέρος της πλατείας, το κλασικό δίνει τη θέση του στο μοντέρνο και στο εκτυφλωτικό λευκό των κτιρίων. Δεν χρειάζονται γνώσεις στιλ και αρχιτεκτονικής· αρκεί να παρατηρήσει κανείς τα παντζούρια των σπιτιών για να καταλάβει σε ποια εποχή ανήκουν. Στα ισόγεια των κτιρίων, ανθίζουν δέντρα, γκαλερί και γραφεία δημοσίων σχέσεων.
«Δεν έχουν μείνει και πολλοί στη γειτονιά», λέει ο Βασίλης, ιδιοκτήτης του καταστήματος Bitzidis Uomo στον αριθμό 5 της πλατείας. «Εγώ είμαι σχεδόν είκοσι χρόνια εδώ. Ξέρεις τι όμορφα που ήταν τότε; Κάθε μέρα ήταν γιορτή. Παραδίπλα βρισκόταν η Ρούγα με τα φωτιστικά, ένα από τα παλαιότερα μαγαζιά της Αθήνας, ο Ασλάνης και ο Παρίσης στη γωνία, και όλα τα μικρά μπαράκια που έδιναν ζωή. Σήμερα τα πράγματα είναι πολύ δύσκολα ή έστω πολύ διαφορετικά. Τα περισσότερα κτίρια έχουν γίνει Airbnb και τα περισσότερα “λοκάλια” έχουν φύγει. Κάθε εβδομάδα, τα πρόσωπα αλλάζουν. Δεν μπορώ να σου πω αν αυτό είναι ωραίο ή άσχημο, αλλά σίγουρα έχει χαθεί το παρεΐστικο που ξέραμε. Είναι πια και αυτή η σειρήνα των περιπολικών κάθε πέντε λεπτά και η συνεχής ασφάλεια στην περιοχή που έχουν αλλάξει τα πράγματα. Εγώ πώς αντέχω; Με αγαπάει πολύ η ιδιοκτήτρια του χώρου και το πελατολόγιο που μου έχει απομείνει», καταλήγει και χαιρετάει τους κατοίκους που περνούν μπροστά από τη βιτρίνα του.
«Εγώ είμαι σχεδόν 20 χρόνια εδώ. Ξέρεις τι όμορφα που ήταν τότε; Κάθε μέρα ήταν γιορτή», λέει ο Βασίλης, ιδιοκτήτης του καταστήματος Bitzidis Uomo.
Δύο χιλιάδες και κάτι χρόνια πριν, τίποτα από τα παραπάνω δεν περιλαμβανόταν στο όραμα του Ρωμαίου αυτοκράτορα Αδριανού. Τότε, ο στόχος ήταν απλός: η υδροδότηση της πόλης των Αθηνών και μάλλον ως τέτοιος παρέμεινε για πολλούς αιώνες. Αξίζει να σημειωθεί ότι το Αδριάνειο Υδραγωγείο είναι ένα από τα λίγα ρωμαϊκά υδραγωγεία της Ευρώπης που ακόμη μεταφέρουν νερό. Με αφετηρία τις παρυφές της Πάρνηθας και της Πεντέλης και κατάληξή του το Κολωνάκι, το μήκος του φτάνει περίπου 25 χιλιόμετρα. Η ιστορική του ροή συνεχίστηκε ασταμάτητη από την πρώτη του κατασκευή μέχρι και τα χρόνια της Τουρκοκρατίας, ενώ το 1847 ξεκίνησαν οι εργασίες για την εκ νέου λειτουργία του. Ήταν το 1870, όταν ο τότε δήμαρχος, Παναγιώτης Κυριακός, και ο μηχανικός του έργου, Ιωάννης Γενησαρλής, συνειδητοποίησαν την ύπαρξη της σχεδόν θαμμένης –κάτω από την πηγή της πλατείας– δεξαμενής του Αδριάνειου Υδραγωγείου, όπως καταγράφουν στη μελέτη τους οι Νίκος Μαμάσης και Παναγιώτης Δευτεραίος, καθηγητής και υποψήφιος διδάκτωρ αντίστοιχα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.
Σταθερές αξίες
«Εδώ παίξαμε παιδιά και εδώ έπαιξαν μετά και τα παιδιά μας», μου λέει τρυφερά η Χριστίνα, που ζούσε παλιότερα στην περιοχή. «Όταν ήμουν μικρή, μου φαινόταν τεράστια. Το βλέπεις εκείνο το όμορφο σπίτι στο πλάι;» λέει και μου δείχνει το γωνιακό τρίχρωμο κτίριο στη συνάντηση των οδών Σπευσίππου και Γλύκωνος. «Εκεί παλιά ήταν το Mohnblümchen, ένα μαγαζί με ρούχα από το οποίο ψώνιζε στα ’80s όλη η Αθήνα. Δεν ξέρω τι άλλο να σου πω, αυτό είναι το χωριό μου», καταλήγει γελώντας. Στο τραπέζι δίπλα μας, ένα ζευγάρι έχει τοποθετήσει ένα λευκό τριαντάφυλλο μες στην κανάτα του νερού. Από πίσω, ο Γιάννης και η Σοφία κάνουν ένα διάλειμμα από την κυριακάτικη ιεροτελεστία τους και μας καλούν στο τραπέζι τους.
«Ζούσαμε εδώ αρκετά χρόνια. Φύγαμε για λόγους πρακτικούς, με κυριότερους το πάρκινγκ και τη μετακίνηση, και τώρα επιστρέφουμε με την πρώτη ευκαιρία», ξεκινάει ο Γιάννης, ρίχνοντας ένα τρυφερό βλέμμα στους επίδοξους ποδοσφαιριστές της πλατείας. Για τη Σοφία, όμως, η ομορφιά δεν βρίσκεται ούτε στην αρχιτεκτονική μα ούτε και στα πιτσιρίκια που παίζουν. «Είναι αυτός ο ήλιος που πάντα με νικάει, το θερινό τα καλοκαίρια και τα “παιδιά” του καφενείου, τα οποία πλέον ξέρουμε σχεδόν προσωπικά», σχολιάζει, με τον Γιάννη να τονίζει πως ένας ακόμα λόγος για να επισκέπτονται τη γειτονιά είναι το γεγονός ότι στο καφενείο οι σερβιτόροι (αλλά και η ποιότητα των παροχών) δεν αλλάζουν κάθε μήνα.
Από τα «Κατσικάδικα» στο σήμερα
«Ο Ερνέστος Τσίλλερ, ο αρχιτέκτονας που άφησε το στίγμα του στην Αθήνα, ασχολήθηκε επίσης με το θέμα της υδροδότησης. Ανέφερε, μάλιστα, ότι χρειάστηκαν οκτώ χρόνια διαδοχικών επισκευών για την αποκατάσταση του υδραγωγείου. Έπρεπε να καλύψουν τη δεξαμενή του Αδριανού με θόλο και να εγκαταστήσουν υπόγειους σωλήνες ώστε να λειτουργήσει το νέο σύστημα διανομής νερού σε όλη την πόλη», γράφει στην ακαδημαϊκή της εργασία η Μαρία Χρηστάκη, ερευνήτρια στο τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος του ΕΚΠΑ. Πέρα από τα «πρακτικά», υπήρξαν και τα λογοτεχνικά τεκταινόμενα της εποχής που έφεραν στο προσκήνιο της αθηναϊκής ζωής τη μικρή αυτή γειτονιά στους πρόποδες του Λυκαβηττού. Παπαδιαμάντης, Ελύτης και Σικελιανός βρήκαν στις φυλλωσιές της και στο αρχαίο της παρελθόν τον ρομαντικό τόπο των δικών τους αναζητήσεων. «Η Δεξαμενή τότε είχε όλη της τη φυσική ομορφιά. Δεν είχε μαρμάρινες σκάλες, δεν ήταν σφιγμένη σε… κορσέδες από πέτρινα ντουβάρια και σιδερένια κάγκελα», έγραφε στα απομνημονεύματά του ο Βάρναλης, αλλά η πραγματικότητα μάλλον δεν ήταν και τόσο ειδυλλιακή.
Μέχρι και τα μέσα του 19ου αιώνα, η περιοχή άκουγε στο όνομα «Κατσικάδικα», με τους βοσκούς και τα κοπάδια τους να καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της. Εκείνοι, άλλωστε, ήταν που εφοδίαζαν με φρέσκο γάλα τη μικρή τότε Αθήνα. Πολύ πριν το καφενείο της αποτελέσει στέκι διανόησης και ποιητικής συνάντησης, η Δεξαμενή ήταν μια επιφάνεια γης με ελάχιστους ανθρώπους. Αξίζει, για την ιστορία, να σημειώσουμε πως η αποκάλυψη του ρωμαϊκού υδραγωγείου ανάγκασε τον Δήμο Αθηναίων να αγοράσει τις εκτάσεις, πληρώνοντας γι’ αυτές τα «διπλά» από το εκτιμώμενο κόστος της περιόδου. Το σύστημα υδροδότησης λειτούργησε μέχρι το 1940, ενώ το σύγχρονο τοπόσημο, το θερινό σινεμά Cine Δεξαμενή, άνοιξε τις πόρτες του στο κοινό μόλις το 1991, όπως διαβάζουμε στο σάιτ του, όταν το Πολιτιστικό Κέντρο Εργαζομένων της ΕΥΔΑΠ πήρε την πρωτοβουλία να αξιοποιήσει την ταράτσα της δεξαμενής. Η μεταλλική του ταμπέλα φαντάζει και αυτή με τη σειρά της ιστορική· ο μικρός προβολέας της ανάβει κάθε καλοκαίρι, ρίχνοντας φως σε μεγαλύτερους και μικρότερους θεατές που περνούν την πόρτα του μέχρι να έρθει και πάλι φθινόπωρο.
Με φίλους και με έρωτες
Φίλοι και γνωστοί γίνονται μια μεγάλη παρέα γύρω από τα μικρά τραπεζάκια στον πεζόδρομο. «Είναι το αγαπημένο μου σημείο σε όλη την πόλη. Ίσως, βέβαια, φταίει το γεγονός ότι μένω εδώ περίπου δέκα χρόνια», αφηγείται ο Σίμος. «Έχω παλέψει πολύ για να διατηρήσω το διαμέρισμά μου και να μη γίνει κι αυτό ένα ενοικιαζόμενο δωμάτιο για τουρίστες. Είναι δύσκολο, αλλά δεν θα άλλαζα γειτονιά με τίποτα. Είναι σαν ένα μικρό χωριό, με την κουλτούρα του και τους ανθρώπους του. Είναι η ηρεμία και αυτό το κινηματογραφικό φως που γλυκαίνει τα πάντα». Η αίσθηση αυτού του ιδιότυπου χωριού επανέρχεται στη συζήτηση, με τη Μάγδα να σημειώνει: «Έχω ανάμεικτες αναμνήσεις από την περιοχή. Την έχω επισκεφθεί με φίλους και με έρωτες, αλλά πάντα έχω αυτή την αίσθηση ότι δεν βρίσκομαι στο κέντρο της Αθήνας. Δεν ξέρω γιατί· λίγο το πράσινο, λίγο τα τσίγκινα τραπεζάκια, λίγο οι μεζέδες, όλα με μεταφέρουν κάθε φορά κάπου στην επαρχία. Σίγουρα δεν νιώθω πως βρίσκομαι στο Κολωνάκι», συμπληρώνει και τα ποτήρια με το τσίπουρο γεμίζουν ξανά.
«Έχω παλέψει πολύ για να διατηρήσω το σπίτι μου και να μη γίνει κι αυτό ένα ενοικιαζόμενο δωμάτιο για τουρίστες. Είναι δύσκολο, αλλά δεν θα άλλαζα γειτονιά», λέει ο Σίμος.
Οι καρέκλες στο τραπέζι αυξάνονται, αλλά κανείς δεν φαίνεται να στριμώχνεται. Κάποιος λέει πως «όλοι οι καλοί χωράνε» και είναι η πρώτη φορά που το βλέπω να ισχύει στην πράξη. Λίγο πριν σουρουπώσει, φτάνουν και ο Μάνος με τη Λαμπρινή. Κάπου ανάμεσα στα τσουγκρίσματα και τα γέλια, εκείνη μου λέει πως «όταν έχει ήλιο, είναι το πρώτο ή και το μοναδικό μέρος που μου έρχεται στο μυαλό. Δεν ξέρω γιατί. Νιώθω πως στη Δεξαμενή πάντα έχει ήλιο». Κάποιος από την παρέα πάει να τη διορθώσει κι ενώ η ώρα έχει πάει περίπου έξι, ο ήλιος είναι ακόμη εκεί. Μάλλον η Λαμπρινή είχε δίκιο, σκέφτομαι λίγο πριν φύγουμε, παρατηρώντας μερικούς τουρίστες να διεκδικούν τα τελευταία λεπτά αθηναϊκού φωτός που τους αναλογούν.
