Ο Ρούτγκερ Μπρέχμαν εμφανίστηκε με το βιβλίο Ουτοπία για ρεαλιστές (εκδ. Ψυχογιός) το 2014, όταν ήταν ακόμη μόλις 25 ετών. Γιος Προτεστάντη κληρικού και δασκάλας ατόμων με μαθησιακές δυσκολίες, αποφάσισε από μικρή ηλικία ότι θέλει να μελετήσει την ιστορία και την ηθική. Το δεύτερο βιβλίο του Ολλανδού στοχαστή, η Ανθρωπότητα: Μια απροσδόκητα αισιόδοξη ιστορία (εκδ. Κλειδάριθμος), έγινε παγκόσμιο μπεστ σέλερ και του εξασφάλισε την επαφή με το μεγαλύτερο δυνατό ακροατήριο. Το 2019 προσκλήθηκε στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός και εκεί δεν δίστασε να πει ότι το μεγάλο πρόβλημα σήμερα είναι οι δισεκατομμυριούχοι που δεν πληρώνουν φόρους. «Είναι σαν να βρισκόμαστε σε ένα συνέδριο πυροσβεστών και κανείς να μη μιλάει για το νερό» δήλωσε χαρακτηριστικά· δεν τον κάλεσαν ξανά. Πρόσφατα, κυκλοφόρησε το τρίτο βιβλίο του, η Ηθική Φιλοδοξία (εκδ. Κλειδάριθμος). Με αυτή την αφορμή, το BBC του ανέθεσε να δώσει μια σειρά διαλέξεων, όπου ο Μπρέχμαν χαρακτήρισε, μπροστά σε ένα κοινό 500 ατόμων, τον Ντόναλντ Τραμπ ως «τον πιο διεφθαρμένο πρόεδρο στην ιστορία των ΗΠΑ». (Στο ηχογραφημένο επεισόδιο, όμως, το BBC αφαίρεσε τη φράση, επικαλούμενο νομική συμβουλή.) Ο Μπρέχμαν δεν μασάει τα λόγια του και δεν θα σταματήσει να προσπαθεί. Έχει δημιουργήσει μια κινηματική πλατφόρμα, ουσιαστικά μια σχολή για ηθικά φιλόδοξους ανθρώπους. Το μήνυμά του, όπως λέει, δεν αφορά τους πάντες. Οι λίγοι όμως που θα τον πάρουν στα σοβαρά πιστεύει ότι θα κάνουν την πραγματική διαφορά.
Ας ξεκινήσουμε με τον ορισμό: Τι εννοείτε με τον όρο «ηθική φιλοδοξία» και γιατί θεωρείτε ότι η εποχή μας τη χρειάζεται τόσο επιτακτικά;
Στην πραγματικότητα, είναι κάτι αρκετά απλό: Η ηθική φιλοδοξία είναι μια επιθυμία. Είναι η βούληση να κάνεις αυτόν τον άγριο κόσμο καλύτερο, αξιοποιώντας κάθε μέσο που διαθέτεις. Πάνω απ’ όλα, τον χρόνο και το ταλέντο σου –αλλά και τις γνωριμίες σου, το κεφάλαιό σου, τους πόρους σου, ουσιαστικά ό,τι έχεις στη διάθεσή σου– για να επιφέρεις μια ουσιαστική αλλαγή μεγάλης κλίμακας. Γιατί τη χρειαζόμαστε τώρα; Η απάντηση είναι μάλλον προφανής: επειδή βρισκόμαστε σε κρίση. Ζούμε σε μια εποχή βαθιάς παρακμής, με μια έκδηλη αποτυχία ηγεσίας σε όλο το πολιτικό φάσμα, από την Αριστερά έως τη Δεξιά. Αυτό που χρειαζόμαστε σήμερα είναι μια αντικουλτούρα, μια εξέγερση ανθρώπων που παίρνουν την ηθική στα σοβαρά και λένε «ως εδώ». Αυτό είναι που ονομάζω ηθική φιλοδοξία.
Έχετε γράψει ένα πολιτικό βιβλίο που επικαλείται την ηθική. Ωστόσο, η πολιτική δεν ταυτίζεται πάντα με την ηθική. Μάλιστα, σήμερα φαίνεται να επικρατεί μια βαθιά σύγχυση γύρω από το τι είναι ηθικό και τι όχι.
Υπάρχουν ορισμένα σημεία που πρέπει να διευκρινίσουμε εδώ. Κατ’ αρχάς, ο όρος «ηθική», όπως τον χρησιμοποιώ στο βιβλίο μου, παραπέμπει στην παράδοση των πολέμιων της δουλείας, των σουφραζετών και των αγωνιστών για τα πολιτικά δικαιώματα. Αναφέρομαι σε όλους εκείνους που, στο πέρασμα των αιώνων, διεύρυναν τον ηθικό κύκλο. Πιστεύω ότι όλα ξεκίνησαν από το κίνημα για την κατάργηση της δουλείας. Κάποια στιγμή, αυτή η πορεία κορυφώθηκε με την Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Ιδίως μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, ο κόσμος εξοικειώθηκε τόσο με τη ρητορική των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ώστε άρχισε να την εκλαμβάνει ως κάτι αυτονόητο. Έπαψαν να αντιλαμβάνονται ότι πρόκειται για μια ιδεολογία. Ο φιλελευθερισμός, ή η σοσιαλδημοκρατία, είναι μια ιδεολογία. Και μάλιστα είναι η πλέον απαιτητική από όλες τις πολιτικές ιδεολογίες. Διότι, αν πιστεύουμε πραγματικά στην ελευθερία, στην ουσιαστική ελευθερία, και όχι στη ρηχή εκδοχή της, που περιορίζεται στο να αγοράζεις ό,τι άχρηστο αντικείμενο επιθυμείς από ένα κινεζικό ηλεκτρονικό κατάστημα, τότε αυτό συνεπάγεται και τεράστιες υποχρεώσεις και ευθύνες από την πλευρά μας.
Πώς θα ορίζατε αυτή την ελευθερία πιο συγκεκριμένα;
Η ελευθερία είναι κάτι για το οποίο οφείλουμε να αγωνιζόμαστε καθημερινά. Και δεν αναφέρομαι μόνο στον νεαρό άνδρα που αυτή τη στιγμή μάχεται στα χαρακώματα της Ουκρανίας. Μιλώ για τον καθένα και την καθεμιά από εμάς. Για παράδειγμα, ένας στενός μου φίλος υπέστη πρόσφατα καρδιακή προσβολή και παραλίγο να χάσει τη ζωή του. Όμως, χάρη στο εξαιρετικό ολλανδικό σύστημα υγείας, με τους σπουδαίους γιατρούς του και τους φορολογούμενους που στηρίζουν αυτά τα νοσοκομεία, ο φίλος μου είναι ακόμη μαζί μας. Αυτό συνιστά την απόλυτη ελευθερία: το να μην πεθαίνεις πρόωρα από ένα καρδιακό επεισόδιο. Ωστόσο, για να γίνει αυτό, απαιτούνται πολλά από το κοινωνικό σύνολο. Η ελευθερία δεν είναι ένα δώρο που μας παραδίδεται έτοιμο· είναι ένα οικοδόμημα που απαιτεί συνεχή συντήρηση και συλλογική προσπάθεια.
Ποιες πιστεύετε ότι είναι οι κυρίαρχες ιδεολογίες σήμερα;
Σήμερα αναδύονται δύο ανταγωνιστικές ιδεολογίες: Η μία είναι η «γκανγκστερική ιδεολογία», η νοοτροπία του Πούτιν και του Τραμπ. Άνθρωποι που πιστεύουν απλώς ότι η ισχύς βαφτίζεται δίκαιο και ότι, όπως έγραψε ο Θουκυδίδης, οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υπομένουν όσα τους επιβάλλει η μοίρα τους. Υπάρχει όμως και μια άλλη, ίσως ακόμα πιο επικίνδυνη, την οποία θα περιέγραφα ως νεοαντιδραστική: άνθρωποι που θεωρούν τη δημοκρατία απεχθή, την ισότητα και τη δικαιοσύνη ελαττωματικά ιδανικά, και πιστεύουν ότι ορισμένοι είναι εκ φύσεως ανώτεροι από άλλους, είτε λόγω χρώματος είτε λόγω καταγωγής. Αυτή η ιδεολογία κερδίζει έδαφος. Το διαπιστώνουμε στην άνοδο προσωπικοτήτων όπως ο Τζ. Ντ. Βανς, ο οποίος υποστηρίζει ότι «οι δικοί μου άνθρωποι προηγούνται». Αυτοί οι άνθρωποι επιδιώκουν την επιστροφή στον φυλετισμό. Ο Πίτερ Τιλ, για παράδειγμα, είναι σαφής: δεν πιστεύει στη δημοκρατία. Ο Κέρτις Γιάρβιν προτείνει ανοιχτά μια νέα μορφή μοναρχίας, όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες θα διοικούνται από κάποιον δισεκατομμυριούχο της τεχνολογίας. Είναι αποφασισμένοι να γκρεμίσουν τα πάντα.
Το βιβλίο σας μπορεί να διαβαστεί και ως ένα εγχειρίδιο αλλαγής. Σας ανησυχεί η πιθανότητα οι ιδέες σας να τύχουν κατάχρησης από τα άκρα;
Ναι, ασφαλώς και υπάρχει αυτό το ενδεχόμενο. Κατά κάποιον τρόπο, οικειοποιούμαι τις μεθόδους ανθρώπων όπως ο Φρίντριχ Χάγιεκ ή ο Μίλτον Φρίντμαν, ανθρώπων που βρίσκονται στην άλλη πλευρά του φάσματος. Έχω μάθει πολλά από αυτούς. Άλλωστε, οφείλεις να μελετάς προσεκτικά τον αντίπαλό σου. Την ίδια στιγμή, διαπιστώνω ότι αυτό το βιβλίο λειτουργεί ήδη ως καταλύτης. Είναι εντυπωσιακό ότι το κίνημά μας αριθμεί πλέον περισσότερα από 22.000 μέλη. Όλα τα έσοδα από το βιβλίο διατίθενται στο κίνημα, έτσι ώστε να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να θέσουν έναν νέο προσανατολισμό στην καριέρα τους, αφιερώνοντας τη ζωή τους στα πλέον επείγοντα ζητήματα της εποχής μας. Ειλικρινά, αυτή είναι η πιο συναρπαστική προσπάθεια στην οποία έχω συμμετάσχει ποτέ.
Πού τοποθετείτε τον εαυτό σας στον πολιτικό χάρτη;
Πιστεύω σε μια μεικτή οικονομία. Θεωρώ σαφές ότι ο καπιταλισμός και οι μηχανισμοί της αγοράς μπορούν να αποτελέσουν εξαιρετικά ισχυρά εργαλεία. Δεν νομίζω, για παράδειγμα, ότι το κράτος θα ήταν ιδιαίτερα ικανό να σχεδιάσει και να διανείμει ένα iPhone. Ταυτόχρονα, όμως, ο καπιταλισμός μοιάζει στην ουσία με ένα θηρίο που απαιτεί συνεχή έλεγχο και πειθαρχία. Η κοινωνία, οι πολίτες, πρέπει να έχουν πάντα τον τελευταίο λόγο. Μία από τις μεγάλες τραγωδίες της εποχής μας είναι ότι ο τομέας της αγοράς έχει διογκωθεί υπέρμετρα, απορροφώντας το μεγαλύτερο μέρος του ανθρώπινου δυναμικού. Στον ιδιωτικό τομέα συναντάμε τριπλάσιες κοινωνικά ανώφελες θέσεις εργασίας, τις λεγόμενες bullshit jobs, σε σχέση με τον δημόσιο. Πρόκειται για μνημειώδη σπατάλη ταλέντου. Χρειαζόμαστε πολύ περισσότερους ικανούς ανθρώπους να διοχετεύουν την ενέργειά τους σε ζητήματα που έχουν ουσιαστική σημασία. Εδώ υπάρχει και κάτι ακόμα εξαιρετικά κρίσιμο, αυτό που θα ονομάζαμε «Εισαγωγή στη Σοσιαλδημοκρατία». Οι αγορές δεν υφίστανται ποτέ αυθύπαρκτα. Διαμορφώνονται και πλάθονται διαρκώς, εμπεριέχοντας πάντα πολιτικές αποφάσεις. Αυτό ακριβώς ήταν το μεγαλόπνοο σχέδιο του νεοφιλελευθερισμού: να επιστρατεύσει την ισχύ του κράτους για να μετατρέψει τα πάντα σε αγορά. Οι συνέπειες ήταν ολέθριες.
«Στον ιδιωτικό τομέα συναντάμε τριπλάσιες κοινωνικά ανώφελες θέσεις εργασίας σε σχέση με τον δημόσιο. Πρόκειται για μνημειώδη σπατάλη ταλέντου».
Σας απασχολεί πολύ το παρόν και το μέλλον της σοσιαλδημοκρατίας.
Έχουμε προδώσει κατ’ επανάληψη αυτή την κληρονομιά. Αν κοιτάξω σήμερα την Αριστερά, τη βλέπω εξαιρετικά αδύναμη, νοσταλγική και αιχμάλωτη αυτοκαταστροφικών ιδεολογιών, όπως η αποανάπτυξη, την οποία θεωρώ ιστορικό ατόπημα. Το βιώσατε αυτό στην Ελλάδα. Όταν ήμουν 25 ετών και έγραφα το Ουτοπία για ρεαλιστές, βρισκόμασταν στην κορύφωση της κρίσης του ευρώ. Έγινα τότε μάρτυρας μιας κατάφωρης προδοσίας από τις ευρωπαϊκές ελίτ και διαπίστωσα πόσο ανίσχυρη και νεοφιλελεύθερη είχε καταντήσει η Ευρώπη. Αντιμετωπίζαμε τα πάντα σαν να είναι ένα ψυχρό υπολογιστικό φύλλο. Πολιτικοί όπως ο Γερούν Ντάισελμπλουμ ισχυρίζονταν ότι οι Έλληνες πρέπει να τα επιστρέψουν όλα, δίχως να αντιλαμβάνονται ότι είμαστε όλοι μέλη του ίδιου δυσλειτουργικού συστήματος. Πολύ συχνά, ήταν οι τράπεζες και τα συνταξιοδοτικά ταμεία του Βορρά που πίεζαν για τη χορήγηση αυτών των δανείων. Προφανώς και η Ελλάδα διέπραξε σοβαρά σφάλματα. Όμως το ζήτημα είναι ένα: είμαστε όλοι μαζί σε αυτό. Και τώρα οφείλουμε να το διορθώσουμε μαζί. Αυτό όμως δεν συνέβη ποτέ. Έτσι, όλη αυτή η εμπειρία σφράγισε την πολιτική μου διαμόρφωση και με ριζοσπαστικοποίησε σε μεγάλο βαθμό. Ήδη από νωρίς έχασα την εμπιστοσύνη μου στις ελίτ, και ιδιαίτερα στις σημερινές. Στις πρόσφατες διαλέξεις μου στο BBC αναφέρομαι εκτενώς στην αδυναμία της Ευρώπης. Θεωρώ ότι υπάρχει μια απόλυτη συνέπεια, μια ευθεία γραμμή που συνδέει όσα έγραφα τότε με τη σημερινή μου ανάλυση. Η μόνη διαφορά είναι μία: η κατάσταση έχει επιδεινωθεί δραματικά.
Αν είχατε λίγο χρόνο με ένα δεκαεξάχρονο παιδί που νιώθει ανίσχυρο απέναντι στο μέλλον, τι θα του λέγατε;
Θα του έλεγα ότι η νεότητα είναι ένα τεράστιο προνόμιο. Ο χρόνος είναι ο πολυτιμότερος πόρος που διαθέτεις. Ξεκινάς ένα ταξίδι στο οποίο εσύ θα είσαι ο κυρίαρχος της μοίρας σου. Η κοινωνία θα σου προσφέρει πολλά έτοιμα σενάρια για το πώς οφείλεις να ζήσεις, αλλά στο τέλος η απόφαση ανήκει σ’ εσένα. Στην πραγματικότητα, η ενηλικίωση είναι η διαδικασία της συνειδητοποίησης ότι οι περισσότεροι «κανόνες» είναι απλώς συμβάσεις που κάποιοι άλλοι έφτιαξαν πριν από σένα. Στη δεκαετία των είκοσι συντάσσεις το προσωπικό σου σύνταγμα· θέτεις τις θεμελιώδεις αρχές με τις οποίες θα πορευτείς. Μην τρομάζεις από το μέγεθος των προβλημάτων. Διάβασε τις βιογραφίες του Τόμας Κλάρκσον, της Ρόζα Παρκς ή του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. Όταν ζήτησαν από τον Κινγκ, σε ηλικία μόλις 26 ετών, να ηγηθεί του κινήματος, εκείνος ήταν τρομοκρατημένος. Αν επιθυμείς να ανέβεις σε ένα βουνό, ξεκινάς κάνοντας το πρώτο βήμα μαζί με άλλους. Αναζήτησε συνοδοιπόρους που συμμερίζονται την ηθική φιλοδοξία. Αυτό ακριβώς οικοδομούμε στη Σχολή Ηθικής Φιλοδοξίας.
Σχετικά με τη Σχολή, ποιο ήταν μέχρι τώρα το μεγαλύτερο εμπόδιο;
Χτίζουμε μια παγκόσμια συμμαχία φιλόδοξων ιδεαλιστών για να αντιμετωπίσουμε επείγοντα ζητήματα, όπως η καπνοβιομηχανία και η φορολογική δικαιοσύνη. Μόλις ξεκινήσαμε την πρώτη μας υποτροφία στο Χάρβαρντ, με στόχο να πείσουμε τα πιο λαμπρά μυαλά να μην πάνε να εργαστούν σε κάποιο βαρετό επενδυτικό ίδρυμα, αλλά να ασχοληθούν με τα κρίσιμα προβλήματα του είδους μας. Το εμπόδιο είναι ότι αυτά απαιτούν τεράστια επιμονή· δεν υπάρχουν γρήγορες νίκες. Η δική μου άποψη είναι ότι, αν μπορείς να πετύχεις τους στόχους σου μέσα σε μία μόνο ζωή, τότε μάλλον δεν σκέφτεσαι αρκετά μεγαλεπήβολα. Η φιλοδοξία έλκει τη φιλοδοξία. Αν θέσεις μικρούς στόχους, θα προσελκύσεις μικρούς ανθρώπους. Γι’ αυτό και θέτουμε τους μεγαλύτερους δυνατούς στόχους. Θέλουμε να επισπεύσουμε το τέλος της εργοστασιακής κτηνοτροφίας, να εφαρμόσουμε έναν παγκόσμιο φόρο δισεκατομμυριούχων, να διασφαλίσουμε τη δημοκρατία σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο και να βάλουμε τέλος, μια για πάντα, στην καπνοβιομηχανία. Πρόκειται για εξαιρετικά μεγάλους στόχους, σε ορισμένες περιπτώσεις θα χρειαστούν δεκαετίες για να επιτευχθούν. Και ακριβώς γι’ αυτό είναι τόσο συναρπαστικό να δουλεύεις πάνω τους. Κάποιος μπορεί πάντα να πει: «Προτιμώ να περνάω τον χρόνο μου στη McKinsey & Company γυαλίζοντας ένα PowerPoint για πελάτες που αντιπαθώ». Εντάξει, είμαστε ελεύθεροι, μπορεί να το κάνει. Αν δεν τον πειράζει, όμως, εμείς στο μεταξύ θα κάνουμε κάτι πιο ενδιαφέρον.
«Η δική μου άποψη είναι ότι, αν μπορείς να πετύχεις τους στόχους σου μέσα σε μία μόνο ζωή, τότε μάλλον δεν σκέφτεσαι αρκετά μεγαλεπήβολα».
Πολλοί λένε ότι το μεγαλύτερο εμπόδιο είναι ο κυνισμός. Γιατί να διαταράξει κάποιος τη ζωή του για αμφίβολες υποθέσεις;
Ο κυνισμός είναι απλώς μια άλλη λέξη για την πνευματική νωθρότητα. Δεν αισθάνομαι την ανάγκη να πείσω τους πάντες. Οι περισσότεροι άνθρωποι λειτουργούν αγελαία, ακολουθώντας ένα σενάριο που έγραψε κάποιος άλλος. Έχω γνωρίσει πολλούς δισεκατομμυριούχους και οι επιθυμίες τους συχνά δεν διαφέρουν από εκείνες ενός τετράχρονου παιδιού: το βλέπω, άρα το θέλω. Η ικανότητα να ελέγχεις τις επιθυμίες σου αποτελεί την πρωταρχική πράξη χειραφέτησης και αυτονομίας. Μια ζωή με νόημα έγκειται στην ικανότητα να πιστεύεις ότι μπορείς να ζήσεις μια ζωή για την οποία οι ιστορικοί του μέλλοντος θα θέλουν να γράψουν, ενώ ταυτόχρονα αναγνωρίζεις ότι είσαι ένα μικροσκοπικό μόριο στο σύμπαν. Σε παρακαλώ, λοιπόν, μην υποτιμάς την ύπαρξή σου και μην επιτρέψεις στη ζωή σου να χαθεί στη λήθη ενός ανώνυμου τάφου. Διότι, στο τέλος, θα επιστρέψεις στο μηδέν, σε μια καθολική συνείδηση. Αυτή είναι, εν γένει, η κοσμοθεωρία μου.
Πιστεύετε ότι η ηθική φιλοδοξία μπορεί να διολισθήσει στον ναρκισσισμό;
Όπως έλεγε και ο Λόρδος Άκτον, η εξουσία διαφθείρει και η απόλυτη εξουσία διαφθείρει απόλυτα. Ο φιλελευθερισμός ήταν η μόνη επιτυχημένη ιδεολογία που οικοδόμησε μια υποδομή ικανή να χαλιναγωγήσει την εξουσία, αλλά αυτή η υποδομή καταρρέει παντού. Βρισκόμαστε ενώπιον ενός εξαιρετικά ρεαλιστικού εφιαλτικού σεναρίου, όπου το τέλος της ένδοξης μεταπολεμικής περιόδου πλησιάζει. Η Ιστορία επιστρέφει με εκδικητική μανία και ίσως οι ιστορικοί του μέλλοντος καταλήξουν να λένε πως εκείνη η φωτεινή περίοδος της δημοκρατίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της διάκρισης των εξουσιών δεν ήταν παρά μια ανωμαλία, ένα σύντομο, ιδιαίτερο διάλειμμα, μετά το οποίο επιστρέψαμε στην προτέρα κατάσταση. Ελπίζω διακαώς να μη συμβεί αυτό και πιστεύω ότι τίποτα δεν είναι προδιαγεγραμμένο.
Πού βρίσκεστε τώρα; Ζείτε στην Ολλανδία;
Πιστεύω ότι στην Ευρώπη οφείλουμε να πάψουμε να σκεφτόμαστε με όρους μεμονωμένων κρατών. Μόλις επέστρεψα από τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου έμεινα για έναν χρόνο, και μου φαίνεται σχεδόν σουρεαλιστικό το να βρίσκομαι ξανά στην Ολλανδία: οδηγείς δύο ώρες προς οποιαδήποτε κατεύθυνση και καταλήγεις στο Βέλγιο, στη Γερμανία ή στη Βόρεια Θάλασσα. Είναι μια χώρα τόσο μικρή. Και όμως, οι άνθρωποι συχνά αγνοούν πλήρως τι συμβαίνει στις γειτονικές τους χώρες. Αδυνατούν ακόμη και να κατονομάσουν τον πρόεδρο της Γερμανίας ή τον πρωθυπουργό της Γαλλίας. Παραβλέπουν ότι βρισκόμαστε όλοι στο ίδιο καράβι.
Το τελευταίο βιβλίο του Ρούτγκερ Μπρέχμαν κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος σε μετάφραση Μαργαρίτας Μπονάτσου.
