Οι επικεφαλής σε οργανισμούς και φορείς για την υπεράσπιση του φυσικού περιβάλλοντος είναι πολύ συχνά γυναίκες. Αυτό είναι ενδιαφέρον επειδή η γυναικεία ηγεσία σπάνια εμφανίζεται σε πλειονότητα, αλλά γίνεται πιο ενδιαφέρον εν προκειμένω, καθώς οι πέντε γυναίκες με τις οποίες μιλήσαμε έχουν μια πορεία και ένα έργο που μπορεί να λειτουργήσει ως παράδειγμα για τις νεότερες γενιές. Τι ενέπνευσε όμως τις ίδιες να ακολουθήσουν μια καριέρα σε αυτόν τον κλάδο; Αμέσως, η Μαρία Γανωτή, πρόεδρος του ΑΝΙΜΑ –ενός από τους πιο γνωστούς φορείς περίθαλψης και επανένταξης άγριας ζωής στην Ελλάδα–, με διόρθωσε λέγοντας: «Κατ’ αρχάς να σας πω ότι δεν αισθάνομαι πως ακολουθώ κάποια καριέρα ούτε ότι είμαι σε κάποιον κλάδο». Και πράγματι, βασικό κοινό χαρακτηριστικό των γυναικών με τις οποίες συνομίλησα είναι πως αυτή η «καριέρα» δεν ήταν απλώς μία ακόμη πιθανή επιλογή στην επαγγελματική διαδρομή ενός ανθρώπου.
Για την Κωνσταντίνα Ντεμίρη, διευθύντρια της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας, η επαγγελματική της ενασχόληση με το περιβάλλον ήρθε «πολύ οργανικά. Το ήθελα πάντα, σαν να ήταν φυσική κλίση». Γεννήθηκε σε ένα χωριό της Μεσσηνίας και θυμάται την πρώτη φορά που μαζί με τη μητέρα της διέσωσαν έναν νεοσσό σπιτοχελίδονου – τον έβαλαν πίσω στη φωλιά που είχαν φτιάξει στο κατώγι του σπιτιού τους. «Είχα νιώσει τεράστια ανακούφιση, ζεστασιά, χαρά. Σαν να ήταν όλα όπως έπρεπε να είναι». Στην Ορνιθολογική ξεκίνησε ως εθελόντρια το 2006 και αργότερα ανέλαβε τον ρόλο της στην Αθήνα.
Η Μυρσίνη Μαλακού, μία από τις πιο αξιοσέβαστες προσωπικότητες του χώρου, βιολόγος, που γεννήθηκε στη Μυτιλήνη και μεγάλωσε στην Αθήνα, έχει αφιερώσει τη ζωή και το έργο της στην προστασία των Πρεσπών – ενός από τους πιο σημαντικούς υδροβιότοπους γλυκού νερού της Ευρώπης. Κινητήρια δύναμή της ήταν απλώς να ακολουθεί τις επιθυμίες της χωρίς φόβο. «Τη δεκαετία του ’80 είχα πάει στις Πρέσπες για να κρατήσω πρακτικά σε ένα συνέδριο. Και μετά, απλώς δεν έφυγα». Στα σύνορα της Ελλάδας με την Αλβανία και τη Βόρεια Μακεδονία, η Εταιρεία Προστασίας των Πρεσπών συνεργάζεται διασυνοριακά και εγχώρια με άλλους οργανισμούς και φορείς για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και των πολλαπλών ενδημικών ειδών της περιοχής.
Από τότε, θυμάται η κ. Μαλακού, οι γυναίκες αποτελούσαν πλειονότητα στον περιβαλλοντικό χώρο. Μπορεί να είναι απλώς τυχαίο ή να οφείλεται στη «φροντιστική» φύση που αποδίδει η γυναίκα στον εαυτό της –είτε λόγω κοινωνικού στερεοτύπου είτε λόγω ενστίκτου–, αλλά αυτό που έχει σημασία είναι πως «η φύση και η ηγεσία δεν έχουν φύλο», λέει χαρακτηριστικά η κ. Ντεμίρη. Για τη Θεοδώρα Σκαρτσή, διαχειρίστρια της Εταιρείας Προστασίας Βιοποικιλότητας της Θράκης, τα πράγματα και η πορεία ενός ανθρώπου είναι θέμα χαρακτήρα και όχι φύλου. «Σημασία έχει ένα άτομο να λειτουργεί με σεβασμό και δυναμισμό. Το θέμα της ισότητας, για μένα, δεν επιβάλλεται». Η Μαρία Παπαδοπούλου, πρόεδρος του ΟΦΥΠΕΚΑ, του δημόσιου φορέα για τη διαχείριση προστατευόμενων περιοχών, συμφωνεί λέγοντας πως τα πιο σημαντικά χαρακτηριστικά είναι «η εργατικότητα, η φιλοδοξία. Και να μπορείς, όταν έρθει μια ευκαιρία, να τη δεις, να την αδράξεις και να προχωρήσεις».
«Γυναίκα πράγμα, να τρέχεις στον Όλυμπο;»
Τη δεκαετία του ’80, ο χώρος οργανωμένης περιβαλλοντικής δράσης ακόμα αναπτυσσόταν. «Είχε ήδη ξεκινήσει δηλαδή από τη δεκαετία του ’50, μετά τον πόλεμο, αλλά στην εποχή μου», μας λέει η Μυρσίνη Μαλακού, «υπήρχε ακόμα μια σύγχυση μεταξύ περιβαλλοντικών προβλημάτων και απλής φυσιολατρίας». Σε έναν κλάδο που ακόμα έβρισκε τα πατήματά του, «δεν υπήρχε τόσο έντονος ανταγωνισμός· οι γυναίκες δεν είχαν να αντιμετωπίσουν έναν ισχυρά ανδροκρατούμενο επαγγελματικό χώρο». Στη δική της πορεία τουλάχιστον, «τα θέματα ταυτότητας δεν ήταν τόσο έντονα». Ανακαλεί ωστόσο ένα περιστατικό, που όμως το χαρακτήρισε ως «την πρώτη και τελευταία φορά» που εκείνη βίωσε διάκριση λόγω του φύλου της: «Ήμουν 23. Απευθύνθηκα σε έναν κύριο από κρατικό φορέα να με βοηθήσει με μια εργασία στο πεδίο και μου απάντησε: “Τι δουλειά έχεις εσύ, γυναίκα πράγμα, να τρέχεις πάνω στον Όλυμπο;”. Αυτή ήταν και η τελευταία». Έκτοτε, και κατά τη διάρκεια των 38 χρόνων που ζει στις Πρέσπες, «το θέμα τού “να είσαι γυναίκα” ήταν το λιγότερο που θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς. Όχι ότι δεν υπήρχαν διακρίσεις κάποιες στιγμές. Αλλά, αν δεν τα θεωρείς σημαντικά, δεν υπάρχουν».
«Δεν υπήρχε τόσο έντονος ανταγωνισμός· οι γυναίκες δεν είχαν να αντιμετωπίσουν έναν ισχυρά ανδροκρατούμενο επαγγελματικό χώρο». — Μυρσίνη Μαλακού, διευθύντρια της Εταιρείας Προστασίας Πρεσπών
Αντίστοιχη εμπειρία είχε και η Θεοδώρα Σκαρτσή, η οποία ζει εδώ και 35 χρόνια στο «πεδίο» έρευνάς της, στη Δαδιά. «Ποτέ δεν ένιωσα εδώ στο χωριό, παρότι πιο παραδοσιακό, ότι επειδή αντιμετωπίζομαι διαφορετικά. Ίσα ίσα που, όταν ήρθαμε, δημιουργήθηκε γυναικείος συνεταιρισμός με πολύ δυναμισμό, με περίπου 40 μέλη, όλες νέες γυναίκες. Επίσης, ο σύντροφός μου, που έχει μεγαλώσει εδώ, μοιράστηκε ισάξια το μεγάλωμα του παιδιού».
«Χτίζεις γύρω σου ένα τείχος»
Περίπου την ίδια εποχή, η Μαρία Γανωτή θυμάται μια περιφρόνηση και υποτίμηση που την εξόργιζαν. «Τη δεκαετία του ’80 προσπαθούσα με πολύ πάθος να διεκδικήσω κάποια πράγματα για τη δουλειά μου, ώστε να δημιουργήσουμε ένα θεσμικό πλαίσιο γι’ αυτό που κάναμε. Στην καθημερινότητα, ως γυναίκα, ένιωθα τον σεξισμό· ο κύριος που συναντούσα σε ένα γραφείο ή σε έναν φορέα δεν άκουγε τι του έλεγα. Έβλεπε απλώς ότι ήμουν μια χαριτωμένη κοπέλα και συχνά η αντιμετώπιση ήταν περιπαικτική ή με φλερτ. Ήταν κάτι που με εξόργιζε. Εγώ μεγάλωσα σε μια εποχή που δεν μπορούσες να μπεις σε λεωφορείο χωρίς να σου βάλουν χέρι. Αν πήγαινες στον Εθνικό Κήπο τη δεκαετία του ’70 ή του ’80 να καθίσεις σε ένα παγκάκι να διαβάσεις, ήταν αδύνατον. Κάποιος θα ερχόταν να σου πει τα δικά του».
Η κ. Γανωτή είχε αναπτύξει μια «τεχνική» για να μπορεί να συνεχίζει με τους στόχους της. «Είναι κάτι που δεν μπορώ να το εξηγήσω πολύ καλά με λόγια, αλλά χτίζεις γύρω σου ένα τείχος, με το μυαλό σου, το πνεύμα σου και με ό,τι εκπέμπεις. Αυτό το μαθαίνεις. Όταν ήμουν ακόμα πιο μικρή, πήγαινα στο χωριό και κυκλοφορούσα μόνη μου στα βουνά, κοιτάζοντας τα ζώα και τη φύση. Και υπήρχαν βοσκοί, άνδρες που δεν είχαν συνηθίσει να βλέπουν μια γυναίκα να κυκλοφορεί μόνη της έξω, χωρίς να φοβάται και χωρίς να χρειάζεται έναν άνδρα δίπλα της. Τότε θυμάμαι να αναπτύσσω αυτόν τον τρόπο. Αν είχα τότε, όμως, τα μυαλά που έχω τώρα, απλώς δεν θα με ένοιαζε».
«Συχνά μπορεί να υφίστασαι σεξισμό, αλλά καμιά φορά είναι τόσο υποβόσκων ή μπορεί να έχεις εκπαιδευτεί σε αυτόν, που δεν το καταλαβαίνεις απαραίτητα», μου λέει η νεότερη της παρέας, η Κωνσταντίνα Ντεμίρη. Είναι και μητέρα, γεγονός που δεν θα έπρεπε να αποτελεί εμπόδιο στην επαγγελματική εξέλιξη. «Ξέρεις, δεν είναι εύκολο. Υπάρχουν πολλές απαιτήσεις για κάποιον σε θέση ευθύνης, που παράλληλα έχει οικογένεια. Και στο τέλος, η οικογένεια παραμένει η μεγαλύτερη προτεραιότητα».
Η εσωτερικευμένη αγωνία
Οι προσδοκίες της κοινωνίας από τις γυναίκες σήμερα φαίνεται να απαιτούν να είναι καλή στη δουλειά της, καλή μαμά, καλή νοικοκυρά, καλή σύντροφος. Στις συζητήσεις μου με τις πέντε γυναίκες, παρατήρησα έναν δισταγμό στην εκφορά τού «ναι, είμαι καλή σε αυτό που κάνω». Θα μπορούσε να αποδίδεται σε μετριοφροσύνη. Θα μπορούσε όμως να αφορά και αυτόν τον υποβόσκοντα σεξισμό, αυτή την εσωτερικευμένη αγωνία: Τα καταφέρνω καλά; Είμαι σωστή μαμά; Στη δουλειά μου είμαι αρκετά καλή; Είναι όλοι ευχαριστημένοι; Είμαι εγώ ευχαριστημένη;
«Όταν ήμουν μικρή, η γιαγιά μου μου έλεγε ότι πρέπει να κάνεις υπομονή. Οι γυναίκες κάνουν υπομονή και κρατάνε σπίτια. Η γιαγιά μου ήθελε το καλύτερο για μένα. Αλλά ήταν κι εκείνη ένα όχημα της πατριαρχίας. Οι γυναίκες είμαστε τα καλύτερα μέσα της πατριαρχίας. Γι’ αυτό είναι πολύ σημαντικό να υπάρχει αλληλεγγύη μεταξύ των γυναικών. Ανταλλαγή εμπειρίας, γνώσης και μέντορινγκ», προσθέτει η κ. Ντεμίρη.
Ένα πλέγμα αλληλεξαρτήσεων
Η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος απαιτεί διαρκή αγώνα, καθώς «οι προκλήσεις του κλίματος δεν σε αφήνουν ποτέ», λέει η κ. Μαλακού. Η αλληλεγγύη και η συνεργασία αποτελούν βασικούς άξονες της προσπάθειας στην Ελλάδα. Σε επίπεδο ατόμου, ο εθελοντισμός συμβάλλει σε μεγάλο βαθμό στην επίτευξη των στόχων κάθε οργανισμού. «Οι άνθρωποι που προσφέρουν εθελοντική εργασία είναι το καλύτερο κομμάτι της κοινωνίας», σχολιάζει η Μαρία Γανωτή. Σε επίπεδο οργανισμού, οι φορείς βρίσκονται σε συνεχή επικοινωνία, χτίζοντας συμμαχίες και επιδιώκοντας, όπως λέει, «να ανταποκριθούμε ως κοινωνία στην ταχύτητα των αλλαγών, ο καθένας από τον ρόλο του».
«Οι γυναίκες είμαστε τα καλύτερα μέσα της πατριαρχίας. Γι’ αυτό είναι πολύ σημαντικό να υπάρχει αλληλεγγύη μεταξύ των γυναικών». — Κωνσταντίνα Ντεμίρη, διευθύντρια της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας
Η Μαρία Παπαδοπούλου εξηγεί πως «δεν μπορούμε να αντιμετωπίζουμε το περιβάλλον μονοθεματικά. Χρειάζεται μια ολιστική προσέγγιση, που να συνδέει το νερό με την ενέργεια, την επισιτιστική επάρκεια, την αγροτική παραγωγή, αλλά και την προστασία των οικοσυστημάτων και της βιοποικιλότητας. Έτσι διαμορφώνεται ένα πλέγμα αλληλεξαρτήσεων – αυτό που στην επιστημονική ορολογία αποκαλούμε nexus. Η μεγάλη πρόκληση είναι τα διαφορετικά επιστημονικά πεδία που σχετίζονται με το περιβάλλον να αποκτήσουν μια κοινή γλώσσα και μια κοινή ορολογία, ώστε να επιδιώκουν τον ίδιο στόχο, ακόμη κι αν ξεκινούν από διαφορετικές αφετηρίες».
Η σύλληψη της αλληλοεξαρτώμενης πραγματικότητας του περιβάλλοντος, που δέχεται συνεχείς προκλήσεις –από την κλιματική κρίση, τις γεωπολιτικές εξελίξεις, την κοινωνία– μπορεί να προκαλεί δέος ή φόβο λόγω της τεράστιας κλίμακας. Πώς μπορεί να σταθεί απέναντι σε μια τέτοια πρόκληση η νέα γενιά; «Με επιμονή και ανθεκτικότητα» ήταν οι επικρατέστερες απαντήσεις που έλαβα. «Μην πτοείστε, παιδιά. Μη σας ρίχνουν οι ήττες και οι απογοητεύσεις· να γίνονται όπλα για να πηγαίνετε πιο πέρα και πιο πάνω», λέει η Μαρία Γανωτή, ενώ η ρητορική ερώτηση της Μυρσίνης Μαλακού μάς πεισμώνει: «Άμα ο στόχος δεν είναι δυνατότερος απ’ τους φόβους σου, πού πας;».
