Τη στιγμή που απαντά στις ερωτήσεις μου, η ερευνήτρια Μελίσα Κορνέτ είναι παγιδευμένη στο Ντουμπάι. Έφυγε από το Αφγανιστάν, μετά τους βομβαρδισμούς του Πακιστάν, και ήταν καθ’ οδόν όταν τελικά καθηλώθηκε στη χώρα μετάβασης κατά το ταξίδι της, αυτή τη φορά λόγω των ιρανικών πληγμάτων. Από την άλλη, η συνεργάτιδά της, Κιάνα Χαϊέρι, Ιρανή που μεγάλωσε στην Τεχεράνη πριν μετακομίσει ως έφηβη στον Καναδά, προσπαθεί να βάλει τις λέξεις στη σωστή σειρά, τη στιγμή που οι βομβαρδισμοί συνεχίζονται στη χώρα καταγωγής της. Τις δυο τους, πέρα από την κινούμενη άμμο της νοσηρής επικαιρότητας, ενώνει και ένα κοινό εγχείρημα: Το 2024 επισκέφθηκαν περισσότερες από επτά επαρχίες του Αφγανιστάν και μίλησαν με περισσότερες από 100 γυναίκες και κορίτσια που ζουν υπό τον καταπιεστικό ζυγό των Ταλιμπάν. Έτσι κατέγραψαν την καθημερινότητα και τη διεκδίκηση του δικαιώματος στη ζωή απέναντι σε ένα καθεστώς που συστηματικά εξαλείφει τη γυναικεία παρουσία από τη δημόσια σφαίρα. Οι κούκλες με τα καλυμμένα πρόσωπα στις βιτρίνες, οι γεμάτες χαμόγελα και αδελφοσύνη μαζώξεις στα σπίτια, ένα από τα ελάχιστα μέρη όπου μπορούν ακόμη να μιλούν ελεύθερα μεταξύ τους, η ατόφια χαρά ενός παιχνιδιού στο χιόνι· όλα όσα εικονίζονται μοιάζουν με ψηφίδες που συνδημιουργούν ένα ζωντανό πορτρέτο της ύπαρξής τους.
Πέρα από τα καρέ της σημερινής ζωής, το φωτογραφικό βιβλίο No Woman’s Land (που έχει αποκομίσει μια σειρά από βραβεία, ανάμεσά τους και ένα Βραβείο World Press Photo) περιλαμβάνει αρχειακό υλικό, σκίτσα, πληροφορίες, μαρτυρίες καθώς και τέχνη από τα χέρια έφηβων Αφγανών κοριτσιών. Για την καταγραφή τους, η Μελίσα και η Κιάνα δούλευαν κάτω από αυστηρά πρωτόκολλα ασφαλείας, τόσο όσον αφορά τις συναντήσεις όσο και την αποθήκευση του υλικού τους. Οι σημειώσεις τους ήταν μόνο χειρόγραφες, ενώ, για όσο ήταν στη χώρα, οι φωτογραφίες τους δεν συνδέθηκαν με λεζάντες. «Επρόκειτο για κάτι περισσότερο από τη δική μας ασφάλεια· είχε να κάνει με την ασφάλεια των γυναικών και των κοριτσιών», λένε.
«Δεν μπορεί να ακουστεί η φωνή τους δημόσια»
Το βιβλίο παρουσιάζει λεπτομερώς την περιθωριοποίηση των γυναικών από τη στιγμή που οι Ταλιμπάν επανήλθαν στην εξουσία το 2021, μετά τη φυγή των Αμερικανών από την περιοχή. Οι απαγορεύσεις τις αποκλείουν από τα σχολεία και τα πανεπιστήμια, από τους περισσότερους χώρους εργασίας – ακόμα και από τα πάρκα, τα κέντρα ομορφιάς, τα λουτρά. «Για τις γυναίκες και τα κορίτσια, ακόμα και η αίσθηση της ύπαρξης είναι σχεδόν αδύνατη. Το να πάνε για έναν περίπατο, να χορεύψουν, να παίζουν μουσική», διαβάζουμε στο βιβλίο.
«Τα διαφορετικά διατάγματα για τον περιορισμό των δικαιωμάτων των γυναικών στο Αφγανιστάν πλησιάζουν τα εκατό. Και αυτό δεν αφορά μόνο τα πολιτικά δικαιώματα, το δικαίωμα στην εκπαίδευση, το δικαίωμα στην εργασία, αλλά και το να είσαι άνθρωπος, να είσαι μέλος της κοινωνίας», λέει η Μελίσα, πριν εξηγήσει ότι οι γυναίκες δεν μπορούν να φύγουν από το σπίτι τους χωρίς τη συνοδεία ενός μαχράμ (στενός συγγενής – σύζυγος, πατέρας, ακόμα και γιος). «Δεν μπορεί να ακουστεί η φωνή τους δημόσια. Η μουσική απαγορεύεται, το μακιγιάζ απαγορεύεται, δεν μπορούν να συναντηθούν σε κανένα άλλο μέρος εκτός από τα σπίτια τους».
Νεαρές γυναίκες κατασκευάζουν παραδοσιακές χειροτεχνίες σε μια αγορά αποκλειστικά για γυναίκες.
Η Κιάνα αναφέρει πως δεν είναι όλοι οι περιορισμοί καταγεγραμμένοι σε νόμους, κάποιοι υπάρχουν απλώς «στην ατμόσφαιρα». Η εθνικότητα και το οικογενειακό παρελθόν, το εάν βρίσκονται σε μεγάλο αστικό κέντρο ή στην επαρχία, όλοι αυτοί είναι παράγοντες που επηρεάζουν το είδος και την εφαρμογή των περιορισμών που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες. Κατά τη γνώμη της, η απαγόρευση των γυναικών από την εκπαίδευση είναι καταστροφική, γιατί περιορίζει την προοπτική της ζωής τους – δεν στερούνται μόνο τις δουλειές τους, αλλά και την ευκαιρία ή την αίσθηση της συμμετοχής στην κοινωνία. «Τους λένε πως δεν προορίζονται να διαμορφώσουν τον κόσμο γύρω τους. Είναι βαθιά ψυχολογική βία».
«Δεν μπορεί να ακουστεί η φωνή τους δημόσια. Η μουσική απαγορεύεται, το μακιγιάζ απαγορεύεται, δεν μπορούν να συναντηθούν σε κανένα άλλο μέρος εκτός από τα σπίτια τους», λέει η ερευνήτρια Μελίσα Κορνέτ.
«Όταν ξεκινούσαμε το εγχείρημα, κρατιόμασταν από οποιοδήποτε πράγμα μπορούσε να μας δώσει λίγη ελπίδα. Μέχρι το τέλος του ταξιδιού μας, αυτή η ελπίδα είχε εξαφανιστεί», λέει η Κιάνα. «Το μόνο στο οποίο ελπίζουμε, τόσο εμείς όσο και οι μεγαλύτερες γυναίκες που συναντήσαμε είναι –επειδή τίποτα δεν είναι μόνιμο στο Αφγανιστάν– ότι και αυτοί οι άντρες θα φύγουν. Κοίτα την ιστορία: Εισβολείς και καθεστώτα έρχονται και φεύγουν».
«Τους λένε πως δεν προορίζονται να διαμορφώσουν τον κόσμο γύρω τους. Είναι βαθιά ψυχολογική βία», λέει η φωτογράφος Κιάνα Χαϊέρι.
Το έργο επαναλαμβάνεται
Για κάποιες από τις μητέρες που συνάντησαν, το έργο απλώς επαναλαμβάνεται. Οι κόρες τους αντιμετωπίζουν όσα συνάντησαν οι ίδιες όταν μεγάλωναν υπό το πρώτο καθεστώς των Ταλιμπάν. Μια τέτοια ιστορία ξεχωρίζει στο βιβλίο: Το 1998, η Γουάζμα έγινε δεκτή στο πανεπιστήμιο ακριβώς τη στιγμή που οι Ταλιμπάν κατέλαβαν την επαρχία της, την Μπαλχ, και απαγόρευσαν την εκπαίδευση των γυναικών. Δεν σπούδασε ποτέ, παντρεύτηκε και αργότερα μετακόμισε στην Καμπούλ. Η κόρη της μεγάλωσε υπό μια κυβέρνηση-υπέρμαχο των δικαιωμάτων, διέπρεψε στο σχολείο και ξεκίνησε τις σπουδές της στην ιατρική το 2021 – μόνο και μόνο για να επιστρέψουν οι Ταλιμπάν και τα πάντα να αλλάξουν ξανά. Το ζητούμενο για τις γυναίκες είναι, όπως λέει η Μελίσα, να βγουν από τη χώρα. «Σχεδόν όλες τους ζητούν βοήθεια για να φύγουν».
Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι, μέσα από την ιστορία της περιοχής, διακρίνεται ένα εκκρεμές που ταλαντεύεται συνεχώς μέσα στον χρόνο, παρασέρνοντας τα δικαιώματα των γυναικών ανάλογα με τα εκάστοτε καθεστώτα και εξουσίες. Από την απόπειρα εκσυγχρονισμού του Αμανουλάχ Χαν στα ’20s μέχρι και το καθεστώς των Ταλιμπάν που επανήλθε το 2021, έχουν μεσολαβήσει πολλά. Η φιλελευθεροποίηση και η συνταγματική αλλαγή που επήλθε τη δεκαετία του ’60 με τον Μοχάμεντ Ζαχίρ Χαν, διεύρυνε τις ελευθερίες τους, ενώ κατά την περίοδο κομμουνιστικής διακυβέρνησης (1978-1992) το κράτος προώθησε τη συμμετοχή των γυναικών στη δημόσια ζωή. Ο εμφύλιος μετά το 1992 και το πρώτο καθεστώς των Ταλιμπάν έφεραν δραστικούς περιορισμούς στις ελευθερίες τους, ενώ με την εισβολή των ΗΠΑ το 2001 έφτασαν υποσχέσεις για «σωτηρία των γυναικών». Μπορεί τα προγράμματα ενδυνάμωσης που είχαν σκοπό να φέρουν γρήγορα και ορατά αποτελέσματα, όπως οι ποσοστώσεις συμμετοχής των γυναικών στο κοινοβούλιο, να ήταν παρεμβάσεις που είχαν πράγματι αντίκτυπο στη ζωή τους, ο περιορισμός τους όμως σε μεγάλο βαθμό στην Καμπούλ και σε μερικές αστικές περιοχές σήμαινε πως στην ύπαιθρο η ζωή των γυναικών άλλαξε ελάχιστα. Εκεί, όπως διαβάζουμε στο βιβλίο, οι γυναίκες «φορούσαν ακόμη την μπούρκα, οι κόρες τους εξακολουθούσαν να μην έχουν σχολεία και η ζωή τους συνεχίστηκε σχεδόν όπως πριν, εν μέσω της βίας μιας ακόμα σύγκρουσης».
Η ιστορία της Μούσκα
Όταν τις ρωτάω για το ποια ιστορία ξεχώρισαν από αυτές που συνάντησαν, και οι δυο τους μου αναφέρουν ένα συγκεκριμένο 14χρονο κορίτσι, τη Μούσκα. «Γεννήθηκε και μεγάλωσε στο Πακιστάν, όπου είχε την ευκαιρία να λάβει βασική εκπαίδευση. Όταν τους έδιωξαν από εκεί, ήρθαν στο Αφγανιστάν· δεν μπορούσε να πάει σχολείο, η οικογένειά της δεν είχε τίποτα», εξηγεί η Κιάνα. «Εγκαταστάθηκαν σε ένα παλιό σπίτι και η Μούσκα παντρεύτηκε τον γιο του ιδιοκτήτη, με αντάλλαγμα ένα πηγάδι και ένα ηλιακό πάνελ, αξίας 200-300 δολαρίων. Και, παρ’ όλα αυτά, ήταν πολύ χαρούμενη γιατί αυτός ο γάμος σήμαινε ότι είχε ασφάλεια, στέγη πάνω από το κεφάλι της, ότι θα είχε φαγητό στο τραπέζι της και δεν θα πήγαινε πεινασμένη το βράδυ για ύπνο».
Το συναίσθημα και μόνο της χαράς δεν μπορεί παρά να αποτελεί αληθινή πράξη αντίστασης. «Επειδή ζουν σε ένα καθεστώς που προσπαθεί τόσο συστηματικά να αρνηθεί την ανθρώπινη υπόστασή τους, οι προσπάθειές τους να συνεχίσουν την εκπαίδευσή τους διαδικτυακά σε κρυφά σχολεία, να διατηρήσουν μια μικρή επιχείρηση ή να συναντήσουν τις φίλες τους, το γεγονός ότι οι έφηβες βάζουν μουσική και πλέκουν τα μαλλιά τους, όλες αυτές οι μικρές πράξεις είναι κάτι που εμείς θεωρούμε μορφές αντίστασης», καταλήγει η Μελίσα.
