Το σκέφτηκε για πρώτη φορά κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, όταν γυρνούσε το κέντρο της Αθήνας βγάζοντας φωτογραφίες για διεθνή μέσα όπως οι New York Times, η Wall Street Journal και το New Yorker: ένα ντοκιμαντέρ για τους ταξιτζήδες. Η Ειρήνη Βουρλούμη τούς αγαπούσε από μικρή. «Για μένα, οι ταξιτζήδες είναι η λυρική φωνή της πόλης», λέει στο «Κ» η βραβευμένη φωτορεπόρτερ, εικαστική καλλιτέχνις και, πλέον, σκηνοθέτις. Μεγαλώνοντας στην Αθήνα, ξεκίνησε να παίρνει ταξί ως έφηβη. Γρήγορα άρχισε να βλέπει τους οδηγούς και τα κίτρινα οχήματά τους ως ένα είδος εξομολογητηρίου. «Μέσα σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα» –όσο διαρκεί μία κούρσα– «δημιουργείς μια βαθιά επαφή, ανταλλάσσοντας απόψεις για τον κόσμο, αλλά όχι μόνο», δηλώνει. Μέσα σε ένα ταξί, γνωρίζοντας ότι μάλλον δεν θα συναντήσεις ξανά τους οδηγούς, μοιράζεσαι πληροφορίες για τη ζωή σου. «Αν έχεις χωρίσει, θα σου δώσουν συμβουλές, θα πεις πράγματα που ίσως δεν θα έλεγες σε κάποιον ξένο με τόση ευκολία, αν δεν ήσασταν στο ταξί», αναφέρει.
Την είλκυε αυτή η οικειότητα, όπως και η εμπειρία των οδηγών στην αθηναϊκή νύχτα. Καλύπτοντας την πρωτεύουσα ως φωτορεπόρτερ, ξεκίνησε να τους αντιλαμβάνεται όχι απλώς ως την ψυχή της πόλης, αλλά και ως ένα από τα ορόσημά της, τους λαϊκούς φορείς του εναλλασσόμενου χαρακτήρα της. «Βρίσκονται στην πρώτη γραμμή οι ταξιτζήδες – γυρνούν όλη την πόλη κι είναι οι πρώτοι που τη βλέπουν να αλλάζει», συμπληρώνει η ίδια, «μέσω της διαφοράς στην κίνηση, στα μαγαζιά που κλείνουν, στο πώς μεταβάλλεται η ψυχολογία των Αθηναίων».
Από το δημοψήφισμα, στη Λέσβο
Πέρασαν χρόνια από την πρωταρχική της έμπνευση, χρόνια κατά τα οποία συνέχισε να εργάζεται ως φωτογράφος, καλύπτοντας όχι μόνο την οικονομική και πολιτική κρίση που βίωνε η Ελλάδα, με αποκορύφωμα το δημοψήφισμα, αλλά και την προσφυγική, από τη Λέσβο. Παράλληλα με τα απαιτητικά, δημοσιογραφικού χαρακτήρα φωτορεπορτάζ της, καταπιάστηκε στο μεταξύ και με πιο δημιουργικά πρότζεκτ. Το 2017 εξέδωσε το πρώτο της βιβλίο με τίτλο In Waiting, μια «φωτογραφική μελέτη» της κουλτούρας της σύγχρονης Ελλάδας μέσω των κυβερνητικών της ιδρυμάτων.
«Είναι οι πρώτοι που βλέπουν την πόλη να αλλάζει. Μέσω της διαφοράς στην κίνηση, στα μαγαζιά που κλείνουν, στο πώς μεταβάλλεται η ψυχολογία των Αθηναίων», λέει η σκηνοθέτις.
Κατά τη διάρκεια της προσφυγικής κρίσης, εξερεύνησε το χωριό της Σκάλας Συκαμιάς στη Λέσβο, παραλληλίζοντας τη μαζική μετανάστευση του παρόντος με το βιβλίο του Στράτη Μυριβήλη Η Παναγιά η Γοργόνα, μέσα από σειρά φωτογραφιών που οδήγησαν την Αμερικανίδα καλλιτέχνιδα Wu Tsang στην ταινία One Emerging from a Point of View, εμπνευσμένη εν μέρει από την εμπειρία της Ειρήνης Βουρλούμη στο νησί.
Το 2022, παρουσίασε στο ΕΜΣΤ την ατομική της έκθεση Στον ίδιο χώρο, έναν καλλιτεχνικό διάλογο μεταξύ δικών της φωτογραφιών από τις περιπλανήσεις της στην Αθήνα και του ζωγραφικού έργου του παππού της, Ανδρέα Βουρλούμη (1910-1999).
Αλλά ποτέ δεν ξέχασε τους ταξιτζήδες. Κι ήθελε μια καινούργια πρόκληση. «Να κάνω κάτι για πρώτη φορά», εξηγεί. Δεν είχε καμία απολύτως σκηνοθετική εμπειρία. Αλλά δεν της αρκούσε πλέον η φωτογραφία ως μοναδική δημιουργική διέξοδος. Οπότε το 2020 αποφάσισε να το τολμήσει. Κι έτσι άρχισε το πιο δύσκολο, όπως λέει, πρότζεκτ που είχε ποτέ επιχειρήσει.
Η Αθήνα και τρεις οδηγοί
Είχε εξαρχής ορισμένες ξεκάθαρες ιδέες για το τι ήθελε να κάνει. Το ντοκιμαντέρ δεν θα ήταν ειδησεογραφικό ούτε μικρού μήκους. Η προσέγγισή της θα ήταν πιο συναισθηματική, με στόχο τη δημιουργία μιας ταινίας πειραματικής, τόσο σε οπτικό όσο και σε αφηγηματικό επίπεδο – «για να δημιουργήσω κάτι πιο αισθητηριακό, που πηγάζει από τα ενδόμυχα της πόλης», τονίζει. Ήθελε να υπάρχουν στοιχεία μαγικού ρεαλισμού, με το έργο του Ντέιβιντ Λιντς να αποτελεί μία από τις σκηνοθετικές της εμπνεύσεις. Βασικοί χαρακτήρες θα ήταν η Αθήνα και τρεις οδηγοί.
Πέρασε μήνες στις πιάτσες των ταξί –στο αεροδρόμιο, στο λιμάνι, στο κέντρο της πόλης–, μιλώντας για ώρες με ταξιτζήδες μέχρι να καταλήξει στους ανθρώπους που εντέλει πρωταγωνιστούν στο Αλλού ο δρόμος (The Way Elsewhere), το οποίο θα διαγωνιστεί τον Μάρτιο στο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης κι ύστερα στο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Κοπεγχάγης. Τους ρωτούσε από πού είναι, πόσο καιρό οδηγούν ταξί τι άλλο τούς αρέσει. Ήθελε όλοι οι χαρακτήρες να έχουν κάποιο πάθος παράλληλο με τη δουλειά τους και σε κάθε έναν από τους τρεις πρωταγωνιστές βρήκε κομμάτι του εαυτού της.
Καθώς η μουσική αποτελεί σημαντικό μέρος του ντοκιμαντέρ –παραγωγός του οποίου είναι το Long Run Productions–, αναζητούσε κάποιον οδηγό που θα ήταν και τραγουδιστής. Τον βρήκε στον Γιώργο, έναν ταξιτζή με βαριά, λαϊκή φωνή και αγάπη για τη νύχτα και τα καψουροτράγουδα. Ο ίδιος ερμηνεύει και το τραγούδι των τίτλων, που έγραψαν για την ταινία.
Η Ειρήνη είναι μισή Ελληνίδα και μισή Ινδονήσια, επομένως μέσω του έργου της ήθελε να μιλήσει και για την ξενοφοβία που υπάρχει ακόμα στην Ελλάδα – ένας από τους πρωταγωνιστές θα έπρεπε να είναι ξένος. Γνώρισε τον Νιγηριανό Σάνι, ο οποίος κατά τη διάρκεια της ταινίας αναφέρεται στη δύσκολη εμπειρία ενός μαύρου οδηγού στην Αθήνα, αλλά ταυτόχρονα είναι και ηθοποιός.
Τέλος, ο Κωνσταντίνος, με το ψευδώνυμο Puma, τονίζει ότι από μικρός, όταν έπλενε αυτοκίνητα, ονειρευόταν να έχει ένα ταξί. Εκείνος αγαπά βαθιά τη φύση και κάθε ξημέρωμα, πριν ξεκινήσει τη βάρδιά του, πηγαίνει στου Φιλοπάππου για να ακούει την αθηναϊκή κουκουβάγια κοιτάζοντας την Ακρόπολη.
«Η καλύτερη πόλη στον κόσμο»
Της πήρε έξι μήνες για να τους βρει κι αφιέρωσε άλλους έξι για να τους γνωρίσει, περνώντας πολύ χρόνο και με τους τρεις, ούτως ώστε, όταν θα ξεκινούσαν τα γυρίσματα, να είχαν χτίσει μια σχέση εμπιστοσύνης. Γύρισαν ατελείωτες σκηνές –στο ταξί, με πελάτες που συζητούσαν ελεύθερα με τους πρωταγωνιστές, στα σπίτια τους, στους χώρους όπου περνούν χρόνο– από το νυχτερινό κέντρο στο οποίο τραγουδά ο Γιώργος μέχρι το πολιτιστικό κέντρο όπου εργάζεται ως ηθοποιός ο Σάνι, αλλά και στα σημεία της πόλης που φέρνουν τον Puma –ο οποίος γράφει και ποιήματα– κοντά στη φύση και σε μια πιο μεταφυσική διάσταση.
Το αποτέλεσμα είναι μια βαθιά συναισθηματική ταινία που εν μέρει αγγίζει διάφορα πολιτικοκοινωνικά θέματα –από τον ρατσισμό μέχρι την άνοδο του Ντόναλντ Τραμπ–, αλλά κατά βάση αφορά το ανθρώπινο στοιχείο της ελπίδας· την προσήλωση στα όνειρα, παρά τις καθημερινές αντιξοότητες. Και φυσικά, στο κάδρο όλων είναι πάντα η Αθήνα, η μεγάλη αγάπη της Ειρήνης Βουρλούμη, η οποία τονίζει ότι «είναι ακόμα η καλύτερη πόλη στον κόσμο». «Έχουμε γίνει οικογένεια πια», αναφέρει για τους πρωταγωνιστές της, από τους οποίους δηλώνει ότι έμαθε πολλά, όπως και από το συνεργείο κι όλους τους συνεργάτες της. «Χωρίς αυτούς», τονίζει, «δεν θα μπορούσε να γίνει η ταινία». Ακόμα και το να πηγαίνει στα μπουζούκια έμαθε, κάτι που δεν είχε κάνει πριν τους γνωρίσει. Περισσότερο όμως, την εμπειρία τού να επιβιώνεις χάρη σε κάτι που αγαπάς και να συνεχίζεις να βλέπεις στη ζωή την ομορφιά. Στα 46 της χρόνια, τα περισσότερα από τα οποία έχει περάσει στην Αθήνα, δεν είχε ακούσει ποτέ την αθηναϊκή κουκουβάγια, το σύμβολο της θεάς Αθηνάς. «Τώρα είναι στη συνείδησή μου», λέει στο «Κ». Και όπως κι ο Puma, πλέον σε κάθε της λαλιά ακούει την ελπίδα.
Το ντοκιμαντέρ Αλλού ο δρόμος (The Way Elsewhere) θα προβληθεί στο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, στις 14 Μαρτίου.
