«Όταν μαθαίνεις ότι το παιδί σου έχει καρκίνο, νιώθεις αβοήθητος. Σκέφτεσαι διαρκώς τις πιθανότητες και τρομάζεις περισσότερο. Περάσαμε πολύ καιρό εξετάζοντας ποια θα ήταν η καλύτερη εγχείρηση για τον Τόμι και ο χρόνος με τους γιατρούς μπορεί να είναι συχνά αρκετά περιορισμένος. Γι’ αυτό και θα πηγαίναμε με τις ερωτήσεις μας ήδη προετοιμασμένες από το ChatGPT, ώστε να είμαστε σίγουροι πως θα παίρναμε και τις καλύτερες απαντήσεις. Χρησιμοποιώντας την ΤΝ, νιώσαμε πως είχαμε μπροστά μας όλα τα δεδομένα και τα γεγονότα ώστε οι γιατροί να μας δώσουν την καλύτερη καθοδήγηση», εξομολογείται η Λιζ από τη Μινεσότα σε ένα σύντομο σποτάκι, στο πλαίσιο της προώθησης της νέας πλατφόρμας του ChatGPT, «ChatGPT Health».
Η νέα αυτή πλατφόρμα, που έχει ήδη κυκλοφορήσει δοκιμαστικά στο εξωτερικό και αναμένεται να έρθει σύντομα και στην Ελλάδα (μέχρι στιγμής υπάρχει μόνο η δυνατότητα εγγραφής στη λίστα αναμονής), αποτελεί την απάντηση του ChatGPT στο έντονο και αυξανόμενο ενδιαφέρον του κοινού για ιατρικές γνωματεύσεις. Όπως διαβάζουμε στην παρουσίαση, οι παροχές θα είναι οι εξής: Προετοιμάσου για τον γιατρό, ανακάλυψε τις διαθέσιμες επιλογές ασφάλισης, σύνδεσε το ιατρικό σου ιστορικό, κατανόησε τα αποτελέσματα των εξετάσεών σου και ρώτα οτιδήποτε σε αφορά σχετικά με την υγεία σου. Η πρόταση είναι δελεαστική, όπως και η διαβεβαίωση ότι το λογισμικό έχει σχεδιαστεί σε συνεργασία με 260 γιατρούς, διαφορετικών ειδικοτήτων, από 60 χώρες.
Όπως σημειώνει η ιατρική συντάκτης Μελίσα Ντάβεϊ σε podcast της στον Guardian, τα ευρήματα πρέπει διαρκώς να υποβάλλονται σε peer review, δηλαδή αξιολόγηση από άλλους γιατρούς, πράγμα το οποίο το ChatGPT αρνείται να κάνει. Αναπόφευκτα εγείρονται ερωτήματα αναφορικά με τις πηγές από τις οποίες η πλατφόρμα αντλεί τις πληροφορίες της ώστε να δώσει ιατρικές συμβουλές. Παράλληλα, όσο περισσότερα προσωπικά δεδομένα λαμβάνει, τόσο πιο εξατομικευμένες απαντήσεις δίνει, οδηγώντας συχνά στις λεγόμενες «παραισθήσεις τεχνητής νοημοσύνης» (AI hallucinations). Από τη μία πλευρά προκύπτει το ζήτημα της ιδιωτικότητας και της προστασίας των προσωπικών δεδομένων και, από την άλλη, οι πιθανοί –σοβαροί– κίνδυνοι.
Πόσοι ρωτούν για την υγεία
Σύμφωνα με τα στατιστικά της εταιρείας λογισμικού πίσω από το ChatGPT (OpenAI), περισσότεροι από 40 εκατομμύρια άνθρωποι χρησιμοποιούν καθημερινά την πλατφόρμα για ιατρικές συμβουλές και ανάλυση των συμπτωμάτων τους, με το 5% των συνολικών μηνυμάτων που λαμβάνει το τσάτμποτ να αφορά θέματα υγείας. Η ίδια έρευνα επισημαίνει πως το 70% των παραπάνω συνομιλιών σημειώνεται σε ώρες που τα ιατρεία είναι κλειστά, ενώ το μεγαλύτερο ποσοστό των ερωτήσεων σχετίζεται με την κατανόηση ιατρικών όρων και εμφανών συμπτωμάτων. Δεν υπάρχουν συγκεκριμένα στοιχεία ανά χώρα, αλλά γνωρίζουμε ότι στην Ελλάδα χρησιμοποιούμε πολύ την εφαρμογή: Πρόσφατη μελέτη του ΟΟΣΑ κατέδειξε πως το 40% των χρηστών του ίντερνετ στη χώρα μας χρησιμοποιεί το ChatGPT, καταλαμβάνοντας τη 16η θέση ανάμεσα στις 51 συμμετέχουσες χώρες.
Πολύ πριν από τις εξ αποστάσεως ιατρικές συνεδρίες και τις άμεσες απαντήσεις της τεχνητής νοημοσύνης, το διαδίκτυο λειτουργούσε για πολλούς ως ένας χώρος πλούσιος σε ιατρικές συμβουλές. Το 2022, η ΕΛΣΤΑΤ τόνισε πως 7 στους 10 χρήστες του διαδικτύου στη χώρα μας αναζητούσαν πληροφορίες για θέματα υγείας, με το ποσοστό αυτό να παραμένει σχεδόν σταθερό μέχρι και σήμερα. Οι λόγοι είναι πολλοί και σε μεγάλο βαθμό κατανοητοί. Η οικονομία χρόνου και χρημάτων και η διαθεσιμότητα πληροφοριών 24/7 αρκούν για αρχή.
«Να είμαι γιατρός του εαυτού μου»
«Προσωπικά, θα εγγραφόμουν στην πλατφόρμα. Δεν με τρομάζει πια το να μοιραστώ προσωπικές πληροφορίες στο διαδίκτυο», θα μου πει η Κυβέλη, 27 χρονών. «Οποτεδήποτε κάτι πάει λάθος, ανοίγω αυτόματα τη σελίδα του ChatGPT στο κινητό μου. Θέλω να ξέρω την αλήθεια αυτού που μου συμβαίνει, αλλά και τη χειρότερη πιθανή εκδοχή. Πιστεύω πως όλοι υποκινούμαστε από έναν βαθμό αυτοκαταστροφολογίας, οπότε οι απαντήσεις της ΑΙ το τρέφουν αυτό. Είτε μας καθησυχάζει είτε μας αγχώνει περισσότερο, η σχέση μας με την πλατφόρμα δεν είναι ποτέ αθώα. Εγώ δεν βγάζω συμπεράσματα αν δεν μιλήσω με τον γιατρό μου, όμως πολλές φορές νιώθω την ανάγκη να ξέρω τι έχω πριν τον επισκεφτώ», συμπληρώνει.
Η αυτοδιάγνωση, ο εντοπισμός της ιατρικής κατάστασης από τον ίδιο τον ασθενή, αποτελεί κάτι περισσότερο από μια πρόσκαιρη τάση. Εθνική έρευνα της YouGov διαπίστωσε ότι περισσότεροι από τους μισούς ενήλικες (51%) κάνουν αυτοδιάγνωση όταν αισθάνονται αδιαθεσία ή εμφανίζουν κάποιο ιατρικό σύμπτωμα. Η πληθώρα πληροφοριών που υπάρχει διαθέσιμη ανά πάσα στιγμή στο διαδίκτυο ενισχύει αυτή την τάση, χωρίς τα αποτελέσματά της να είναι αναγκαστικά καταστροφικά. «Ίσως επειδή είμαι υποχόνδρια, η ανάγκη να είμαι γιατρός του εαυτού μου είναι πιο έντονη. Για παράδειγμα, είχα ένα κρύωμα που διαρκώς υποτροπίαζε και καθώς το ραντεβού με τον γιατρό μου καθυστερούσε, ρωτούσα επί ώρες το ChatGPT για τις πιθανές αιτίες και θεραπείες, θέλοντας να νιώθω ότι έχω τον έλεγχο της κατάστασης. Έχω βρεθεί στην ίδια συνθήκη πολλές φορές και, για να είμαι ειλικρινής, σπάνια πέφτει έξω στις απαντήσεις του», καταλήγει η Κυβέλη.
«Επέμενε να επισκεφθώ τα επείγοντα»
Για τους περισσότερους χρήστες, τα αποτελέσματα μεταξύ πλατφόρμας και γιατρού σπάνια διαφέρουν αρκετά ώστε να είναι απαγορευτικά στην επαναχρησιμοποίηση του τσάτμποτ. «Ξεκίνησα να χρησιμοποιώ το ChatGPT για θέματα υγείας πέρυσι, όταν ζούσα στο Λονδίνο, όπου η επίσκεψη στον γιατρό είναι όχι μόνο χρονοβόρα αλλά και πολύ κοστοβόρα», αφηγείται η Αντωνία, 32 ετών, η οποία επισημαίνει πως η στροφή του κοινού σε τέτοιες πλατφόρμες αντανακλά και τα κενά του ιατρικού συστήματος. «Σε αντίθεση με την απλή αναζήτηση στο διαδίκτυο, όπου ένας πονοκέφαλος μπορεί να παρουσιαστεί ως όγκος στον εγκέφαλο, το ChatGPT σου ζητά να του δώσεις όλη τη συμπτωματολογία και τις παράλληλες παθήσεις προκειμένου να σου δώσει όσο το δυνατόν πιο ακριβή αποτελέσματα», προσθέτει και πράγματι η αίσθηση της εξατομίκευσης που παρέχει η ΤΝ σε σχέση με τα αποτελέσματα μιας απλής πλοήγησης στον ιστό φαίνεται να είναι ένας από τους βασικούς λόγους που η πρώτη κερδίζει.
«Ξεκίνησα να χρησιμοποιώ το ChatGPT για θέματα υγείας πέρυσι, όταν ζούσα στο Λονδίνο, όπου η επίσκεψη στον γιατρό είναι όχι μόνο χρονοβόρα αλλά και πολύ κοστοβόρα», αφηγείται η Αντωνία.
«Ωστόσο, έχει τύχει αρκετές φορές, αντί να με καθησυχάζει, να μου προκαλεί ακόμα περισσότερο στρες. Κάποια στιγμή είχα πάθει ένα ξαφνικό τράβηγμα στο πόδι, το οποίο δεν μου επέτρεπε να περπατήσω. Έβαλα όλα τα συμπτώματα στο ChatGPT και μου είπε ότι είναι θρόμβος. Του εξηγούσα πως επρόκειτο για υπερβολή και πως ο πόνος δεν ήταν τόσο έντονος, αλλά εκείνο επέμενε να επισκεφθώ τα επείγοντα. Τελικά δεν ήταν τίποτα». Πώς όμως δεν την τρόμαξε αυτή η εμπειρία; «Αυτό που εμένα με φοβίζει περισσότερο είναι να έχω κάτι σημαντικό και να το αγνοήσω παρά να λάβω μια υπερβολική απάντηση στο ChatGPT. Για μένα λειτουργεί κάπως ψυχολογικά. Όπως με τον γιατρό που έχω επιλέξει αισθάνομαι κάποια ασφάλεια, έτσι και με το ChatGPT μου νιώθω πως θα λάβω την απάντηση που χρειάζομαι ανά πάσα στιγμή», τονίζει.
Η περίπτωση της ψυχικής υγείας
«Οι περισσότεροι ασθενείς μου το χρησιμοποιούν για συντροφιά», υπογραμμίζει η ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια Λήδα Ιωάννου. «Ακόμα και όταν έχουν πρόσβαση σε κάποιον ειδικό, η πλατφόρμα λειτουργεί ως ένα αποκούμπι μέχρι την επόμενη συνάντηση. Στην περίπτωση της ψυχοθεραπείας, παραδείγματος χάριν, δεν είναι μόνο ότι ο θεραπευτής τους απουσιάζει και τους συμβαίνει κάτι που θέλουν να μοιραστούν. Είναι κυρίως η δυσκολία που έχουν στο να περιμένουν να το συζητήσουν μαζί του ή με κάποιον φίλο τους». Βέβαια, στον πυρήνα της ψυχοθεραπείας βρίσκεται η επαφή με τον άλλον, οπότε η ψυχρή απόσταση της οθόνης δεν φαίνεται να βοηθά.
«Η πλειονότητα δεν είναι ικανοποιημένη όσον αφορά τα ζητήματα ψυχικής υγείας, γιατί οι απαντήσεις που δίνονται είναι συχνά συγκαταβατικές. Παράλληλα, τα θέματα ψυχολογίας σχετίζονται πολύ συχνά και με θέματα ηθικής. Μια θεραπευόμενή μου δυσκολευόταν αρκετά να επικοινωνήσει σ’ εμένα ή σε κάποιον δικό της άνθρωπο ένα περιστατικό κακοποίησης που είχε υποστεί και γι’ αυτό στράφηκε στο ChatGPT, με την ελπίδα να λάβει μια απάντηση και ενδεχομένως μια στήριξη. Όμως, η πλατφόρμα θεώρησε το περιεχόμενο της συζήτησης προβληματικό και της απέκλεισε αυτόματα την πρόσβαση. Την ίδια στιγμή, στο εξωτερικό, αρκετοί άνθρωποι έχουν βλάψει τον εαυτό τους συμβουλευόμενοι την ΤΝ. Η ηθική έχει να κάνει και με την αυτοδιάθεση. Το επικίνδυνο όταν μοιράζεται κανείς τόσο ευαίσθητες πληροφορίες δεν είναι η διάρρευση αυτών, αλλά οι παρανοϊκές σκέψεις στις οποίες μπορεί να οδηγηθεί», προσθέτει και αναφέρει την περίπτωση ενός ανθρώπου που κινδύνεψε να χάσει τη ζωή του όταν, καθ’ υπόδειξη του ChatGPT, αντικατέστησε το αλάτι στη διατροφή του με βρωμιούχο νάτριο.
«Έρχονται για μια δεύτερη γνώμη»
Σε κάθε περίπτωση, το να δαιμονοποιήσουμε τη χρήση του ChatGPT δεν είναι η λύση. Πρέπει συνεχώς να εξετάζουμε εκ νέου τους λόγους για τους οποίους οι ασθενείς στρέφονται σε αυτό, όπως σημειώνει και η Μαρία Γούτου, ειδική παθολόγος και διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. «Σε αντίθεση με τις συνήθεις αναμονές στο ιατρείο, το ChatGPT είναι διαθέσιμο 24 ώρες το 24ωρο, 7 ημέρες την εβδομάδα, 365 ημέρες τον χρόνο. Οι απαντήσεις που δίνει στον χρήστη είναι συγκεντρωμένες και πλήρως κατανοητές, σαν μια συλλογή πληροφοριών που θα δυσκολευόταν πολύ να λάβει σε άλλη περίπτωση.
Παράλληλα, η πλατφόρμα εξασφαλίζει μια ανωνυμία που καθησυχάζει και ηρεμεί τον ενδιαφερόμενο. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η πρόσβαση στο σύστημα υγείας δεν είναι δεδομένη. Για πολλούς δεν υπάρχει ούτε ο χρόνος ούτε τα χρήματα, ενώ την ίδια στιγμή οι χρόνιοι ασθενείς που αρρωσταίνουν οξέως απευθύνουν ερωτήσεις σχεδόν καθημερινά», τονίζει. Ιδιαίτερα οι ηλικιωμένοι ρωτούν συχνά, είτε στο διαδίκτυο γενικά είτε στο ChatGPT ειδικά, αν μπορούν να συνδυάσουν τα χάπια τους ή ποιες τροφές επιτρέπεται να καταναλώσουν με βάση την αγωγή τους. Αυτοί όμως είναι και οι πιο επιρρεπείς στην παραπληροφόρηση.
«Συχνά, οι ασθενείς έρχονται στο ιατρείο για να λάβουν πια μια δεύτερη γνώμη, σαν να θέλουν να τεστάρουν τον γιατρό τους, και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα της υπόθεσης. Η υποτιθέμενη αξιοπιστία που λαμβάνουν μέσω της πλατφόρμας διαταράσσει τη σχέση τους με τον γιατρό, μια σχέση που πρέπει να βασίζεται στην εμπιστοσύνη. Ο γιατρός μπορεί να εξατομικεύσει και να συγκεκριμενοποιήσει, εξετάζοντας όλες τις παραμέτρους, κάτι που στο ChatGPT δεν συμβαίνει, καθώς εκεί ο ασθενής παρουσιάζει τα συμπτώματα και το ιστορικό του με τον τρόπο που ο ίδιος θέλει». Ίσως λόγω της κούρασης, του κόστους και της διαρκούς αμφισβήτησης της ιατρικής, οι άνθρωποι σήμερα βιάζονται να αντικαταστήσουν τον γιατρό τους με το ChatGPT και να πάρουν την κατάσταση της υγείας τους στα χέρια τους. «Τα δεδομένα της πλατφόρμας προκύπτουν από τον ίδιο τον άνθρωπο και γι’ αυτό δεν μπορεί να τον αντικαταστήσει. Αν αντιμετωπίσουμε το ChatGPT ως εργαλείο και όχι ως αυθεντία, θα δούμε πως τα θετικά είναι πολλά. Μπορεί κανείς να αναζητήσει εξηγήσεις, να προετοιμάσει τις ερωτήσεις του για τον γιατρό, να λάβει μια κατεύθυνση αλλά όχι να αυτοδιαγιγνώσκεται. Η τεχνητή νοημοσύνη θα αλλάξει την ιατρική, με την ακρίβεια που προσφέρει στην ανάλυση των δεδομένων και την επακόλουθη μείωση των διαγνωστικών λαθών. Όμως, πρέπει να παραμείνει εργαλείο στα χέρια της ιατρικής και όχι αντικαταστάτης της», καταλήγει.
«Η υποτιθέμενη αξιοπιστία που λαμβάνουν οι ασθενείς μέσω της πλατφόρμας διαταράσσει τη σχέση τους με τον γιατρό, μια σχέση που πρέπει να βασίζεται στην εμπιστοσύνη». – Μαρία Γούτου, ειδική παθολόγος
Η ιατρική έχει ήδη αλλάξει και αναπόφευκτα έχει μετατοπιστεί και η σχέση μας μαζί της. Η συνεχής και άμεση πρόσβαση στη σχετική γνώση επιδρά με πολλαπλούς τρόπους στις ζωές μας. Οι ιατρικοί και ψυχολογικοί όροι χρησιμοποιούνται σήμερα με τρομερή ευκολία στις καθημερινές μας συζητήσεις. Οι διαγνώσεις μοιράζονται εντός της παρέας και της οικογένειας με τη μορφή «καλημέρας». Πλέον, είμαστε όλοι ειδικοί. Ο διαρκώς παρών φόβος υγείας και οι αδυναμίες του συστήματος περίθαλψης ενισχύουν αυτή μας την τάση. Πότε αθώα και πότε μη, ο έλεγχος της υγείας μας περνά στα δικά μας χέρια. Η ενημέρωση και η πληροφόρηση δεν μπορούν να θεωρηθούν από μόνες τους επικίνδυνες. Η διαχείρισή τους είναι αυτή που προβληματίζει. Λάθη θα γίνονται πάντα – και στην οθόνη του ChatGPT και στο γραφείο του γιατρού μας. Στην επόμενή σας ερώτηση, θυμηθείτε να διαβάσετε τα ψιλά γράμματα. «Το ChatGPT μπορεί να κάνει λάθη. Να ελέγχετε τις σημαντικές πληροφορίες. Ανατρέξτε στις προτιμήσεις cookie».
