Eκείνο το βροχερό απόγευμα στις Κάννες, ο Βάγκνερ Μόουρα θεωρητικά βιαζόταν. Λίγα λεπτά πριν από τη συνέντευξη μιλούσε (στα πορτογαλικά) με τη σύζυγό του στο τηλέφωνο, η οποία μόλις είχε χάσει την πτήση της από το Παρίσι, ενώ και ο ίδιος έπρεπε σύντομα να αναχωρήσει για το αεροδρόμιο της Νίκαιας. Έπειτα, ωστόσο, από μια σύντομη συνεννόηση (στα ισπανικά) με κάποιον συνεργάτη, μας απευθύνθηκε (στα αγγλικά) διαβεβαιώνοντας, ως άψογος επαγγελματίας, ότι ο χρόνος που θα είχαμε μαζί θα ήταν όσος είχε συμφωνηθεί. Γενικά ο Βραζιλιάνος ηθοποιός, ο οποίος αυτόν τον καιρό είναι στο απόγειο της δημοφιλίας του, χάρη και στην οσκαρική υποψηφιότητα που απέσπασε πρόσφατα για τον ρόλο του στον Μυστικό πράκτορα του Κλέμπερ Μεντόζα Φίλιο, αποπνέει έναν αέρα χαλαρού κοσμοπολιτισμού· ένας Χολιγουντιανός αστέρας, προσιτός όμως και ανοιχτόκαρδος, με τον τρόπο της Λατινικής Αμερικής.
Η αντίδραση του Μπολσονάρου
Αυτή του η έκφραση μένει ίδια όταν μιλάει για πολιτική, όπως το κάνει και η ταινία, αφηγούμενη την ιστορία ενός άνδρα που προσπαθεί να ξεγλιστρήσει από το δόκανο της στρατιωτικής δικτατορίας στη Βραζιλία της δεκαετίας του 1970. «Η δικτατορία στη Βραζιλία διήρκεσε από το 1964 μέχρι το 1985, όμως έχω πολλές μνήμες από αυτή την περίοδο, επειδή, ακόμα και μετά την πτώση της, η δημοκρατία δεν επανήλθε αμέσως», λέει ο Μόουρα, που έχει γεννηθεί το 1976. «Θυμάμαι χαρακτηριστικά τους μεγαλύτερους να μιλούν γύρω από το τραπέζι και, όταν η κουβέντα έφτανε στα πολιτικά, το γύριζαν σε ψίθυρο. Γενικά, ακόμα και στο σπίτι υπήρχαν πράγματα που δεν έλεγες».
Στην ταινία του Φίλιο υποδύεται έναν δάσκαλο που φτάνει στην πόλη Ρεσίφε την περίοδο του καρναβαλιού, προκειμένου να εγκατασταθεί εκεί και να επανενωθεί με τον νεαρό γιο του. Σύντομα, ωστόσο, θα συνειδητοποιήσει ότι στο κατόπι του βρίσκονται πράκτορες του καθεστώτος με καθόλου φιλικές προθέσεις. «Στη διάρκεια της δικτατορίας, κάποιοι μπορούσαν να χτυπήσουν την πόρτα σου, να σε πάρουν και να μη γυρίσεις ποτέ. Όπως συμβαίνει στην ταινία του Βάλτερ Σάλες [σ.σ. αναφέρεται στο επίσης οσκαρικό Είμαι ακόμα εδώ, του 2024]. Έχω ερευνήσει εκείνη την περίοδο επειδή σκηνοθέτησα ένα φιλμ που λέγεται Μαρινγκέλα, με θέμα τον αρχηγό της ένοπλης αντίστασης εναντίον της δικτατορίας. Είναι ενδιαφέρον το ότι η ταινία έκανε πρεμιέρα στο Βερολίνο το 2019, όμως στη Βραζιλία κυκλοφόρησε μόλις το 2021, γιατί λογοκρίθηκε από τον φασίστα που είχαμε για πρόεδρο», λέει χωρίς περιστροφές, αναφερόμενος προφανώς στον Ζαΐρ Μπολσονάρου.
«Στη διάρκεια της δικτατορίας, κάποιοι μπορούσαν να χτυπήσουν την πόρτα σου, να σε πάρουν και να μη γυρίσεις ποτέ».
Συνεχίζει: «Όταν η ταινία μου έκανε πρεμιέρα στο Βερολίνο, εκείνος δημιούργησε όλων των ειδών τα εμπόδια προκειμένου να μην παιχτεί στη Βραζιλία. Λάβαμε μέχρι και απειλές θανάτου. Όχι φυσικά από την επίσημη κυβέρνηση ή την αστυνομία. Το θέμα, όμως, είναι ότι σε αυτές τις καταστάσεις ξυπνούν τα χειρότερα ένστικτα στους απλούς ανθρώπους. Όταν η ταινία ξεκίνησε τελικά να παίζεται, υπήρχαν πόλεις στις οποίες μας είπαν “καλύτερα να μην έρθετε εδώ”, ενώ αλλού χρειάστηκε να βάλουμε ανιχνευτές μετάλλων στις εισόδους, γιατί δεν ήθελα να πάω να παρουσιάσω την ταινία και κάποιος να με πυροβολήσει».
Ο ρόλος του Εσκομπάρ
Ο Βάγκνερ Μόουρα ολοφάνερα δεν έχει ακολουθήσει την τυπική καριέρα ενός Βραζιλιάνου ηθοποιού. Πρακτικά άγνωστος εκτός της χώρας του, το 2015 δέχτηκε την πρόταση να υποδυθεί τον Πάμπλο Εσκομπάρ στην καινούργια σειρά Narcos του Netflix, το οποίο εκείνο τον καιρό ετοίμαζε το μεγάλο άνοιγμά του στην παγκόσμια αγορά. Στο πλαίσιο μάλιστα εκείνης της κίνησης αποφασίστηκε, περίπου την τελευταία στιγμή, η σειρά να μη γυριστεί στα αγγλικά, όπως ήταν ο αρχικός σχεδιασμός, αλλά στα ισπανικά, κάτι που θα ήταν και πιο ρεαλιστικό. Για τον Μόουρα αυτό σήμαινε ότι έπρεπε να ξεκινήσει εντατικά μαθήματα μιας γλώσσας που δεν γνώριζε, ωστόσο η πρόκληση δεν τον πτόησε. Αντιθέτως, ο ίδιος πρότεινε τα μαθήματα να γίνουν στην Κολομβία, ώστε να μπει περισσότερο στο κλίμα της γλώσσας του Εσκομπάρ.
Η τεράστια επιτυχία του Narcos βασίστηκε εν πολλοίς στη δική του καθηλωτική ερμηνεία του διαβόητου ναρκοβαρώνου, η οποία του χάρισε μία υποψηφιότητα για Χρυσή Σφαίρα, αλλά κυρίως του άνοιξε τις πύλες της διεθνούς καριέρας. Μέσα στην επόμενη δεκαετία ακολούθησαν ρόλοι σε χολιγουντιανές παραγωγές, όπως το Wasp Network του Ολιβιέ Ασαγιάς, το Gray Man των Άντονι και Τζο Ρούσο και το πρόσφατο Εμφύλιος πόλεμος του Άλεξ Γκάρλαντ. Χρειάστηκε πάντως να επιστρέψει στην πατρίδα του για να δημιουργήσει έναν πραγματικά εξαιρετικό κινηματογραφικό χαρακτήρα, κερδίζοντας τη Χρυσή Σφαίρα και φτάνοντας στην πρώτη του οσκαρική υποψηφιότητα.
«Στην Αμερική θεωρούν την ελευθερία δεδομένη»
Είναι ο ρόλος του στον Μυστικό πράκτορα ο πιο δύσκολος της καριέρας του; «Δεν θα έλεγα ότι ήταν ο πιο δύσκολος ρόλος, μόνο και μόνο γιατί ήμουν τόσο χαρούμενος για όλο αυτό: που κάναμε αυτή την ταινία, που ήμουν πίσω στη Βραζιλία και μιλούσα πορτογαλικά, που δούλευα με τον Κλέμπερ και τους φίλους του, στην πόλη του, το Ρεσίφε. Εκείνος έγραψε το σενάριο και αυτόν τον χαρακτήρα. Βέβαια, κάποια πράγματα τα μοιραζόταν μαζί μου όσο το έγραφε και μιλήσαμε πάρα πολύ για τον Μαρσέλο. Εντέλει νομίζω ότι αυτός αποτελεί μια ενδιαφέρουσα μείξη δική μου και του Κλέμπερ. Η γυναίκα μου είδε χθες την ταινία και μου είπε: “Κάποιες στιγμές είναι σαν να βλέπω μόνο εσένα, τον τρόπο που συμπεριφέρεσαι, που μιλάς κ.τ.λ.”. Εγώ όμως νομίζω ότι έχει πολύ από τον Κλέμπερ, ειδικά η “θερμοκρασία” του. Είναι αρκετά πιο κάτω από τη δική μου. Αν αυτά τα πράγματα συνέβαιναν σε εμένα, θα τα είχα σπάσει όλα», απαντά γελώντας ο Μόουρα.
Από τον τρόπο που μιλάει είναι εμφανές ότι η πολιτική διάσταση της ταινίας, αλλά και η πολιτική γενικότερα, είναι το στοιχείο που (και) ο ίδιος βρίσκει περισσότερο ενδιαφέρον. «Δεν πιστεύω ότι “πρέπει” να κάνεις ταινίες για να επιμορφώσεις κάποιον. Όμως, ναι, νομίζω ότι οι ταινίες μπορούν να έχουν κάποια συμβολή. Το Είμαι ακόμα εδώ κέρδισε ένα Όσκαρ και είχε τεράστιο αντίκτυπο· είτε το πιστεύετε είτε όχι, υπήρχαν πολλοί νέοι στη Βραζιλία που είδαν την ταινία και ξαφνιάστηκαν που κάποτε είχαμε δικτατορία. Όντως ήταν πριν από 50 χρόνια, πολύ παλιά γι’ αυτούς, όμως η διατήρηση της μνήμης είναι συλλογική ευθύνη: του Τύπου, των ακαδημαϊκών, όλων. Ο Μπολσονάρου δεν ήταν τυπικά δικτάτορας. Είχε όμως αυταρχικές τάσεις. Είναι όπως ο Τραμπ, ο οποίος διαρκώς δοκιμάζει τα όρια. Τσεκάρει πόσο μακριά μπορεί να φτάσει και, αν το επιτρέψεις, θα πάει ακόμα μακρύτερα».
«Είτε το πιστεύετε είτε όχι, υπήρχαν πολλοί νέοι στη Βραζιλία που είδαν την ταινία και ξαφνιάστηκαν που κάποτε είχαμε δικτατορία».
Η αντιστοιχία μεταξύ του πρώην προέδρου της Βραζιλίας και του Ντόναλντ Τραμπ είναι προφανής για τον Βάγκνερ Μόουρα: «Αυτό που συμβαίνει στις ΗΠΑ είναι ίσως ακόμα χειρότερο, επειδή οι Αμερικανοί θεωρούν τη δημοκρατία δεδομένη. Ξέρετε τι έγινε στη Βραζιλία όταν ο Μπολσονάρου έχασε τις εκλογές; Υπήρξε κόσμος που εισέβαλε σε δημόσια κτίρια, όπως έγινε στο Καπιτώλιο των ΗΠΑ. Απλώς αρνήθηκαν να δεχτούν το αποτέλεσμα των εκλογών. Η διαφορά είναι στο τι συνέβη μετά. Στην Αμερική κάποιοι πήγαν στη φυλακή και έπειτα ο Τραμπ τούς έδωσε χάρη. Στη Βραζιλία ήταν πιο αποτελεσματικοί, έστειλαν τους επικεφαλής στη φυλακή και ο Μπολσονάρου έχασε την πολιτική του δύναμη. Όχι επειδή η Βραζιλία είναι καμιά σούπερ δημοκρατία, κάθε άλλο, αλλά επειδή οι Βραζιλιάνοι γνωρίζουν τι πάει να πει δικτατορία. Στην Αμερική θεωρούν την ελευθερία δεδομένη επειδή γεννιούνται με αυτήν, πιστεύουν ότι δεν θα αλλάξει ποτέ. Αναρωτιέμαι τι θα συμβεί όταν το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ θα εκδώσει μια απόφαση και ο Τραμπ απλώς θα αρνηθεί να την υπακούσει…», σημειώνει χαρακτηριστικά.
Ο Ίψεν και ο λευκός καρχαρίας
Όπως μας πληροφορεί, με τον σκηνοθέτη Κλέμπερ Μεντόζα Φίλιο γνωρίζονται από παλιά, όμως η πολιτική τούς ένωσε πραγματικά όταν και οι δύο βρέθηκαν υπό πίεση τον καιρό του Μπολσονάρου, όταν «δεν κρύψαμε την αντίθεσή μας απέναντι σε όλα αυτά και πληρώσαμε το τίμημα». Ο Μυστικός πράκτορας λειτουργεί και ως αλληγορία της παραπάνω σύγχρονης συνθήκης, αν και αυτό δεν είναι το μόνο μεταφορικό του σχήμα. Την εποχή που διαδραματίζεται η ταινία, είχαν μόλις κυκλοφορήσει στις αίθουσες Τα σαγόνια του καρχαρία του Στίβεν Σπίλμπεργκ, κόβοντας άπειρα εισιτήρια και προκαλώντας τεράστια εντύπωση σε ολόκληρο τον κόσμο. Στο βραζιλιάνικο φιλμ, ένας καρχαρίας βρίσκεται να έχει… καταπιεί ένα από τα θύματα που θέλησε να ξεφορτωθεί η δικτατορία. «Φυσικά και θυμάμαι την ταινία [σ.σ. του Σπίλμπεργκ], πέρασε καιρός για να ξαναμπώ στη θάλασσα αφότου την είδα. Όταν άρχισα να σκέφτομαι τον Μυστικό πράκτορα, μου ήρθε στο μυαλό Ο εχθρός του λαού του Ίψεν. Εκεί ένας γιατρός σε μια μικρή πόλη, η οποία ζει τουριστικά από τα ιαματικά νερά της, ανακαλύπτει πως αυτά τα νερά είναι μολυσμένα. Αμέσως λέει ότι τα λουτρά πρέπει να κλείσουν, κάτι ωστόσο που θα καταστρέψει την οικονομία της πόλης. Κι έτσι γίνεται εχθρός του λαού. Αν το σκεφτείς, αυτή είναι πάνω κάτω η πλοκή και στα Σαγόνια του καρχαρία», λέει γελώντας ο Μόουρα και καταλήγει: «Όταν κάναμε τη δική μας ταινία, σκεφτόμουν πολύ το θεατρικό του Ίψεν, το οποίο μιλάει για κάποιον που τιμωρείται επειδή κάνει το σωστό. Όταν ζεις σε ένα απολυταρχικό καθεστώς, οι αξίες αναποδογυρίζουν και ο Μαρσέλο, ο χαρακτήρας μου, είναι ένας άνθρωπος που θέλει να μείνει πιστός στις αξίες του. Και αυτό είναι το πραγματικά σημαντικό».
Ο μυστικός πράκτορας (The secret agent) του Κλέμπερ Μεντόζα Φίλιο θα προβάλλεται στις ελληνικές αίθουσες από τις 12 Φεβρουαρίου, σε διανομή Spentzos Films.
Τι άλλο (βραζιλιάνικο) να δείτε
Το βραζιλιάνικο σινεμά μάς έχει χαρίσει αρκετές εξαιρετικές ταινίες τον 21ο αιώνα και αυτές οι πέντε είναι «υποχρεωτικές» αν θέλετε να αρχίσετε από κάπου.
1. Η πόλη του Θεού – Κάτια Λουντ, Φερνάντο Μεϊρέλες (2002)
Η κορυφαία, πιθανότατα, βραζιλιάνικη ταινία αυτού του αιώνα είναι ένα ρεαλιστικό κοινωνικό δράμα που περιγράφει τη ζωή στις φαβέλες και τις τρομακτικές ανισότητες που χαρακτηρίζουν τη χώρα.
2. Οι Επίλεκτοι – Χοσέ Παντίγια (2007)
Χρυσή Άρκτος στο Βερολίνο για ένα αγωνιώδες θρίλερ με θέμα τη διαφθορά των αστυνομικών αρχών και τη βία που βασιλεύει στον υπόκοσμο του Ρίο ντε Τζανέιρο. Πρωταγωνιστεί ο Βάγκνερ Μόουρα.
3. Είμαι ακόμα εδώ – Βάλτερ Σάλες (2024)
Όσκαρ καλύτερης διεθνούς ταινίας για το φιλμ του Βάλτερ Σάλες, που μιλάει για το κύμα απαγωγών κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας στη Βραζιλία. Με τη μοναδική ερμηνεία της Φερνάντα Τόρες.
4. Bacurau – Κλέμπερ Μεντόζα Φίλιο (2019)
Το ευφάνταστο φιλμ του δημιουργού του Μυστικού πράκτορα είναι μια έξυπνη, σπλάτερ αλληγορία για τη σύγχρονη Βραζιλία, η οποία βραβεύτηκε στις Κάννες.
5. Η δεύτερη μάνα – Άννα Μουιλαέρτ (2015)
Βραβεία σε Σάντανς και Βερολίνο για μια ανάλαφρη κοινωνική κομεντί, η οποία φέρνει το γυναικείο βλέμμα πάνω σε θέματα που απασχολούν γενικά το βραζιλιάνικο σινεμά.
