Στους πρόποδες του Λυκαβηττού, η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη στέκει αγέρωχη εδώ και εκατό χρόνια. Το κτίριο των Αμερικανών αρχιτεκτόνων Βαν Πελτ και Τόμσον, χάρη στην ομοιότητά του με το Ερέχθειο, μαγνητίζει κάθε περαστικό. Λίγοι, ωστόσο, είναι εκείνοι που θα περάσουν την πύλη του και θα ανακαλύψουν τους θησαυρούς που φυλάσσονται εκεί: η πρώτη έκδοση του Ομήρου, η Flora Graeca, στην οποία έχει καταγραφεί και φιλοτεχνηθεί όλη η ελληνική χλωρίδα, χάρτες του 16ου αιώνα, η Χάρτα του Ρήγα Φεραίου, η αλληλογραφία του Αλή Πασά με τους αξιωματούχους της εποχής του, η αναγγελία του θανάτου του Λόρδου Βύρωνα στα Ελληνικά Χρονικά, που εκδίδονταν στο πολιορκημένο Μεσολόγγι, το αρχείο του ποιητή Τάκη Σινόπουλου αλλά και του αρχαιολόγου Ερρίκου Σλήμαν, κ.ά.
Μια διευθύντρια-οικοδέσποινα
Όταν στα τέλη της δεκαετίας του ’80 η Μαρία Γεωργοπούλου, διδακτορική φοιτήτρια στις ΗΠΑ, περνούσε τα καλοκαίρια το κατώφλι της Γενναδείου για να συλλέξει υλικό σχετικά με τη βενετσιάνικη Κρήτη, για την εργασία και εν συνεχεία για το βιβλίο της, δεν φανταζόταν ότι κάποτε το όνομά της θα ήταν άρρηκτα συνδεδεμένο με την περιώνυμη Βιβλιοθήκη. «Την εποχή εκείνη η Βιβλιοθήκη ήταν ένας από τους πλέον προσιτούς χώρους γνώσης για τους ανθρώπους της ηλικίας μου», σχολιάζει σήμερα η δρ Γεωργοπούλου, που ανέλαβε τα ηνία της Γενναδείου το 2004, αφήνοντας πίσω της μια πολλά υποσχόμενη καριέρα στο Γέιλ. «Κληθήκαμε τότε με τον Έλληνα σύζυγό μου να πάρουμε μια οριστική απόφαση για τον τόπο κατοικίας μας, καθώς τα παιδιά μας μεγάλωναν. Όταν εργάζεσαι σε έναν οργανισμό με τόσο ενδιαφέρον, νιώθεις ότι εξελίσσεσαι μαζί του και ταυτόχρονα ότι μπορείς να συμβάλεις σε μικρές ή μεγάλες αλλαγές». Τη ρωτάω αν η διδασκαλία τής λείπει. «Σίγουρα όχι η διόρθωση γραπτών», απαντά γελώντας. «Αυτό που νοσταλγώ είναι το βλέμμα των 20χρονων παιδιών όταν ακούν κάτι από σένα για πρώτη φορά· αυτά τα μάτια που ανοίγουν ορθάνοιχτα και μια ερώτηση που θα έχει έρθει από το πουθενά και για να την απαντήσεις, θα πρέπει να αναδιατάξεις στο μυαλό σου όλα όσα γνωρίζεις».
Αυτή η δίψα για επικοινωνία με τις επόμενες γενιές επιστημόνων είναι που την ωθεί να προσεγγίζει κάθε νέο «θαμώνα» της Γενναδείου, για να μάθει τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα και τους προσωπικούς του στόχους. Η διευθύντρια, ως άλλη οικοδέσποινα, γνωρίζει σε ποιον διάδρομο βρίσκεται η κάθε συλλογή, πού οδηγεί κάθε μικρός λαβύρινθος στο κτίριο, πώς ονομάζεται κάθε ερευνητής και εργαζόμενος, τους οποίους χαιρετά πάντοτε χαμηλόφωνα, αλλά με το μικρό τους όνομα.
Η Βιβλιοθήκη οφείλει την ύπαρξή της στον διπλωμάτη Ιωάννη Γεννάδιο, που συγκρότησε στο Λονδίνο την πληρέστερη ιδιωτική βιβλιοθήκη για την ιστορία του Ελληνισμού. Χάρη στη μετέπειτα δωρεά των 30.000 βιβλίων του στην Αμερικανική Σχολή, ιδρύθηκε ένα διεθνές κέντρο μελέτης για τη διαχρονία του ελληνικού πνεύματος, δηλαδή η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη. Το αρχικό κτίριό της ήταν το σημερινό αναγνωστήριο, τη δεκαετία του ’70 προστέθηκαν δύο πτέρυγες, μετά το 1999 χτίστηκε ένα υπόγειο βιβλιοστάσιο και το 2005 ένα ακόμα 5ώροφο κτίριο, όπου τοποθετήθηκαν τα σπάνια βιβλία και τα αρχεία, ενώ το 2018 δημιουργήθηκε ένα ακόμα υπόγειο και ο εκθεσιακός χώρος.
150.000 αντικείμενα
Η ώρα έχει φτάσει δέκα και οι θέσεις στο αναγνωστήριο του κεντρικού κτιρίου είναι ήδη κατειλημμένες. Σε απόλυτη σιωπή, πέντε ερευνητές έχουν βυθιστεί στα συγγράμματά τους. «Η Βιβλιοθήκη δεν είναι ανοιχτής πρόσβασης, οι ενδιαφερόμενοι εκδίδουν μια κάρτα βάσει της αστυνομικής τους ταυτότητας και προσέρχονται στις ώρες λειτουργίας μας, δηλαδή από τις εννέα έως τις πέντε το απόγευμα», εξηγεί η Ειρήνη Σολομωνίδη, η επικεφαλής βιβλιοθηκάριος. «Τα μη σπάνια βιβλία μπορούν να τα εντοπίσουν μόνοι τους και ανάλογα με τις ανάγκες να σκανάρουν μέρος αυτών, αλλά για τα σπάνια βιβλία και τα χειρόγραφα οι κανόνες είναι διαφορετικοί. Ουσιαστικά, είμαστε πολλές βιβλιοθήκες σε μία· ξεκινήσαμε ως μια συλλογή του Ιωάννη Γενναδίου, που μεγάλωνε και έφτασε σήμερα να είναι μια υβριδική συλλογή. Στα πρώτα της χρόνια ελήφθη η απόφαση να μη μείνει στατική, αλλά να αναπτυχθεί πάνω στις θεματικές που ο ίδιος ο Γεννάδιος είχε προκρίνει».
Το αρχικό κτίριο ήταν το σημερινό αναγνωστήριο, τη δεκαετία του ’70 προστέθηκαν δύο πτέρυγες, μετά το 1999 χτίστηκε ένα υπόγειο βιβλιοστάσιο και το 2005 ένα ακόμα 5ώροφο κτίριο.
Μέχρι και σήμερα, λοιπόν, η Βιβλιοθήκη δέχεται δωρεές βιβλίων. «Ο Γιώργος Βελουδής, ο οποίος ήταν καθηγητής Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, μας δώρισε μετά θάνατον 5.000 βιβλία και η βυζαντινολόγος Ευθαλία Κωνσταντινίδη αντίστοιχα 8.000», αναφέρει ενδεικτικά η δρ Γεωργοπούλου. Το 2015 ήταν μια χρονιά-ορόσημο για το προσωπικό της Βιβλιοθήκης. «Κάναμε απογραφή όλων των βιβλίων και αντικειμένων – 150.000 στο σύνολό τους. Ήταν ένα τιτάνιο έργο, για το οποίο είμαστε όλοι πολύ περήφανοι», λέει η κ. Σολομωνίδη. Τα βιβλία χωρίστηκαν σε σπάνια και μη σπάνια. «Τα μεν σπάνια μεταφέρθηκαν σε ειδικά βιβλιοστάσια κλειστής πρόσβασης. Οι επισκέπτες έχουν πρόσβαση σε αυτά κατόπιν αιτήματος και μέσω ημών. Τα δε μη σπάνια, ήτοι 100.000 βιβλία, ταξινομήθηκαν εκ νέου σύμφωνα με το σύστημα της βιβλιοθήκης του Κογκρέσου, για να είναι συμβατά με την αμερικανική ακαδημαϊκή κοινότητα».
«Κάναμε απογραφή όλων των βιβλίων και αντικειμένων – 150.000 στο σύνολό τους. Ήταν ένα τιτάνιο έργο, για το οποίο είμαστε όλοι πολύ περήφανοι». ―Ειρήνη Σολομωνίδη, επικεφαλής βιβλιοθηκάριος
Η Γεννάδειος εξακολουθεί να μην είναι δανειστική βιβλιοθήκη – εξ ου και οι βιβλιοθηκάριοί της είναι υπέρ το δέον πολύτιμοι. Δεδομένου ότι ένα ποσοστό των βιβλίων έχει ψηφιοποιηθεί, δεν είναι λίγοι οι ερευνητές από κάθε γωνιά του κόσμου που ζητούν εξ αποστάσεως τη συμβολή των βιβλιοθηκονόμων στις μελέτες τους.
Ο καχύποπτος Αλή Πασάς
Με τα σπάνια βιβλία «συστεγάζονται» και τα αρχεία, που ανήκουν στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα. «Το τμήμα μας δημιουργήθηκε το 1994 για να διαχειριστεί το πλήθος των αρχείων», εξηγεί στο Κ η διευθύντρια, δρ Ναταλία Βογκέικωφ-Μπρόγκαν. «Εδώ είναι τα προσωπικά αρχεία Αμερικανών αρχαιολόγων που συνδέθηκαν με τη σχολή είτε με ανασκαφικό έργο είτε ως μέλη, εδώ είναι και τα προσωπικά αρχεία επιφανών Ελλήνων που δωρήθηκαν στη Γεννάδειο· όπως και του Γερμανού Ερρίκου Σλήμαν, εφόσον έζησε τα τελευταία είκοσι χρόνια της ζωής του και βρίσκεται θαμμένος εδώ». Άλλωστε και η ίδια η Γεννάδειος, που ανήκει στην Αμερικανική Σχολή, γεννήθηκε χάρη σε ένα αρχείο. «Με την απόφαση που πήρε η σχολή να δεχτεί τη δωρεά του Ιωάννη Γενναδίου, στην ουσία έκανε μια μεγάλη αλλαγή στην αποστολή της, που έως τότε ήταν αποκλειστικά η μελέτη της αρχαιότητας».
Στην ίδια λογική, λοιπόν, έγιναν δεκτά τα αρχεία του Γιώργου Σεφέρη και του Οδυσσέα Ελύτη, όπως και πολλών ακόμα Νεοελλήνων εκπροσώπων της διανόησης. Ως επί το πλείστον, τα αρχεία αποκτώνται μέσω ιδιωτικών συμφωνητικών. «Ένα αρχείο ενδέχεται να μην αποτελείται μόνο από βιβλία», μου εξηγεί η δρ Βογκέικωφ, καθώς μου δείχνει έναν πίνακα του Τέτση που απεικονίζει τον Γιώργο Σεφέρη. Οι χειρόγραφες επιστολές που λάμβανε ο Αλή Πασάς τραβούν την προσοχή μου. «Το αρχείο του Αλή Πασά, που ουσιαστικά αποτελείται από την αλληλογραφία που λάμβανε, καθώς δεν ήταν εφικτή η διατήρηση αντιγράφων των δικών του γραμμάτων, το δώρισε ο Δαμιανός Κυριαζής στη Γεννάδειο το 1953». Πρόκειται για έναν ανεκτίμητο θησαυρό 1.499 επιστολών, τις οποίες μελέτησε, μετέγραψε και σχολίασε ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος σε πέντε τόμους. «Ένας συνεργάτης του Έλγιν, ο ζωγράφος Τζιοβάνι Μπατίστα Λουζιέρι, είχε μεταβεί στα Γιάννενα για να τα ζωγραφίσει ως πολιτεία, όμως ο Αλή Πασάς, λίγο πριν από την αποπεράτωση του έργου, φέρεται να είχε αντίρρηση. Ο Βρετανός στρατηγός Λικ σε επιστολή του το 1809 τον διαβεβαιώνει για το ποιόν του… καλλιτέχνη και εν γένει της βρετανικής αντιπροσωπείας». Τα εν λόγω πολύτιμα ντοκουμέντα είναι ακριβοθώρητα…
«Δεν είμαστε μουσείο, δεν μπορεί κάποιος να έρθει απλώς από περιέργεια για να δει με τα μάτια του τον γραφικό χαρακτήρα, ας πούμε, του Ελύτη», διευκρινίζει η δρ Βογκέικωφ. «Πρέπει να έχει έναν συγκεκριμένο ερευνητικό σκοπό και να κλείσει ραντεβού». Λόγω περιορισμένου χώρου και προσωπικού γίνονται δεκτοί έως τέσσερις ερευνητές επισκέπτες ημερησίως. «Μας ενδιαφέρει να μας κρατούν ενήμερους για την πορεία της μελέτης τους, είμαστε ένας φορέας παραγωγής γνώσης, θέλουμε να ξέρουμε αν συμβάλαμε στη δημιουργία επιστημονικών άρθρων ή βιβλίων», καταλήγει η ίδια.
Το «στοίχημα» των 100 ετών
Καθώς έχει αρχίσει η αντίστροφη μέτρηση για τα 100ά γενέθλια της Βιβλιοθήκης, επικρατεί οργασμός προετοιμασιών για τον εορτασμό. Τον Απρίλιο θα εγκαινιαστεί μια έκθεση με 100 μοναδικά αντικείμενα από τις πλούσιες συλλογές της Βιβλιοθήκης: βιβλία, χειρόγραφα, έργα τέχνης, χάρτες, κοστούμια, φωτογραφίες κ.ά. Μεταξύ αυτών θα εκτεθεί η πρώτη έκδοση του Αριστοτέλη από τον Άλδο Μανούτιο στη Βενετία (1495-1498) και οι υδατογραφίες του Άγγλου ζωγράφου Έντουαρντ Ληρ από τα μέσα του 19ου αιώνα. Στα τέλη του ίδιου μήνα έχει προγραμματιστεί το διεθνές συνέδριο «Βιβλιοθήκες και Συλλέκτες». Εν εξελίξει βρίσκεται ήδη ένας μαθητικός διαγωνισμός. «Απευθυνόμαστε σε μαθητές γυμνασίου και λυκείου, στην Ελλάδα και την Ομογένεια, ζητώντας τους να μας μιλήσουν –με όποιο εκφραστικό μέσο επιθυμούν– για τον τόπο με βάση ψηφιοποιημένα τεκμήρια της Γενναδείου», εξηγεί η διευθύντρια. «Για μας, τα 100 χρόνια είναι ένα στοίχημα, πρέπει να αποφασίσουμε πώς προχωράμε από εδώ και πέρα», λέει η ίδια. «Πώς αποτίνουμε τον απαραίτητο σεβασμό στον θησαυρό που έχουμε και πώς τον παρουσιάζουμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο στις επόμενες γενιές». Οι άνθρωποι της Γενναδείου εργάζονται εστιάζοντας σε τρεις άξονες. «Αναζητούμε πόρους για να αγοράσουμε νέο σπάνιο υλικό, να επεκτείνουμε το πρόγραμμα των υποτροφιών, ενώ φιλοδοξούμε να γίνουμε ακόμα πιο πολύ εξωστρεφείς, μέσω εκδηλώσεων και περαιτέρω ψηφιοποίησης του υλικού μας», εξηγεί η δρ Γεωργοπούλου.
«Για μας, τα 100 χρόνια είναι ένα στοίχημα, πρέπει να αποφασίσουμε πώς προχωράμε από εδώ και πέρα». ―Μαρία Γεωργοπούλου, διευθύντρια
Οι ερευνητές της Γενναδείου
Η ιδανική «εστία» των υποτρόφων στο Κολωνάκι.
Η Χιλάλ, η Αλεξάνδρα και ο Δημήτρης, τρεις εκ των έξι φετινών υποτρόφων της Βιβλιοθήκης, μοιράζονται ένα γραφείο στον δεύτερο όροφο της Γενναδείου. Ερευνητές και οι τρεις σε διαφορετικά αντικείμενα (στην ιστορία, στην αρχιτεκτονική και στο δημοτικό τραγούδι), έχουν βρεθεί εδώ για να αξιοποιήσουν το ανεκτίμητο υλικό της Βιβλιοθήκης, που καλύπτει τη χρονική περίοδο από την ύστερη αρχαιότητα έως και σήμερα. «Δεχόμαστε γύρω στις 100 αιτήσεις κάθε χρόνο», εξηγεί η δρ Μαρία Γεωργοπούλου. «Εξ αυτών επιλέγουμε πλέον έξι ερευνητές [σ.σ. παλαιότερα ο αριθμός ήταν μικρότερος], αξιολογώντας μεταξύ άλλων κατά πόσο το ερευνητικό τους αντικείμενο σχετίζεται με το υλικό που έχουμε εδώ». Πρόκειται για νέους –«ως προς το στάδιο της ακαδημαϊκής τους καριέρας»– ερευνητές, που είτε βρίσκονται προς το τέλος της διατριβής τους είτε έχουν ξεκινήσει μεταδιδακτορικές σπουδές. «Στη διάρκεια, ωστόσο, της εννεάμηνης παραμονής τους εδώ καταπιάνονται με ένα διακριτό πρότζεκτ».
Ο Δημήτρης Πρόκος, νεοελληνιστής φιλόλογος από το ΕΚΠΑ, στο οποίο έχει εκπονήσει και υποστηρίξει το διδακτορικό του στα δημοτικά τραγούδια, είναι από τον Σεπτέμβριο υπότροφος· εδώ μελετά τα αρχεία του Τζέιμς Νοτόπουλου, Ελληνοαμερικανού μελετητή, ο οποίος υπήρξε εξίσου υπότροφος της Γενναδείου το μακρινό ακαδημαϊκό έτος 1952-53. «Το ενδιαφέρον μου για τον Νοτόπουλο γεννήθηκε κατά τη σύντομη παραμονή μου στο Χάρβαρντ, όπου βρίσκεται η συλλογή των ηχογραφήσεων του», αναφέρει ο 33χρονος ερευνητής. «Ο Νοτόπουλος, αν και ομηριστής, ασχολήθηκε επισταμένα με το δημοτικό τραγούδι και ήταν ο πρώτος που ηχογράφησε στο πεδίο, ενώ πριν από εκείνον έχουμε ηχογραφήσεις σε κλειστούς χώρους». Στον Νοτόπουλο οφείλουμε περί τις 900 ηχογραφήσεις. «Μελετώ τις σημειώσεις του, καθώς η μελέτη του εδώ σημαδεύτηκε από ορισμένα ευτράπελα, αρχής γενομένης από την παρακράτηση των μηχανημάτων του από το τελωνείο· μια πρακτική που ουσιαστικά καθυστέρησε την όλη διαδικασία για πάνω από δύο μήνες». Ο νεαρός Έλληνας ερευνητής δεν κρύβει την ευγνωμοσύνη του για την υποτροφία, που του εξασφαλίζει οικονομική αυτονομία για να αφοσιωθεί στη μελέτη του χωρίς δεύτερες σκέψεις. «Στις ανθρωπιστικές σπουδές, και δη στην Ελλάδα, οι πλήρεις υποτροφίες είναι σπανιότατες», σχολιάζει.
Η Χιλάλ Τζεμιλέ Τουμέρ, Τουρκάλα στην εθνικότητα, είναι διδακτορική φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ. «Μελετώ ένα εν πολλοίς άγνωστο κεφάλαιο της Ελληνικής Επανάστασης του 1821: αυτό του εκτοπισμού των ελληνόφωνων μουσουλμάνων από την Πελοπόννησο και την υπόλοιπη νότια Ελλάδα, οι οποίοι έφυγαν με πλοία για τη Μικρά Ασία, όπου έφτιαξαν εκ νέου τη ζωή τους. Σταχυολογώ πληροφορίες μέσα από κείμενα Ευρωπαίων περιηγητών, εκθέσεις αξιωματούχων και πρεσβευτών, αλλά και από τα απομνημονεύματα των ίδιων των Ελλήνων επαναστατών», εξηγεί η ίδια, που μελετά στα οθωμανικά, τα σύγχρονα τουρκικά, τα αγγλικά, τα γαλλικά και τα ελληνικά. Όπως επισημαίνει η δρ Γεωργοπούλου, το ενδιαφέρον των ερευνητών από την Τουρκία είναι μεγάλο. «Η φιλοσοφία των βυζαντινών και οθωμανικών σπουδών έχει αλλάξει πλέον· στην εποχή μου όλοι εστιάζαμε στην Κωνσταντινούπολη, τώρα όμως όλο και πιο συχνά οι μελετητές ασχολούνται με άλλες γωνιές των πάλαι ποτέ αυτοκρατοριών».
«Στις ανθρωπιστικές σπουδές, και δη στην Ελλάδα, οι πλήρεις υποτροφίες είναι σπανιότατες». ―Δημήτρης Πρόκος, υπότροφος της βιβλιοθήκης
Η Χιλάλ και ο Δημήτρης, όπως και οι υπόλοιποι υπότροφοι της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, αλλά και οι υπότροφοι της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα, διαμένουν στο Loring Hall, που γειτνιάζει με τη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, ως μέρος του ίδιου συγκροτήματος, και βρίσκεται απέναντι από τη Βιβλιοθήκη Blegen, η οποία διαθέτει βιβλία και συγγράμματα που αφορούν μόνο την αρχαιότητα. Οι ένοικοι του Loring Hall, ενός εντυπωσιακού νεοκλασικού κτιρίου που δεν προσομοιάζει σε φοιτητική εστία, έχουν το δικό τους δωμάτιο, απολαμβάνουν τρία γεύματα ημερησίως και όλες τις σχετικές ανέσεις. «Ζητούμενο είναι να τους απαλλάξουμε από έγνοιες της καθημερινότητας, ώστε να αφοσιωθούν απερίσπαστοι στην έρευνά τους», επισημαίνει η δρ Γεωργοπούλου, υπενθυμίζοντας ότι ακολουθείται η φιλοσοφία των αμερικανικών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων· και δη στην ιδεατή μορφή, καθώς πρόκειται για μια ολιγομελή ομάδα υποτρόφων.
«Για πρώτη χρονιά φέτος έχουμε και μια υποτροφία για έναν αναπληρωτή καθηγητή, ο οποίος στη διάρκεια των μηνών αυτών εκπονεί τη δική του έρευνα, ταυτόχρονα όμως είναι επιφορτισμένος με το καθήκον να καθοδηγεί τους υποτρόφους», αναφέρει η δρ Γεωργοπούλου. «Αυτό είναι σημαντικό, καθώς πρόκειται για νέους επιστήμονες που καταπιάνονται με ανόμοια πράγματα, συνεπώς χρειάζεται δουλειά, ώστε να δεθούν μεταξύ τους ως ομάδα». Ο υπότροφος καθηγητής, πέρα από το μέλημα να καλλιεργήσει το ομαδικό πνεύμα, καθοδηγεί τους νέους ερευνητές, π.χ. στο πώς να κάνουν αίτηση για μια θέση εργασίας ή πώς να στείλουν άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά. Οι υποτροφίες στηρίζονται σε ιδιωτικούς πόρους, σε ανθρώπους που πιστεύουν το έργο της Γενναδείου, με πρωτεργάτες τους επιτρόπους της Βιβλιοθήκης που στηρίζουν έμπρακτα το έργο της. «Εξ ου και κάθε υποτροφία φέρει ένα όνομα», λέει η δρ Γεωργοπούλου.
Διερωτώμαι αν οι αλλαγές που συντελούνται στην έρευνα και την παιδεία στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού επηρεάζουν το έργο της Γενναδείου. «Λαμβάνουμε αμελητέο ποσοστό ομοσπονδιακών χρημάτων, οπότε δεν αλλάζει κάτι ριζικά ως προς τη δική μας λειτουργία. Ωστόσο, η γενικευμένη αβεβαιότητα και η διακοπή χρηματοδότησης ερευνητικών προγραμμάτων σε πανεπιστήμια των ΗΠΑ μάς επηρεάζει έμμεσα. Για παράδειγμα, φοιτητές στις ΗΠΑ από τρίτες χώρες δεν αποδέχθηκαν τις υποτροφίες που είχαν αρχικά διεκδικήσει, φοβούμενοι ότι, αν έβγαιναν εκτός συνόρων, ίσως να μην μπορούσαν να επιστρέψουν μετά». Ως εκ τούτου, δεν αποκλείεται το προσεχές διάστημα να δούμε περισσότερους υποτρόφους από πανεπιστήμια της Ευρώπης.
