Σε παλιότερη συνέντευξη, η Εύα Στεφανή είχε πει ότι οι ταινίες της «είναι και λίγο αποτυχίες». Για την Καρδιά του ταύρου, το τελευταίο της πόνημα, αναφέρει ότι θα ήθελε να είχε μπει πιο βαθιά. Καθισμένη απέναντί μου σε ένα καφέ στο Κολωνάκι, αισθάνομαι ότι δεν πιστεύει πως «δικαιούται» το ενδιαφέρον μου ή την έκταση αυτής της συνέντευξης. Πίνει ένα ροζέ κρασί για να χαλαρώσει. Τα διεθνή βραβεία, τα φημισμένα πανεπιστήμια που οργάνωσαν αφιερώματα στο έργο της, η θητεία στο Παρασκήνιο του Λάκη Παπαστάθη, οι σπουδές στο Παρίσι, στη Νέα Υόρκη και στο Λονδίνο, τα τιμητικά λόγια και τα «μπράβο» σημαίνουν πολλά ασφαλώς, αλλά ίσως όχι και τόσο πολλά μπροστά στη «χαρά του να φτιάχνεις κάτι». Αυτές τις μέρες, η Εύα Στεφανή ολοκληρώνει ένα κόμικ για να εκτεθεί, να ανακουφιστεί και να γελάσει. «Είμαι ένα λυπημένο παιδί», θα μου πει σε κάποια φάση, αλλά όλοι ξέρουμε πως τα λυπημένα παιδιά σπάνε τη μεγαλύτερη πλάκα.
Λένε πως οι σκηνοθέτες πρέπει να είναι δυναμικοί, να μπορούν να επιβάλλονται κ.λπ. Εσύ μου φαίνεσαι πιο χαμηλών τόνων…
Ε, γι’ αυτό και δεν είμαι σκηνοθέτης, στην πραγματικότητα. Αυτό που κάνω είναι ένα μοναχικό πράγμα, χτίζω κάθε φορά μια σχέση με δυο τρεις ανθρώπους (τους πρωταγωνιστές του ντοκιμαντέρ). Σαν να αποφασίζουμε ότι θα παίξουμε ένα παιχνίδι. Το να μην παίρνω τον κινηματογράφο «επαγγελματικά», αλλά να τον βλέπω ως κάτι που μου δίνει χαρά, είναι από τις βασικές μου αρχές.
Έχεις πει ότι η μόνη ταινία στην οποία νιώθεις ότι κάτι έκανες είναι το Αθήναι (1995)…
Ναι, σε εκείνη την ταινία είχα μπει πραγματικά με τα μπούνια. Είναι πέντε εβδομάδες στον Σταθμό Λαρίσης, το βράδυ – και δείχνει τη ζωή των ανθρώπων που ζουν στον σταθμό μέρα νύχτα. Είναι το σπίτι τους. Όσο τη γύριζα, κοιμόμουν στον σταθμό. Ήμουν πολύ αφοσιωμένη, δεν υπήρχε τίποτα άλλο στη ζωή μου τότε, δεν είχα και οικογένεια… Στο τέλος δεν με ενδιέφερε καν αν θα βγει προς τα έξω η ταινία.
Την είδα προ ημερών στο YouTube, είναι εξαιρετική. Σε μια σκηνή υπάρχει μια συνομιλία αστυνομικού-μετανάστη, όπου ο αστυνομικός απειλεί λέγοντας «θα σε σκοτώσω εν ψυχρώ». Πώς σου επέτρεψαν να το τραβήξεις αυτό;
Είναι μια σκηνή για την οποία είμαι αμφίθυμη, γιατί ο αστυνομικός φυσικά ήταν πολύ βίαιος, αλλά ήταν και μεθυσμένος, επομένως ευάλωτος. Εγώ ήθελα να δείξω τη βία και εν δυνάμει να παρέμβω, να τον κάνω να σταματήσει, βλέποντας την κάμερα. Αλλά είναι μεθυσμένος. Τραβάω κάποιον που είναι σε μια αδύναμη θέση.
Βέβαια μεθυσμένος εν ώρα υπηρεσίας…
Ναι, δεν είναι σωστό. Αλλά δεν μου αρέσει να τραβάω κάτι καταγγελτικό. Προτιμώ όσα τραβάω να έχουν έναν χαρακτήρα αγάπης. Και από εκεί να βγαίνει η όποια κριτική. Εμμέσως. Όχι καταγγέλλοντας έναν συγκεκριμένο άνθρωπο. Δεν έχουν σχέση με τον κινηματογράφο αυτά. Τουλάχιστον όχι με τον κινηματογράφο που ονειρεύομαι εγώ, ο οποίος σου δίνει την ευκαιρία να αποκαλύψεις μια πραγματικότητα πιο βαθιά.
Ποιο είναι το κοινό νήμα των ταινιών σου;
Με ενδιαφέρει το πώς σχετίζονται οι άνθρωποι, γιατί σχετίζονται, γιατί δεν μιλούν για τον θάνατο ενώ ξέρουμε ότι θα πεθάνουμε όλοι, με ποιον τρόπο αγαπάμε, γιατί είναι τόσο δύσκολο να αγαπήσουμε… Αυτά είναι τα κεντρικά ερωτήματα.
«Δεν μου αρέσει να τραβάω κάτι καταγγελτικό. Προτιμώ όσα τραβάω να έχουν έναν χαρακτήρα αγάπης. Και από εκεί να βγαίνει η όποια κριτική».
Ο άνθρωπος που δεν μιλάει πολύ δεν εκφράζει άποψη, αλλά κυρίως παρατηρεί και ακούει, μπορεί να βρει τον μπελά του; Να τον πουν δηλαδή διπλωμάτη, «ισαποστάκια» ή ούφο;
Μα, αν έχω διαφορετική γνώμη από αυτή που εκφράζει ο πρωταγωνιστής μου, θα την πω. Όπως έκανα π.χ. σε κάποια σημεία στο Μέρες και νύχτες της Δήμητρας Κ. Δεν είμαι ένα άβουλο ον που απορροφάει σαν σφουγγάρι. Είμαι ο εαυτός μου. Απλώς δεν ψάχνω με το πιστόλι την ένταση ή να δημιουργήσω μια κρίση.
Πάντως, το ντοκιμαντέρ παρατήρησης εμπεριέχει και σχόλιο, σωστά;
Βέβαια. Πάντα. Και μόνο που κρατάς την κάμερα εδώ και όχι εκεί, κάτι θέλεις να εκφράσεις. Επίσης στο μοντάζ ανασυνθέτεις την ιστορία και μπορεί να προκύψουν χιλιάδες άλλες ιστορίες. Γι’ αυτό και δεν μπορώ το προκαθορισμένο σενάριο. Υπάρχουν σκηνοθέτες οι οποίοι λένε έχω μια ιδέα, που δεν ξέρω αν θα είναι ντοκιμαντέρ ή μυθοπλασία – και τους τη χρηματοδοτούν. Αν σε αναγνωρίσουν ως auteur, σου λένε κάνε ό,τι θες.
Εσύ δεν έχεις φτάσει εκεί;
Σε καμία περίπτωση.
Σε ξέρουν όμως. Σου έκανε ανάθεση το Ίδρυμα Ωνάση να σκηνοθετήσεις ένα ντοκιμαντέρ για τον Δημήτρη Παπαϊωάννου. Εμένα δεν θα μου έκανε…
(Γέλια). Με τον Δημήτρη γνωριζόμαστε από 19 χρονών. Ο Δημήτρης το πρότεινε και στη συνέχεια η Στέγη και ο παραγωγός μας Βασίλης Παναγιωτακόπουλος αγκάλιασαν την ταινία.
Τι είναι λοιπόν αυτή η ταινία, η Καρδιά του ταύρου;
Το αρχικό πλάνο ήταν να κάνουμε γυρίσματα σε μια περίοδο δύο μηνών. Τις πρόβες και την πρεμιέρα της παράστασης Εγκάρσιος προσανατολισμός. Κατέληξε να είναι μια ταινία που γυριζόταν επί δυόμισι χρόνια, γιατί ήρθε ο Covid, πηγαίναμε από αναβολή σε αναβολή. Πολύ περίεργη συνθήκη. Λέγαμε «εδώ ο κόσμος πεθαίνει και εμείς κάνουμε πρόβα για μια παράσταση που δεν ξέρουμε αν θα γίνει».
Οπότε βγήκε κάτι άλλο από αυτό που σχεδιάζατε…
Σίγουρα ναι. Και είναι ένα πορτρέτο του Δημήτρη. Τον γνωρίζουμε μέσα από τον τρόπο που δουλεύει, βλέπουμε πώς η δουλειά τον βοηθάει να διαχειριστεί ένα υπαρξιακό άγχος, πόσο εμμονικός είναι με τη λεπτομέρεια, πόσο αυστηρός με τον εαυτό του.Δεν κουράζεται ποτέ. Και δημιουργεί μια σχέση οικογένειας με τους ανθρώπους γύρω του, η οποία είναι εν δυνάμει πατριαρχική. Σαν μπαμπάς που γίνεται πότε τρυφερός και πότε αυστηρός. Τουλάχιστον έτσι το βλέπω εγώ: Έχει την ανάγκη να δημιουργήσει με τους συνεργάτες του μια οικογένεια. Και είναι εκεί όχι απλώς σε κάθε πρόβα, αλλά και σε κάθε παράσταση. Δεν τους αφήνει ποτέ μόνους. Με συγκινεί πολύ αυτό (παύση). Τι άλλο να σου πω; Είναι ένας άνθρωπος ευάλωτος, που δυσκολεύεται να δείξει αυτή την περιοχή του εαυτού του και τη δείχνει μέσα από το έργο του. Θα ήθελα να έχω καταφέρει να μπω ακόμα πιο βαθιά στην «καρδιά του ταύρου». Ο Δημήτρης βέβαια ανοίγεται πάρα πολύ, λέει πάρα πολλά, και όχι μόνο λέει, είναι. Με άφηνε να τραβάω πράγματα που εγώ δεν θα άφηνα. Από την άλλη, ίσως επειδή είναι φίλος μου, δεν ρίσκαρα στο να ακονίσω λίγο πιο μέσα. Καμιά φορά, η φιλία λειτουργεί ανάποδα…
«Ήταν πραγματικά αστείο»
Τον περασμένο Μάρτιο, η Εύα Στεφανή βρέθηκε στη δημοσιότητα ως καλλιτέχνις που «προσβάλλει τα ιερά σύμβολα». Αφορμή ήταν ένα βίντεο αρτ έργο της με τίτλο Εγερτήριο, το οποίο φιλοξενούνταν στην Εθνική Πινακοθήκη και έδειχνε κομμένες σκηνές παλιών ταινιών που περιλάμβαναν γυμνό, με μουσική υπόκρουση μια προσευχή. Αρκετά χρόνια πριν (2007), ένα άλλο βίντεο αρτ έργο της, o Εθνικός Ύμνος, είχε οδηγήσει τον καλλιτεχνικό διευθυντή του Art Athina στο αυτόφωρο. Ακόμα, ένα παλιότερο φιλμ της με τίτλο Ακρόπολη αντιπαρέβαλε κλισέ για τον ιερό βράχο με ήπιες πορνογραφικές εικόνες της δεκαετίας του 1960.
Πες μου ειλικρινά: Όσες φορές σε κατηγόρησαν για «προσβολή ιερών συμβόλων», υπήρχε στο πίσω μέρος του μυαλού σου ότι κάνεις κάτι τολμηρό;
Στον Εθνικό Ύμνο ας πούμε ότι μου πέρασε από το μυαλό πως μπορεί να ενοχλήσει, γιατί ακούγεται ο Εθνικός Ύμνος με παλιό πορνογραφικό υλικό. Βέβαια ήταν μια τελείως θαμπή εικόνα, στο πλαίσιο μιας έκθεσης, προστατευμένη, με ακουστικά. Τώρα, αυτό με το έργο στην Εθνική Πινακοθήκη πέρυσι ήταν πραγματικά αστείο. Νομίζω ότι με κάτι τέτοια απλώς αποκαλύπτεται ο κόσμος στον οποίο ζούμε.
Μήπως η τέχνη που ενοχλεί είναι και επιτυχημένη τέχνη;
Όχι απαραίτητα. Αν κάνω κάτι και γίνουν έξαλλοι όλοι οι παπάδες, δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι έκανα καλή τέχνη.
Έφερε νέους fans στον δρόμο σου αυτή η ακούσια σύγκρουση με το συντηρητικό κατεστημένο;
Δεν έχω παρατηρήσει να έχω fans! (γέλια) Μάλλον το ανάποδο συμβαίνει. Είχα πάει πέρυσι σε ένα ωραίο μικρό φεστιβάλ στο Αίγιο, σε κάτι πολύ συμπαθητικά παιδιά, που μου έδωσαν ένα βραβείο για το σύνολο του έργου μου. Όταν πήγα να το παραλάβω, υπήρχε από κάτω μια οχλαγωγία. «Α, με αγαπάνε πολύ!» είπα μέσα μου. Την άλλη μέρα με παίρνουν τα παιδιά και μου λένε «μη στενοχωρηθείς με αυτά που λένε στα κανάλια». Έλεγαν ότι υπήρχε μια ακροδεξιά οργάνωση στο κοινό, που ήθελε να παρέμβει, γιατί βραβευόταν μια καλλιτέχνις η οποία έχει προσβάλει τον Εθνικό Ύμνο. Δεν το πιστεύω ότι δίνουν τόση σημασία σε αυτά τα πράγματα.
Ας πάμε αλλού. Έχω και κάποιες προσωπικές ερωτήσεις…
Ίσως σε αυτές να σου απαντήσω καλύτερα.
Σε τι φάση της ζωής σου είσαι τώρα;
Κοίταξε, εγώ χώρισα πριν από τέσσερα χρόνια και μένω με την κόρη μου, η οποία είναι 17 ετών. Η συμβίωση μαζί της είναι ό,τι καλύτερο.
Έχεις πιάσει τον εαυτό σου στον ρόλο της συντηρητικής, φοβισμένης μαμάς, που θέλει να δει το παιδί της σπουδαγμένο, με μια καλή δουλειά κ.λπ.;
Βεβαίως. Όχι μία και δύο φορές. Πριν από μερικά χρόνια η κόρη μου ήταν δώδεκα και μου είπε «μαμά, θέλω να γίνω κομμώτρια και νυχού». Εγώ παρίστανα ότι είμαι κουλ με αυτό και τη ρώτησα αν είναι σίγουρη. Φαινόταν όμως ότι ήμουν ψεύτικη. Και μου λέει «μαμά, δεν θα πουν για σένα ότι είσαι νυχού, για μένα θα πουν». Καταλαβαίνεις πόσο γελοία ένιωσα.
Με τα παιδιά στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ, όπου διδάσκεις Κινηματογράφο, έχεις συνάψει σχέσεις;
Ναι, ανάλογα με τη χρονιά βέβαια. Έρχονται και παιδιά από το τμήμα Θεατρικών Σπουδών, που έχουν έναν καλλιτεχνικό προσανατολισμό, πιο έντονο. Αλλά δεν ευνοεί και η συνθήκη του αμφιθεάτρου. Πάρα πολλά άτομα, μιλάς από την έδρα, κάθονται μακριά, πώς να δημιουργηθεί οικειότητα; Επίσης, πώς ένα παιδί 18 χρονών θα εμπνευστεί από τον γερμανικό εξπρεσιονισμό; Πρέπει να του πεις κάτι για το σήμερα και μέσα από εκεί να φτάσεις στον γερμανικό εξπρεσιονισμό. Δεν βρίσκω πάντα τον τρόπο. Πιστεύω πάντως ότι ο μόνος ρόλος του δασκάλου είναι να εμπνεύσει.
Εσύ πώς κρατάς ζωντανό το παιδί μέσα σου;
Εγώ είμαι ένα λυπημένο παιδί. Κατά τα άλλα, με τις φίλες μου κάνουμε αταξίες. Κάνουμε πράγματα τελείως παιδικά, φάρσες κ.λπ. Αυτά μου δίνουν ζωή.
Το κόμικ που ετοιμάζεις;
Το κόμικ που ετοιμάζω έχει σχέση με αυτό που λέω, θα βγει σε λίγο καιρό και ανυπομονώ, γιατί εκτίθεμαι εντελώς, πράγμα ανακουφιστικό.
Στο σπίτι τι κάνεις; Μαγειρεύεις;
Διαβάζω, βλέπω σειρές (κυρίως παλιές βρετανικές), και ναι, μαγειρεύω. Αναγκαστικά.
Τι μουσική ακούς;
Κυρίως Jazz FM.
Χωρίς παρεξήγηση, η φυσιογνωμία σου μου θυμίζει λίγο τον Στίβεν Τάιλερ των Αerosmith. Στο πιο όμορφο βέβαια…
Και εμένα μου θυμίζεις τον Μοντγκόμερι Κλιφτ.
Τι σου δίνει χαρά;
Αυτή είναι τρομερή ερώτηση (παύση). Ο έρωτας. Ο έρωτας μου δίνει χαρά και η διαδικασία του να φτιάχνω κάτι. Αυτά τα δύο μοιάζουν. Σαν να είσαι πάνω από την πραγματικότητα. Εκεί συμβαίνει μια αποκάλυψη. Όπως και το να αγωνίζεσαι για κάτι πέρα από τον εαυτό σου, για έναν κοινό σκοπό. Αυτό και σου δίνει χαρά και σε κάνει καλύτερο άνθρωπο.
Ερωτεύεσαι ακόμη;
Θέλω τρομερά, αλλά έλα που δεν γίνεται. Δεν με έχει εμπνεύσει άνθρωπος από τότε που χώρισα. Εσένα;
«Ο έρωτας μου δίνει χαρά και η διαδικασία του να φτιάχνω κάτι. Αυτά τα δύο μοιάζουν. Σαν να είσαι πάνω από την πραγματικότητα».
Ας μην πούμε για μένα, ας πούμε απλώς ότι υπάρχουν πολλοί που λένε «έχω πληγωθεί, έχω ταλαιπωρηθεί και φοβάμαι»…
Όλοι έχουμε ταλαιπωρηθεί. Ξέρεις κανέναν άνθρωπο να μην έχει ταλαιπωρηθεί και να είναι άνθρωπος; Ο έρωτας είναι η πηγή της ζωής. Ξέρεις τι έλεγε ο Πόρτσια, σε μετάφραση του αγαπημένου μου Γονατά; Οι πληγές είναι φωλιές λουλουδιών.
Η καρδιά του ταύρου θα πραγματοποιήσει την επίσημη αθηναϊκή της πρεμιέρα στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ CineDoc το Σάββατο 31/1 στις 20.00 στον κινηματογράφο Δαναό. Θα ακολουθήσει περιορισμένος αριθμός προβολών στην ίδια αίθουσα, ενώ μέσα στον Φεβρουάριο θα παρουσιαστεί επίσης σε Θεσσαλονίκη, Λάρισα, Βόλο και Ρέθυμνο.
