Είναι ελάχιστοι εκείνοι που ακούν για πρώτη φορά τον όρο «κρυπτονομίσματα», αλλά εξίσου λίγοι είναι κι εκείνοι που καταλαβαίνουν περί τίνος πρόκειται. Φαίνεται ότι η μοίρα και η ουσία αυτού του άυλου τεχνολογικού «πράγματος» είναι συνυφασμένη με την ασάφεια και την παράνοια. Πριν από 18 χρόνια, στις 31 Οκτωβρίου του 2008, εμφανίστηκε στο ίντερνετ απ’ το πουθενά ένα άρθρο εννέα σελίδων, το οποίο περιέγραφε ένα σύστημα πληρωμών με το όνομα Bitcoin. Το κείμενο μιλούσε για ένα σύστημα που αντικαθιστούσε την «εμπιστοσύνη» στους παραδοσιακούς θεσμούς με μαθηματικούς υπολογισμούς, βγάζοντας ουσιαστικά απ’ τη μέση την ανάγκη ύπαρξης των τραπεζών.
Στην αρχή, οι εννέα αυτές σελίδες έγιναν το ευαγγέλιο μιας μικρής κοινότητας φανατικών cypherpunks, οι οποίοι ήταν υπέρ της ιδιωτικότητας, είχαν έντονη καχυποψία απέναντι στο κράτος κι εμφορούνταν από ελευθεριακές ιδέες. Όλοι τους έγιναν σταδιακά ακόλουθοι του ιδρυτή του νέου νομίσματος, του Σατόσι Νακαμότο, ενός μυστηριώδους προσώπου (ή πολλών), η ταυτότητα του οποίου παραμένει έως σήμερα άγνωστη.
Μέσα σε λίγα χρόνια η έμπνευση του Νακαμότο, το Bitcoin δηλαδή, κατάφερε να αποκτήσει μια κρίσιμη μάζα «πιστών» που μετέτρεψαν την ιδέα από ρομαντικό αντισυστημικό όχημα σε κανονικό χρυσωρυχείο. Στο άρμα του Bitcoin ανέβηκαν πρόσωπα με όλο και πιο διαφορετικά κίνητρα, με την κερδοσκοπία και το ξέπλυμα χρημάτων να πρωτοστατούν. Εξαιτίας της αθρόας εισόδου νέων «παικτών», το κρυπτονόμισμα, βασιζόμενο στην καινοτόμο μέθοδο συναλλαγών ονόματι blockchain, γνώρισε περιόδους εκρηκτικής ανάπτυξης, αλλά και τεράστιες υφέσεις. Χαρακτηρίστηκε «ψηφιακός χρυσός», «φούσκα», «απάτη», «πλυντήριο χρημάτων». Στην ιστορία των κρυπτονομισμάτων τα κρίσιμα ορόσημα ήταν πολλά, αλλά όλα δείχνουν ότι το 2025 ήταν μια χρονιά-σταθμός, γιατί η μυστήρια αυτή ιδέα κανονικοποιήθηκε, κυρίως λόγω της υποστήριξης του Ντόναλντ Τραμπ.
Οταν τα κρυπτονομίσματα έγιναν mainstream
Υπολογίζεται ότι περίπου 716 εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο κατέχουν σήμερα με τον έναν ή τον άλλο τρόπο κρυπτονομίσματα. Όταν όμως πριν από τέσσερα χρόνια κυκλοφορούσε το βιβλίο για την ιστορία του πρώτου ανταλλακτηρίου κρυπτονομισμάτων Coinbase, με τίτλο Οι βασιλιάδες των κρυπτονομισμάτων (εκδ. Καστανιώτη), το Bitcoin κινούνταν ακόμα στο περιθώριο της επίσημης πολιτικής. Στη διαδικτυακή μας συνομιλία, ο συγγραφέας του βιβλίου, Τζεφ Ρόμπερτς, μου λέει ότι απ’ το 2020 έχουν αλλάξει πολλά. Η μεγαλύτερη αλλαγή είναι ότι τα κρυπτονομίσματα έγιναν mainstream, κάτι που επιβεβαιώνει και η έκθεση State of Crypto 2025 της εταιρείας a16z. «Μετά από μια περίοδο πολιτικής αβεβαιότητας», σημειώνει η έκθεση, «ο κλάδος τελικά “ενηλικιώθηκε”»: τα κρυπτονομίσματα έχουν πλέον τις υποδομές, το δίκτυο διανομής και τη ρυθμιστική σαφήνεια για να αναμορφώσουν το χρηματοπιστωτικό σύστημα και το διαδίκτυο.
Ο crypto-πρόεδρος και το $TRUMP
Ο Ρόμπερτς τονίζει ότι τα κρυπτονομίσματα έχουν αποκτήσει ιδεολογική χροιά και είναι ένα ακόμα θέμα που διχάζει την αμερικανική κοινωνία. «Παρόλο που το Bitcoin δεν ήταν ποτέ πολιτικό με τη στενή έννοια του όρου, έγερνε πάντα προς τη δεξιά και λίμπεραλ πλευρά του πολιτικού χάρτη, καθώς δημιουργήθηκε στη Δυτική Ακτή των ΗΠΑ από ανθρώπους που δεν ήθελαν να έχουν καμία σχέση με τη Γουόλ Στριτ ή την Ουάσιγκτον», επισημαίνει. «Τα τελευταία δύο χρόνια, όμως, το crypto έγινε ανοιχτά πολιτικό και ευθυγραμμίστηκε ξεκάθαρα με τον Τραμπ. Πρώτον, γιατί ο Μπάιντεν ήταν φανερά αντίθετος απέναντι στα κρυπτονομίσματα, οπότε ο κλάδος στράφηκε προς το μέρος που θα τον βοηθούσε να επιβιώσει, και δεύτερον, γιατί η Γουόλ Στριτ εισήγαγε τα κρυπτονομίσματα στα ETFs, εντάσσοντάς τα ουσιαστικά στο «κανονικό» χρηματοπιστωτικό σύστημα. Μπορεί να αγαπάς ή να μισείς το crypto, αλλά δεν πρόκειται πια να εξαφανιστεί. Πολλοί το εύχονται, αλλά πλέον είναι εδώ, όπως το διαδίκτυο. Το οποίο μπορεί να έφερε μαζί του και πολλά κακά πράγματα, αλλά δεν προκειται να φύγει από τις ζωές μας».
Αυτή η μεταστροφή του Τραμπ δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη, καθώς στην πρώτη του θητεία παρουσίαζε το Bitcoin ως «αέρα κοπανιστό». Ξαφνικά, γίνεται ο crypto-πρόεδρος, ο οποίος κυκλοφορεί και το δικό του κρυπτονόμισμα, το $TRUMP, ένα memecoin με το όνομά του. «Ο Τραμπ συμπαθεί οποιονδήποτε τον συμπαθεί, και συμπαθεί όσους έχουν χρήματα», μου λέει ο Ρόμπερτς. «Το αμερικανικό πολιτικό σύστημα στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στο λόμπινγκ, και εταιρείες όπως η Coinbase έριξαν πολλά χρήματα για να αποκτήσουν πολιτική στήριξη. Δεν νομίζω ότι ο Τραμπ μπορεί να εξηγήσει πώς λειτουργεί το Bitcoin, ούτε ξέρει ούτε τον ενδιαφέρει. Ενδιαφέρονται όμως τα παιδιά του, καθώς και κάποιοι σύμβουλοί του. Και για τον Τραμπ είναι απλώς ένα brand: πουλάει μπριζόλες, κτίρια, Βίβλους, γιατί όχι και κρυπτονομίσματα; Το memecoin είναι άλλη μία μέρα στην Αμερική».
Μια λύση που ψάχνει πρόβλημα
Ωστόσο, πολλοί παραμένουν ακόμα σκεπτικοί. Είναι απίθανο να λύσει το Bitcoin κάποιο πρόβλημα του πραγματικού κόσμου, λένε. Πέρα από την κριτική στο συγκεντρωτικό τραπεζικό σύστημα, δεν έχει να προσφέρει κάτι ουσιαστικό. Ίσως η τεχνολογία του blockchain να έχει ευρύτερες εφαρμογές, αλλά το Bitcoin μοιάζει σαν μια λύση που ψάχνει για πρόβλημα. Ο Ρόμπερτς πιστεύει ότι αυτή είναι μια δίκαιη κριτική. «Όταν πρωτοεμφανίστηκε το Bitcoin, κάποιοι έλεγαν ότι θα είναι ένα νέο σύστημα πληρωμών. Αλλά το Bitcoin δεν είναι καθόλου καλό ως μέσο πληρωμής: έχει μεταβλητότητα, τέλη συναλλαγών, φορολογικές επιπτώσεις. Όμως εξελίχθηκε σε ένα είδος ψηφιακού χρυσού. Και έχει μια λογική αυτό. Οι ΗΠΑ έγιναν υπερβολικά επιθετικές με το δολάριο, το χρησιμοποιούν ως εργαλείο εξωτερικής πολιτικής, ενώ παράλληλα ο πληθωρισμός αυξανόταν συνεχώς. Γιατί είναι πολύτιμο το Bitcoin; Για τον ίδιο λόγο που είναι πολύτιμος ο χρυσός. Ναι, ο χρυσός είναι ωραίος, αγώγιμος, φτιάχνεις κοσμήματα. Αλλά η βασική αξία του είναι ότι πας στην Ελλάδα, στην Ινδία, στη Ρωσία, στην Κίνα, στο Ισραήλ ή στην Καλιφόρνια και όλοι συμφωνούν ότι αξίζει. Το Bitcoin έχει τις ίδιες ιδιότητες: ουδετερότητα, περιορισμένη προσφορά, παγκόσμια αναγνωρισιμότητα. Υπάρχει και η γενεακή διάσταση: όσοι είναι άνω των 40-50 δεν το πολυσυμπαθούν, όπως η μητέρα μου, που χρησιμοποιεί ακόμη DVD και δεν βρίσκει κανένα νόημα στο Netflix. Οι νεότεροι όμως το υιοθετούν. Πανεπιστήμια παραδίδουν μαθήματα, σχολεία, οι πάντες. Δεν λέω ότι πρέπει να αγοράσετε Bitcoin. Κι εγώ έχω λιγότερο από ένα. Λέω ότι πρέπει να είμαστε προσεκτικοί με τις ιδεολογικές και τις γενεακές μας προκαταλήψεις».
Μέσα στη φούσκα
Μια άλλη κλασική κριτική που ασκείται στο Bitcoin είναι ότι πρόκειται για φούσκα. Εδώ ο Ρόμπερτς είναι ακόμα πιο καυστικός: «Νομίζω ότι όλη η αγορά είναι φούσκα αυτή τη στιγμή», μου λέει. «Έχετε δει τις τιμές του χρυσού; Των μετοχών; Το Bitcoin ιστορικά είναι ευάλωτο σε φούσκες. Έχει πάει από τα 10 δολάρια στα 1.000, έπειτα στα 200, έπειτα στις 20.000, στη συνέχεια στις 3.000… Αλλά κάθε φορά επιστρέφει γρηγορότερα και πέφτει λιγότερο δραστικά. Μακροπρόθεσμα, νομίζω ότι θα μείνει. Τα υπόλοιπα; Δεν ξέρω. Ναι, η αγορά crypto είναι σε φούσκα. Η είσοδος του Τραμπ εκτόξευσε τη ζήτηση. Υπάρχει πολύ κακή κερδοσκοπία. Αλλά, όπως και στην πρώτη φούσκα του διαδικτύου, κάτω από όλα αυτά υπάρχουν εφαρμογές που θα μείνουν».
Ο Ρόμπερτς προβλέπει ότι το Bitcoin θα συνεχίσει να αναπτύσσεται. Ωστόσο, «πολλά άλλα κρυπτονομίσματα», όπως σημειώνει, «θα συνεχίσουν να είναι “λύσεις που ψάχνουν για πρόβλημα”. Το μεγάλο πρόβλημα του κλάδου είναι ότι στις παραδοσιακές νεοφυείς επιχειρήσεις πρέπει να δουλέψεις σκληρά, να χτίσεις κάτι, να αποδείξεις κάτι. Στο crypto αρκεί να γράψεις ένα white paper, να πουλήσεις tokens (ψηφιακά κουπόνια), να γίνεις πλούσιος και μετά να πηγαίνεις σε συνέδρια στην Πορτογαλία. Δεν έχεις χτίσει τίποτα. Όμως τα tokens μπορούν να έχουν πραγματική χρησιμότητα και μπορούν να αναμορφώσουν τις χρηματοπιστωτικές αγορές. Το ενοχλητικό είναι ότι πολλοί παρουσιάζουν τα κρυπτονομίσματα σαν να είναι το νέο Κίνημα υπέρ των Πολιτικών Δικαιωμάτων, σαν να είναι οι ίδιοι ήρωες. Όμως όχι, δεν είναι· είναι απλώς πλούσιοι που θέλουν να γράψουν τους κανόνες, όπως έκαναν και οι προηγούμενοι πριν από αυτούς. Το crypto θα μεγαλώσει. Τα tokens θα γίνουν καθημερινότητα. Και το Ethereum, επίσης, θα βελτιωθεί. Και ναι, υπάρχει ο κίνδυνος να αμφισβητηθεί η κρατική κυριαρχία επί του χρήματος, κάτι που είναι πολύ σοβαρό, γιατί θέλουμε τα κράτη να ελέγχουν δύο πράγματα: τον στρατό και το νόμισμα. Όμως τα αλλεπάλληλα οικονομικά σοκ ανοίγουν χώρο για εναλλακτικές. Και πρέπει να θυμόμαστε ότι το crypto δεν είναι μόνο νόμισμα. Είναι κουλτούρα, η οποία συμβάλλει στον πολιτικό μας κατακερματισμό».
Αντί επιλόγου
Κλείνοντας τη συνομιλία μας, ο Ρόμπερτς επιστρέφει στην τρέλα με τα memecoins, η οποία κορυφώθηκε επίσης μέσα στο 2025. «Αυτή είναι μια πολύ θλιβερή διάσταση: πολλοί νέοι βλέπουν ότι δεν μπορούν να αγοράσουν σπίτι, ότι το σύστημα είναι εναντίον τους. Το crypto τούς δίνει μια ιστορία, έναν μύθο: “Εμείς είμαστε με το μέρος σου. Αψήφησε το σύστημα. Αγόρασε αυτό το token”, του λένε. Και συνήθως είναι παγίδα. Είναι θλιβερό». Η μετακίνηση των κρυπτονομισμάτων από τον αντισυστημισμό στο κέντρο του συστήματος τα καθιστά πλέον έναν υπολογίσιμο παράγοντα της οικονομικής και πολιτικής ζωής. Μπορεί να μη γίνει η επανάσταση με κρυπτονομίσματα, αλλά εξαιτίας τους το σύστημα αναγκάζεται, για μία ακόμη φορά, να ενσωματώσει και να οικειοποιηθεί δυνάμεις που το αμφισβητούν ανοιχτά και συνειδητά.
«Πολλοί νέοι βλέπουν ότι δεν μπορούν να αγοράσουν σπίτι, ότι το σύστημα είναι εναντίον τους. Το crypto τούς δίνει μια ιστορία, έναν μύθο».
Το βιβλίο του Τζεφ Ρόμπερτς Οι βασιλιάδες των κρυπτονομισμάτων κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, σε μετάφραση Άγγελου Μουταφίδη.
