Κωνοφόρα δάση, λιβάδια, ξύλινες παστέλ αγροικίες, οχήματα από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, παραδοσιακά χρωματιστά υφαντά, μία εκκλησία και ένας φάρος. Αυτό το σκηνικό θα αντικρίσετε μόλις αποβιβαστείτε από το φέρι μποτ «Kihnu Virve». To μικρό ομώνυμο νησί, που βρίσκεται στον κόλπο της Ρίγα και ανήκει σήμερα στην Εσθονία, μπορεί να είναι ένα από τα 2.200 νησιά στο αρχιπέλαγος της Βαλτικής, έχει ωστόσο ξεχωρίσει χάρη στη φυσική του ομορφιά, την πολιτιστική του κληρονομιά, αλλά και τη θέση των γυναικών στην τοπική κοινωνία.
Καθώς οι άνδρες κάτοικοι ήταν ανέκαθεν ψαράδες και απουσίαζαν επί μακρόν, οι γυναίκες εδώ απέκτησαν ηγετικό ρόλο, αναλαμβάνοντας τη διοίκηση του νοικοκυριού και του νησιού τους. Η εικόνα γυναικών να οδηγούν δυναμικά μοτοσικλέτες με sidecars (πλαϊνά καλάθια), τα οχήματα που χρησιμοποιήθηκαν ευρέως στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, έχοντας στο πλάι τους τα παιδιά τους ή τουρίστες, ενσαρκώνει τη διάχυτη αίσθηση ότι «στο Κίχνου κουμάντο κάνουν οι γυναίκες»· δεδομένου, μάλιστα, ότι όχι μόνο οδηγούν τα ρετρό οχήματα, αλλά τα επισκευάζουν κιόλας! Είναι, όμως, πράγματι έτσι; Πρόκειται, τελικά, για την τελευταία μητριαρχική κοινωνία της Ευρώπης;
Μια μοναδική ταυτότητα
Στην περιοχή εισέβαλαν στο παρελθόν εναλλάξ οι Βίκινγκς, οι Σουηδοί, οι Πολωνοί, οι Γερμανοί και ειδικά οι Ρώσοι, που κατέλαβαν το νησί για μεγάλο χρονικό διάστημα, μεταξύ 1710 και 1991. Οι κάτοικοι αρχικά ήταν νομάδες που κυνηγούσαν θαλάσσια θηλαστικά και ψάρευαν. Σταδιακά, εξοικειώθηκαν με την τέχνη της ναυτοσύνης και την αξιοποίησαν προς το ζην. Στον 20ό αιώνα, οι άνδρες ασχολούνταν με την αλιεία, ειδικά στις νηοπομπές της ΕΣΣΔ, στη συνέχεια στο σοβιετικό Ναυτικό ή στο εμπόριο. Σήμερα, τα ψάρια γίνονται όλο και πιο σπάνια, οι ψαράδες είναι όλο και λιγότεροι (μόλις δέκα, πλέον), αλλά οι ναυτικοί όλο και περισσότεροι. Οι ψαράδες ψαρεύουν μόλις δύο με τέσσερις ώρες τη μέρα, ενώ κάποτε το ψάρεμα διαρκούσε μέρες ολόκληρες. Αντίθετα, οι ναυτικοί φεύγουν πια σε όλο και πιο μακρινές αποστολές.
Η εικόνα γυναικών να οδηγούν δυναμικά μοτοσικλέτες που χρησιμοποιήθηκαν ευρέως στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενσαρκώνει τη διάχυτη αίσθηση ότι «στο Κίχνου κουμάντο κάνουν οι γυναίκες».
Μοιραία, ορισμένα πολιτισμικά στοιχεία των κατακτητών ενσωματώθηκαν στην κουλτούρα της Εσθονίας, το μικρό όμως και απομονωμένο Κίχνου κατάφερε να διατηρήσει τη διάλεκτο, τα τραγούδια, τους χορούς και την παραδοσιακή υφαντική του τέχνη. Η τοπική διάλεκτος, Kihnu keel (στα εσθονικά) ή Kihnu kiel (στην ίδια τη διάλεκτο), που έχει κληρονομηθεί από τον 18ο αιώνα, διδάσκεται στο δημοτικό σχολείο έξι ώρες την εβδομάδα. Το τραγούδι κατέχει εξέχουσα θέση στην καθημερινή ζωή του νησιού, διατηρώντας την τελετουργική του σημασία. Ιδιαίτερο λαογραφικό ενδιαφέρον παρουσιάζει το ρουνικό τραγούδι, μια κοινή πολιτιστική κληρονομιά των φιννικών λαών, δηλαδή των Εσθονών και των Φινλανδών, ηλικίας 2.500-3.000 ετών. Αυτή η λαϊκή μουσική αποτελεί ένα χωνευτήρι μύθων, θρύλων, επικών και ηρωικών ιστοριών, αλλά και αφηγηματικών τραγουδιών που έγραφαν σε ρίμα οι άνδρες ψαράδες και στα οποία μιλούσαν για τις περιπέτειές τους μακριά από την πατρίδα τους. Τα εν λόγω άσματα τραγουδιούνται ακόμα, κυρίως από γυναίκες. Η διατήρηση της παράδοσης των μουσικών οργάνων, του τραγουδιού και του χορού αποτελεί προτεραιότητα της κοινότητας, εξ ου και περίπου το 80% των μαθητών του Κίχνου παίζουν κάποιο όργανο ή μαθαίνουν τραγούδια ή χορούς. Κανένα πάρτι ή κοινωνική εκδήλωση δεν πραγματοποιείται χωρίς χορό και τραγούδι.
Ρούχα για τη χαρά και τη λύπη
Σήμα κατατεθέν, ωστόσο, του Κίχνου είναι τα χειροποίητα μάλλινα ρούχα του, που έχουν την ιδιότητα να κρατούν τους ανθρώπους ζεστούς τον χειμώνα και δροσερούς το καλοκαίρι. Οι γυναίκες του νησιού αναλαμβάνουν οι ίδιες όλα τα στάδια της παραγωγής: από το γνέσιμο μέχρι την ύφανση και τη βαφή των υφασμάτων. «Kört» ονομάζεται η παραδοσιακή γυναικεία ριγέ φούστα και «Troi» είναι το μάλλινο πουλόβερ που φορούν οι άνδρες μόνο στις γιορτές. Στους αργαλειούς οι γυναίκες υφαίνουν και πλέκουν γάντια, κάλτσες, πουκάμισα, συνδυάζοντας φωτεινά χρώματα, έντονα μοτίβα και κεντήματα. Πολλά σύμβολα παραπέμπουν σε αρχαίους μύθους, όπως οι κόκκινες ρίγες στα πλάγια υποτίθεται ότι προσφέρουν προστασία και ευημερία. Πριν από 120 χρόνια, η φούστα Kört δεν θύμιζε σε τίποτα αυτήν που γνωρίζουμε σήμερα: ήταν φτιαγμένη από λευκό ή γκριζωπό μαλλί προβάτου, χωρίς χρώμα. Τις χρωματιστές παραδοσιακές φούστες τις χρωστάμε στους άνδρες, οι οποίοι, καθώς ταξίδευαν έφερναν και νέα προϊόντα στο νησί, όπως πολύχρωμα υφάσματα και νήματα.
Η επιλογή της κάθε Κört αποκαλύπτει πολλά για την ψυχολογική κατάσταση και τη φάση ζωής που διανύει η γυναίκα που τη φοράει. Το κυρίαρχο κόκκινο με όλες τις αποχρώσεις του σημαίνει ότι είναι καλά (είναι ένα «προστατευτικό» χρώμα), ενώ το μπλε και όλες οι αποχρώσεις του, το γκρι και το μαύρο εκφράζουν θλίψη, τον πόνο μιας σημαντικής απώλειας, όπως αυτή ενός συζύγου ή μέλους της οικογένειας, και γι’ αυτό φοριέται στις κηδείες. Ως εκ τούτου, οι ηλικιωμένες γυναίκες και οι χήρες δεν φορούν κόκκινο Kört. Κάποια μοτίβα, όπως το φίδι, λειτουργούν προστατευτικά και κοσμούν ως επί το πλείστον γάντια, ζώνες και uig (λευκό σεντόνι). Υπάρχουν διαφορετικοί τύποι Κörts· κατά μέσο όρο, κάθε γυναίκα έχει περίπου 20 έως 30. Στην εκκλησία οι γυναίκες φορούν πάντα το πιο καινούργιο, συνήθως μαζί με λευκή μπλούζα και μαντίλα. Στα πάρτι φορούν ένα ελαφρώς παλαιότερο Kört, ενώ υπάρχουν και καθημερινά Körts. Τα παλιά και φθαρμένα αξιοποιούνται στην εσωτερική διακόσμηση ως χαλιά, μαξιλάρια κ.λπ.
Οι δαπανηροί τριήμεροι γάμοι
Ο παραδοσιακός γάμος εδώ διαρκεί τρεις ημέρες και ενσωματώνει κοσμικές διαδικασίες, θρησκευτικά τελετουργικά, μαγεία και κατάλοιπα δεισιδαιμονιών, τα οποία ελάχιστα έχουν αλλάξει τα τελευταία εκατό χρόνια. Όλα ξεκινούν το φθινόπωρο, όταν ο γαμπρός ζητάει το χέρι της αγαπημένης του. Τότε διοργανώνεται ένα μεγάλο πάρτι και, αν ο γαμπρός παραλάβει ένα τυλιγμένο ζωνάρι το επόμενο πρωί, σημαίνει ότι θα παντρευτεί το καλοκαίρι. Ο γάμος γίνεται πολιτικά στην ενδοχώρα και εν συνεχεία το ζευγάρι και οι καλεσμένοι πηγαίνουν στην εκκλησία. Τα τραγούδια του γάμου, που παίζονται επί τρεις μέρες, αφηγούνται στους παρισταμένους πώς να ζουν, πώς να αφήνουν την παλιά ζωή και να καλωσορίζουν τη νέα. Η νύφη αποχαιρετά το πατρικό της καλυμμένη με ένα uig, για να δείξει ότι δεν είναι πια κορίτσι, αλλά ούτε και παντρεμένη, επομένως είναι εξαιρετικά ευάλωτη. Το uig θα την προστατεύσει επιπλέον από το «κακό» μάτι. Η νεόνυμφη οφείλει να συμφιλιωθεί με το χωριό της, με το νέο σπίτι, με την πεθερά της, με όλη την οικογένεια και με τους προγόνους. Μοιράζει το σεντούκι με την προίκα που έφτιαξε, μαζί με άλλες γυναίκες, τα πεθερικά της και τους λοιπούς καλεσμένους. Δεν πρόκειται δηλαδή για ένωση δύο ανθρώπων, αλλά δύο ολόκληρων οικογενειών. Για περισσότερα από δέκα χρόνια, αυτοί οι παραδοσιακοί γάμοι είχαν σταματήσει. Άρχισαν και πάλι το 2007. Είναι δαπανηροί και χρονοβόροι, αλλά πολλοί νέοι επιθυμούν αυτόν τον τύπο γάμου, ωστόσο με ορισμένες τροποποιήσεις, όπως το γεγονός ότι η σύζυγος δεν μετακομίζει πια στο οικογενειακό σπίτι του συζύγου της.
Ο παραδοσιακός γάμος εδώ διαρκεί τρεις ημέρες και ενσωματώνει κοσμικές διαδικασίες, θρησκευτικά τελετουργικά, μαγεία και κατάλοιπα δεισιδαιμονιών, που ελάχιστα έχουν αλλάξει εδώ και εκατό χρόνια.
Μια μητριαρχική κοινωνία;
Τα παραπάνω λαογραφικά στοιχεία προκαλούν αίσθηση, αν αναλογιστούμε ότι ο τόπος συστήνεται διεθνώς ως «η τελευταία μητριαρχική κοινωνία». Στο νησί Κίχνου συναντάται μια πολύ πιο ισότιμη κοινωνία απ’ ό,τι σε άλλα μέρη του κόσμου· όμως, ούτε εδώ η γυναίκα έχει όλες τις εξουσίες. Το επώνυμο που δίνεται στα παιδιά είναι πάντοτε του πατέρα, η κληρονομιά που δίνεται στα παιδιά δεν πηγαίνει κατά προτεραιότητα στις γυναίκες, αλλά μοιράζεται, επικεφαλής της οικογένειας θεωρείται από κοινού το ζευγάρι. Η δε πολιτική εξουσία ασκείται κατόπιν ψηφοφορίας· έτσι επιλέγεται ο δήμαρχος του νησιού. Το δημοτικό συμβούλιο βέβαια αποτελείται κυρίως από γυναίκες, ενώ σε αυτές στηρίζεται η οργάνωση της ζωής του νησιού. Συνολικά, οι γυναίκες ελέγχουν όλα τα θέματα που αφορούν την καινοτομία και την οικονομική ανάπτυξη και συντηρούν τις παραδόσεις, ιδίως σε θέματα γάμου, κλωστοϋφαντουργίας, χειροτεχνίας, γαστρονομίας ή τέχνης, διασφαλίζοντας τη μετάδοσή τους στις επόμενες γενιές. Οι πολιτιστικές παραδόσεις έχουν επιβιώσει χάρη σε γυναίκες, όπως η Μάρε Μέτας, πρώην πρόεδρος του Ιδρύματος Πολιτιστικού Χώρου Κίχνου.
Τουρισμός: ευλογία ή κατάρα;
Υπό την ηγεσία της Μάρε Μέτας και άλλων γυναικών του νησιού, ο παραδοσιακός τρόπος ζωής των κατοίκων του Κίχνου ανακηρύχθηκε το 2003 Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της UNESCO και καταχωρίσθηκε ως τέτοια το 2008. Έτσι το μικρό νησί, έκτασης μόλις 16,4 τετραγωνικών χιλιομέτρων, προσείλκυσε το διεθνές ενδιαφέρον ταξιδιωτών που επιζητούν πρωτόγνωρες εμπειρίες. Το νησί αποτελείται από τέσσερα χωριά όπου ζουν περί τα 700 άτομα, όχι όμως όλο τον χρόνο. Στο Kίχνου δεν υπάρχουν ξενοδοχεία, οπότε μπορείτε να μείνετε σε αγροτουριστικά καταλύματα ή να φιλοξενηθείτε από οικογένειες της περιοχής. Υπάρχουν, επίσης, δύο μικρά παντοπωλεία, περίπου πέντε εστιατόρια, μία εκκλησία με ιερέα, έναν φάρο, ένα μουσείο-θεματοφύλακα της παράδοσης και ένα σχολείο πίσω από το μουσείο, το οποίο φιλοξενεί 36 μαθητές, αντί για 100 όπως πριν από μερικά χρόνια. Τα άψογα ευθυγραμμισμένα πεύκα σχηματίζουν ένα δάσος που λατρεύεται από τους Εσθονούς, οι οποίοι παραμένουν προσκολλημένοι στις παγανιστικές τελετές και αγωνίζονται ενάντια στην αποδάσωση της χώρας τους. Οι επισκέπτες κατακλύζονται από την αίσθηση πληρότητας και εσωτερικής γαλήνης, καθώς κάνουν ποδήλατο στον επίγειο αυτόν παράδεισο. Νιώθουν, όμως, το ίδιο και οι κάτοικοι; Δεν θα ήταν υπερβολή αν μιλούσαμε για «υπερτουρισμό», καθώς το νησί υποδέχεται 12 φορές (!) περισσότερους τουρίστες ανά κάτοικο σε σχέση με μερικά από τα πιο επισκέψιμα μέρη στον κόσμο.
Μετά την πτώση της ΕΣΣΔ, η αλιεία και η γεωργία στο νησί μειώθηκαν και η τοπική οικονομία στηρίχθηκε στον ανερχόμενο τουρισμό. Οι τουρίστες απολάμβαναν την ελευθερία σε ένα νησί χωρίς μόνιμη αστυνομία. Στη δεκαετία του 2000, οι νησιώτες δημιούργησαν ένα σχέδιο για να προσελκύσουν τουρίστες που ενδιαφέρονται για τον πολιτισμό, προσφέροντάς τους λαϊκές παραστάσεις. Το 2002, περίπου το 40% των κατοίκων του Κίχνου εξαρτιόταν σε κάποιον βαθμό από τον τουρισμό. Το 2023, το ποσοστό αυτό ανέρχεται στο 70-80%, σύμφωνα με τη Μάρε Μέτας. Η πλήρης αναγνώρισή του ως Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της UNESCO άρχισε να προσελκύει περισσότερους διεθνείς επισκέπτες, περίπου 30.000 ετησίως. Κάποιοι, ωστόσο, ανησυχούν για την εμπορευματοποίηση των βαθιά ριζωμένων παραδόσεων που είναι τόσο στενά συνδεδεμένες με την ατομική και συλλογική ταυτότητα. Ο τουρισμός, όμως, είναι αυτός που καθιστά δυνατή τη συνέχιση της ζωής στο νησί. Διαφορετικά, η νέα γενιά δεν θα μπορούσε να μείνει στην πατρίδα της.
Το 2002, περίπου το 40% των κατοίκων του Κίχνου εξαρτιόταν σε κάποιον βαθμό από τον τουρισμό. Το 2023, το ποσοστό αυτό ανέρχεται στο 70-80%.
Η ζωή στο Κίχνου δεν είναι φθηνή, καθώς τα περισσότερα εφόδια πρέπει να μεταφέρονται από την ηπειρωτική χώρα. Το στοίχημα, επί της ουσίας, για το μέλλον του νησιού είναι να πειστεί η νέα γενιά να μη μεταναστεύσει, καθώς ο πληθυσμός δεν ανέκαμψε ποτέ μετά το κύμα μετανάστευσης μετά το 1940 και την οικονομική κρίση του 2008. Γι’ αυτόν τον λόγο τα χρήματα από τον τουρισμό επενδύονται στη βελτίωση των υποδομών και της ποιότητας ζωής. Ο φόβος της Μέτας, λοιπόν, είναι μήπως το νησί γεμίσει κάποτε εξοχικά πλούσιων Εσθονών και οι ντόπιοι το εγκαταλείψουν. Ένα ενδεχόμενο που κάθε ταξιδιώτης που το έχει επισκεφθεί, απεύχεται, καθώς έτσι θα χαθεί μία από τις πλέον μοναδικές παραδοσιακές κοινότητες της Ευρώπης – ίσως όχι η τελευταία μητριαρχική της Γηραιάς Ηπείρου, αλλά σίγουρα μία από τις πιο ισότιμες κοινωνίες που συναντάμε στο έδαφός της.
