Η δεκαετία του ’90 ξεκινά στις 9 Νοεμβρίου του 1989, με την πτώση του Τείχους του Βερολίνου (και τη συνεπακόλουθη κατάρρευση του Ανατολικού Μπλοκ και τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991) και ολοκληρώνεται στις 11 Σεπτεμβρίου του 2001, με την επίθεση στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη. Ή, ίσως, ανάλογα με το πώς βλέπει κανείς τη ζωή, η δεκαετία του ’90 ξεκινά στις 6 Αυγούστου του 1991, με την παρουσίαση του Παγκόσμιου Ιστού (World Wide Web) από τον Τιμ Μπέρνερς-Λι, και ολοκληρώνεται το 1999, με την αντικατάσταση της σύνδεσης dial-up από το πρότυπο ADSL που έφερε το ίντερνετ, γρήγορο και μονίμως ανοιχτό, σε όλα τα σπίτια του δυτικού κόσμου.
Αν κάποιος κοιμόταν λίγο πριν αρχίσει η δεκαετία του ’90 και ξυπνούσε λίγο μετά το τέλος της, θα πίστευε ότι είχαν περάσει εκατό χρόνια. Δεν θα καταλάβαινε τίποτα. Το σταθερό του τηλέφωνο με το μπερδεμένο καλώδιο θα είχε αντικατασταθεί από κινητό. Με κάμερα. Θα είχε προσωπικό μέιλ. Θα έβλεπε ιδιωτική τηλεόραση. Θα μετακινιόταν με το μετρό. Θα πλήρωνε με ευρώ. Οι δίσκοι και οι κασέτες του θα είχαν γίνει MP3. Το παλιό του Atari θα είχε γίνει Playstation2. Στις ειδήσεις θα άκουγε για τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας.
Παρά, όμως, το ότι συνέβησαν πολλά και κοσμοϊστορικά τη δεκαετία του ’90, όταν τη ζούσαμε, τη θεωρούσαμε μάλλον βαρετή και χωρίς ταυτότητα, ίσως επειδή χωρίς ταυτότητα νιώθαμε τρόπον τινά ότι ήμασταν κι εμείς – μετά τα μεταπολεμικά χρόνια που φυσιολογικά ο κόσμος έχασε την ισορροπία του και αναζήτησε μια καινούργια, έτσι και στη μεταβατική περίοδο λίγο πριν από την αλλαγή της χιλιετίας πέσαμε σε ένα βαθύ υπαρξιακό κενό, συγχρόνως γοητευμένοι και ενοχλημένοι από την παγκοσμιοποίηση, τη σαρωτική κουλτούρα της κατανάλωσης και τις τεχνολογικές εξελίξεις.
«Μια περίεργη φάση»
Στο τέλος της δεκαετίας, η απορία για τον καινούργιο κόσμο είχε μετατραπεί σε ένα είδος ματαίωσης. Μπορούμε να το πούμε κι αλλιώς: Η δεκαετία του 1990 ξεκινά από τις 24 Σεπτεμβρίου του 1991, με την κυκλοφορία του Nevermind των Nirvana, που ορίζει τον προβληματισμό μιας γενιάς, και ολοκληρώνεται το φθινόπωρο του 1999 με τους τίτλους τέλους του Fight club, όπου αυτός ο προβληματισμός καταλήγει σε μια δυνατή κραυγή. Ή σε αυτό που ψιθυρίζει ο Έντουαρντ Νόρτον στην Έλενα Μπόναμ Κάρτερ ενώ γύρω τους καταρρέει ο κόσμος: «Με γνώρισες σε μια πολύ περίεργη φάση της ζωής μου». Ήταν μια περίεργη φάση του κόσμου η δεκαετία του ’90.
Μεγαλώνοντας, εξιδανικεύουμε. Το παρελθόν είναι από τη φύση του ένας φιλικός χώρος (με εξαιρέσεις, προφανώς) – πώς να μη νοσταλγήσει κανείς μια εποχή που ακόμα σκεφτόταν τι θέλει να κάνει στη ζωή του; Η νοσταλγία, όμως, μας κάνει να ξεχνάμε ότι τη δεκαετία του ’90 μαινόταν η επιδημία του AIDS, ξεχνάμε τη φούσκα του Χρηματιστηρίου, τον Πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας. Το χάος στην Ανατολική Ευρώπη. Τη Ρουάντα. Τον Κόλπο. Τα Ίμια. Και τι νοσταλγούμε; Τα βιντεοκλάμπ; Το walkman; Τους Απαράδεκτους; Τα Φιλαράκια; Τη φορά που πήγαμε σινεμά να δούμε τον Τιτανικό ή το Pulp Fiction; Την britpop; Το Game boy; Τα σταθερά τηλέφωνα ή τα κινητά με κουμπάκια; Αυτή είναι απλώς η βιτρίνα, η όψη που θέλουμε να δώσουμε στις αναμνήσεις μας ενώ απλώς νοσταλγούμε κάτι άλλο.
Κάπου να ακουμπήσουμε
Νοσταλγούμε τον αναλογικό κόσμο επειδή κουραστήκαμε από τον κόσμο που φτιάξαμε, εξαντληθήκαμε από την ταχύτητα και την προχειρότητα, την υπερανάλυση, την υπερπληροφόρηση, την υπερέκθεση. Δυσκολευόμαστε να το παραδεχτούμε, και ακόμα περισσότερο να το αλλάξουμε, επειδή ο ψηφιακός κόσμος μάς έχει προσφέρει συγκλονιστικές ανέσεις – πώς θα γυρίσει κανείς στους χάρτινους χάρτες μετά το GPS; Πώς θα ξεμάθει να γκουγκλάρει; Πώς θα διαγράψει τα σόσιαλ μίντια; Αλλά το παρακάναμε. Χρειαζόμαστε κάπου να ακουμπήσουμε τη σκέψη μας και βρίσκουμε παρηγοριά στην ανάμνηση της απλότητας, της κοινής εμπειρίας, της τεχνολογίας που ήταν «τόσο όσο». Στον υπέροχο χαμένο χρόνο μας. Δεν είναι ότι «παλιά ήταν καλύτερα»· δεν ήταν. Το πρόβλημα είναι ότι «σήμερα είναι χειρότερα» και υπάρχει μεγάλη διαφορά. Δεν μας λείπει το παρελθόν, μας λείπει το παρόν μας.
Χρειαζόμαστε κάπου να ακουμπήσουμε τη σκέψη μας και βρίσκουμε παρηγοριά στην ανάμνηση της απλότητας, της κοινής εμπειρίας, της τεχνολογίας που ήταν «τόσο όσο».
Με έναν αστερίσκο μόνο. Αν υπάρχει κάτι που πραγματικά μάς λείπει, κάτι που δεν προκύπτει από τη συναισθηματική φόρτιση των μηχανισμών της μνήμης, αλλά είναι ουσιαστικό και η αξία του ανυπολόγιστη, αυτό είναι το εξής: Νοσταλγούμε τη δεκαετία του ’90 για εκείνη τη γλυκιά αφέλεια. Άγνοια; Έστω. Εκείνη την τυχαία μέρα του 1994 ή του 1997 ή του 1998 που ξυπνήσαμε και δεν είχαμε την παραμικρή ιδέα τι έρχεται μετά.
