«Pretty little baby». Η αλλοιωμένη –από την επεξεργασία και τον χρόνο– φωνή της Κόνι Φράνσις βγαίνει από ένα κινητό κάπου κοντά μου. Το ημερολόγιο δείχνει 2025 και το έτος παραγωγής του τραγουδιού είναι το 1962. Σύμφωνα με τα απολογιστικά στοιχεία του TikTok, πρόκειται για τον πιο δημοφιλή ήχο της πλατφόρμας, με τη χρήση του να ξεπερνά τις 28 εκατομμύρια δημοσιεύσεις. Ζώα που τρέχουν στην εξοχή, μωρά που σκάνε χαμόγελα στην κάμερα και ερωτευμένα ζευγάρια αναβιώνουν τους στίχους της Αμερικανίδας τραγουδίστριας που πέθανε μόλις μερικούς μήνες νωρίτερα (τον Ιούλιο του 2025) – και όχι, δεν οφείλεται στον θάνατό της, αυτό το νέο κύμα της δημοφιλίας της.
Νέοι 76 ετών
«Η ηλικία σου ως ακροατή: 76. Επειδή σου άρεσε η μουσική από την εξής περίοδο: τα τέλη της δεκαετίας του ’60» αναβόσβησε στην οθόνη μου όσο παρακολουθούσα τη μουσική ανασκόπηση της χρονιάς που πέρασε. Στις 4 Δεκέμβρη, το Spotify αποφάσισε να εκδώσει νέα πιστοποιητικά γεννήσεως για τους χρήστες του. Το καθιερωμένο, πλέον, Spotify Wrapped είναι κάτι περισσότερο από ένα αλγοριθμικό top-5. Είναι ένα είδος ταυτότητας. Στις σχετικές αναρτήσεις στο Instagram, οι αριθμοί ανεβοκατεβαίνουν με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Όσο μεγαλύτερη η αναγραφόμενη ηλικία, τόσο μεγαλύτερη και η περηφάνια. Πολύ απλά, η μουσική παλαιότερων δεκαετιών λειτουργεί σαν ένα εχέγγυο «καλού» μουσικού γούστου. Κι ενώ οι δημοσιεύσεις συνεχίζονται και οι ηλικίες άλλαζουν, κανείς δεν αποδείχθηκε να είναι μόλις ενός έτους, το οποίο θα σήμαινε πως άκουγε αποκλειστικά και μόνο κυκλοφορίες του τελευταίου χρόνου. Πότε, λοιπόν, πρόλαβε να «γεράσει» αυτή η γενιά;
«Ο Γιώργος Καπουτζίδης είναι ξανά στην τηλεόραση και η Άννα Βίσση η κορυφαία καλλιτέχνις της χρονιάς. Πότε επιστρέψαμε στις αρχές του 2000;» αναρωτιέται ένα παιδί στο TikTok. Και πράγματι, αν κοιτάξετε γύρω σας, ο χρόνος μοιάζει «σχετικός». Το φιλμ είναι ξανά στη μόδα. Σε διακοπές και πάρτι, οι κάμερες μιας χρήσης αντικαθιστούν τις λήψεις από κινητό. Τα χαμηλοκάβαλα τζιν των περασμένων δεκαετιών είναι ξανά στις βιτρίνες. Οι δίσκοι βινυλίου εξαφανίζονται από τα ράφια των τελευταίων δισκάδικων, έστω κι αν η μαύρη επιφάνειά τους κρύβεται πίσω από τη σκόνη. Οι vintage αγορές μοιάζουν σήμερα με πολυκατάστημα σε ώρα αιχμής. Τα ενσύρματα αξεσουάρ κρέμονται και πάλι στον λαιμό, ακόμα κι αν κάποια χρόνια πριν οι ίδιοι καταναλωτές περίμεναν σε πολύωρες ουρές για να αποκτήσουν τα πολυπόθητα pods. Η Ελένη Λεοκαδιά, σε άρθρο της στο περιοδικό Dazed, έθετε το εξής ερώτημα: Θα είναι η νοσταλγία η καθοριστική αισθητική τάση των δεκαετιών που διανύουμε;
Ζήτω οι Fleetwood Mac!
Το 2025 τελειώνει. Το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα σφραγίζεται με αμηχανία. Λίστες, απολογισμοί και στατιστικά επιχειρούν να αποτυπώσουν τα 25 χρόνια που πέρασαν. Κατά το ετήσιο chart του Billboard, οι Fleetwood Mac βρέθηκαν στην 5η θέση της κατηγορίας «Ροκ Καλλιτέχνης», με το τραγούδι τους Rumours από το 1977 να κατακτά τη 2η θέση στην ίδια κατηγορία. «Αυτά τα παιδιά γεννήθηκαν 20 χρόνια αφότου κυκλοφόρησε ο δίσκος, και όμως ξέρουν πώς τα πράγματα τελείωσαν και πώς αυτά συνεχίστηκαν. Δείχνουν ενδιαφέρον όχι μόνο για τη μουσική, αλλά και για την ιστορία του ίδιου του συγκροτήματος. Σίγουρα βοήθησε το γεγονός πως κομμάτια του δίσκου χρησιμοποιήθηκαν σε ταινίες και βίντεο στα social media, αλλά αυτό δεν αρκεί ως εξήγηση», σημειώνει ο συγγραφέας Άλαν Λάιτ στο βιβλίο του Don’t Stop, προσπαθώντας να εξηγήσει γιατί (ακόμη) αγαπάμε τους Fleetwood Mac. «Ενδεχομένως να πρόκειται και για εξαίρεση, αλλά δεν υπάρχει άλλος δίσκος με αντίστοιχη κληρονομιά», προσθέτει. Μια απλή πλοήγηση στα 10 καλύτερα τραγούδια των τελευταίων ετών και θα δείτε πως σταθερά φιγουράρει και ένα κομμάτι περασμένων δεκαετιών.
Το πρώτο μισό του 2023, η σειρά Gilmore Girls συμπλήρωσε περισσότερες από 500 εκατομμύρια ώρες παρακολούθησης στο Netflix – κάπως παράδοξο αν σκεφτούμε πως οι περισσότεροι την παρακολούθησαν από το κινητό τους και η σειρά ολοκληρώθηκε προτού κυκλοφορήσει το πρώτο iPhone. Τα Φιλαράκια και το Sex and the City παραμένουν σταθερά στη δεκάδα των επιλογών πολλών χρηστών, και αυτό επιβεβαιώνουν οι διαρκείς προσπάθειες αναβίωσής τους. Επετειακά επεισόδια, remakes, sequels, prequels, θεατρικές μεταφορές και spin-offs. Το εμπορικό ενδιαφέρον υποτάσσεται στον βωμό της νοσταλγίας, έστω κι αν αυτές οι απόπειρες συνήθως αποτυγχάνουν παταγωδώς. Μπορεί οι ήρωες και οι ζωές τους να μην επιστρέφουν πάντα στην οθόνη, όμως η εποχή τους είναι μονίμως παρούσα. Το Stranger Things μάς μετέφερε στα ’80s, ενώ το Euphoria χρησιμοποίησε τους αισθητικούς κώδικες της ίδιας εποχής, με τη δεύτερη σεζόν του να έχει γυριστεί αποκλειστικά σε 35άρι φιλμ. Οι μουβιόλες ξεθάβονται από τις αποθήκες, γιατί το φιλμ κερδίζει στο πανί και τη ζωή.
Η ντουλάπα της γιαγιάς
Δύο σεζόν πριν, τα περιοδικά μόδας και τα ντεφιλέ έμοιαζαν με φόρο τιμής στις ένδοξες εποχές της Πάρις Χίλτον. Χαμηλοκάβαλα τζιν, εμφανή εσώρουχα, διαφάνειες, υπερβολικά μίνι, στρας, λεπτά φρύδια και ροζ χείλη. Το Y2K (η αισθητική των αρχών του 2000) φάνηκε να είναι κάτι περισσότερο από μια παροδική τάση. Η μόδα βασιζόταν ανέκαθεν στην ανακύκλωση του παρελθόντος της και στην εφήμερη φύση των προϊόντων της. Οι κύκλοι της ανανέωσης κρατούν όλο και λιγότερο. Ό,τι έμοιαζε φρέσκο δύο δευτερόλεπτα πριν, φαντάζει ήδη παλιό. Ο χρόνος έχει ισοπεδωθεί και η βιομηχανία της ένδυσης ανοίγει το αρχείο της εις αναζήτησιν αυτού που τελικά θα αντέξει. Περίτρανη απόδειξη, ο τελευταίος μήνας επιδείξεων μόδας, όπου, παρά τις ανακατατάξεις σχεδιαστών στην καλλιτεχνική διεύθυνση μεγάλων οίκων, όλα τα ρούχα έμοιαζαν παλιά. Παλιά, υπό την έννοια ότι επανέφεραν κομμάτια και στιλ που κάποτε αγαπήθηκαν, κομίζοντας σπάνια κάτι καινούργιο. Τα περίφημα Napoleon Jackets (μπροκάρ σακάκια με σιρίτια και εντυπωσιακά κουμπιά) ζουν ξανά την τιμητική τους, μαζί με τα ankle boots (μποτάκια που φτάνουν μέχρι τον αστράγαλο).
Στις πλατφόρμες μεταχειρισμένων ειδών, η εύρεση σχετικών αντικειμένων μετατρέπεται στον απόλυτο στόχο. Ώρες επί ωρών, τα πληκτρολόγια «παίρνουν φωτιά», με την ελπίδα να βρεθεί αυτό το ένα συγκλονιστικό μα εξαντλημένο κομμάτι. Για τους θαρραλέους, τα vintage και thrift καταστήματα παραμένουν η λύση, ενώ για τους λιγότερο τολμηρούς υπάρχει πάντα και η ντουλάπα της γιαγιάς. «Δεν μπορείς να συγκρίνεις την ποιότητα των συγκεκριμένων ρούχων με αυτά που κυκλοφορούν σήμερα στην αγορά», θα μου πει μια φίλη που αρνείται κατηγορηματικά να ψωνίσει από τις γνωστές αλυσίδες. Κι ενώ το επιχείρημά της φαντάζει ορθό, σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα ISO και CEN, ένα ρούχο μαζικής παραγωγής από πολυεστέρα είναι πιο ανθεκτικό από το χειροποίητο μάλλινο πουλόβερ της γιαγιάς. Ίσως αυτό που έχει σημασία να εξετάσουμε σήμερα, όπως σημειώνει ο Κάρλο Καπάζα, πρόεδρος της επιτροπής για την ιταλική μόδα, «δεν είναι η αντοχή ενός ρούχου στις πλύσεις και στον χρόνο, αλλά η συναισθηματική αντοχή του. Γιατί ένα ρούχο είναι κάτι περισσότερο από ένα προϊόν υπό έλεγχο – είναι αναμνήσεις, στιλ και η ιστορία αυτού που το φόρεσε».
Οι άγνωστες δεκαετίες
Ο Μάρσαλ Μακ Λουάν, θεωρητικός των Μέσων, έγραψε κάποια στιγμή στα μέσα της δεκαετίας του ’90: «Πρέπει να σκεφτόμαστε τη σχέση μας με τις τεχνολογικές εξελίξεις, σαν την εμπειρία μας όταν οδηγούμε σε έναν μεγάλο πολυσύχναστο δρόμο με υψηλή ταχύτητα. Πολλές φορές χρειάζεται να κοιτάξουμε στον καθρέφτη οπισθοπορείας για να προσανατολιστούμε καλύτερα. Το ίδιο συμβαίνει και στην περίπτωση των Μέσων. Κοιτάζουμε το παρόν μέσα από έναν καθρέφτη οπισθοπορείας, έτσι ώστε να βαδίζουμε στο μέλλον με την όπισθεν». Σύμφωνα με έρευνα της GWI, το 40% της γενιάς Ζ νοσταλγεί εποχές που δεν έζησε, ενώ το 70% στρέφεται σε Μέσα προηγούμενων δεκαετιών. Αντίστοιχες μελέτες φέρνουν αντίστοιχα συμπεράσματα. Ενδεικτικά, σύμφωνα με στοιχεία του Harris Poll από το 2023, το 80% ανησυχούσε για την εμφανή εξάρτηση από την τεχνολογία και τα social media, με το 60% να εύχεται μάλιστα να μπορούσε να γυρίσει σε μια εποχή «αποσύνδεσης».
Σύμφωνα με έρευνα της GWI, το 40% της γενιάς Ζ νοσταλγεί εποχές που δεν έζησε, ενώ το 70% στρέφεται σε Μέσα προηγούμενων δεκαετιών.
Παράδοξο, θα έλεγε κανείς, αν σκεφτούμε πως τα παραπάνω αφορούν την πλέον εγγράμματη τεχνολογικά γενιά. Η εικόνα μας είναι ξεκάθαρη: κεφάλι σκυφτό προς την οθόνη, τα ακροδάχτυλα του ενός χεριού μονίμως αφημένα πάνω στο πληκτρολόγιο και ώρες επί ωρών σπαταλημένες σε ανούσιο περιεχόμενο. Αν στο κάδρο προστεθούν η οικονομική κρίση, η πανδημία και η τρομερή επίγνωση των κινδύνων της τεχνολογικής εξάρτησης, η εικόνα αλλάζει. Ο όρος «νοσταλγία» μοιάζει άτοπος. Η έννοια της συναισθηματικής εμπλοκής με μια περασμένη πραγματικότητα στην περίπτωση αυτή δεν ισχύει. Ακόμα και η νεοσύστατη «νεονοσταλγία», που αφορά την τρέχουσα σύμμειξη στοιχείων και αναφορών από προηγούμενες δεκαετίες, φαντάζει άδικη. Ο χρόνος είναι ρευστός γιατί η πρόσβαση σε αυτόν έχει πια αλλάξει. Με ένα scroll και μια αναζήτηση ελάχιστων δευτερολέπτων, οι εποχές ξεχύνονται στις οθόνες χωρίς διακριτά όρια: 60s, 70s, 80s, 90s, 00s, 10s και τα απροσδιόριστα μέχρι στιγμής 20s συνυπάρχουν και ανατροφοδοτούν το σήμερα.
Η νοσταλγία είναι κουλ
Η διαδικασία είναι ανακλαστική, πέρα από αισθητική. Το φιλμ δεν είναι ξανά στη μόδα μόνο γιατί αποδίδει καλύτερα τα χρώματα. Είναι ξανά στη μόδα γιατί λειτουργεί σαν μια υπενθύμιση των στιγμών που χάνονται. Οι προηγούμενες γενιές μάς κληροδότησαν τη δική τους συναισθηματική εμπλοκή με τον αναλογικό κόσμο. Κι εμείς, που δεν προλάβαμε να τον γνωρίσουμε, επιστρέφουμε σε αυτόν γιατί μας παρέχει ασφάλεια. Ενημερώνει με έναν παράδοξο τρόπο τη σύγχρονη τεχνολογία και της ζητά να ρίξει τους ρυθμούς της. Όχι γιατί η ταχύτητά της τρομάζει, αλλά γιατί ο ρυθμός της φαίνεται να χάνει στα σημεία. Στους δρόμους της πόλης, τα παλιά καφενεία αποκτούν ξανά ζωή, έστω κι αν ο καφές τους κοστίζει πια 5 ευρώ. Τα ρολά του φιλμ εξαντλούνται από τα ράφια των φωτογραφείων ακόμα και αν η τιμή τους έχει σήμερα διπλασιαστεί. Η νοσταλγία φαντάζει κουλ και η αγορά το επιβεβαιώνει. Αλλά πίσω από τον κόκκο της παλιάς εκτύπωσης κρύβεται ένα βαθύτερο αίτημα: αυτό της συναισθηματικής εμπλοκής.
