«Ας γελάσω».
Αυτή είναι η τελευταία φράση που έγραψε ο Μ. Καραγάτσης στο Δέκα, το οποίο άφησε ανολοκλήρωτο φεύγοντας από τη ζωή τον Σεπτέμβριο του 1960 – ήταν 52 ετών και μάλλον περίμενε τον θάνατό του, έχοντας υποστεί και δύο χρόνια νωρίτερα μια καρδιακή προσβολή. Στο μεταξύ, είχε συντάξει ένα σύντομο αυτοβιογραφικό σημείωμα που τελείωνε ως εξής:
«[…] Δε επείραξα ποτέ μου συνάδελφο και είμαι συμπαθέστατος στους λογοτεχνικούς κύκλους. Αυτό θα αποδειχθεί στην κηδεία μου όπου θα έρθει κόσμος και κοσμάκης να πεισθεί ιδίοις όμμασι ότι πέθανα, ότι θάφτηκα, ότι πήγα στο διάολο. Και θα φύγει από το νεκροταφείο ο κόσμος και ο κοσμάκης βγάζοντας στεναγμούς ανακούφισης. Είμαι βέβαιος πως ο θεός θα με κατατάξει μεταξύ των αγίων στον Παράδεισο. Αμήν». Κηδεύτηκε στο Α΄ Νεκροταφείο και στην πλάκα του μνήματος σκαλίστηκε η δική του φράση (από τον Κίτρινο φάκελο): «Οι μοναδικές ομορφιές είναι προνόμιο του θανάτου».
Πίσω από το όνομα
Ο Καραγάτσης ήταν ένας πολύπλοκος άνθρωπος. Έζησε με θάρρος και ασυμβίβαστα, έγραψε με πάθος, πέθανε με έναν περήφανο σαρκασμό και, μετά θάνατον, συνέχισε να απασχολεί, να θαυμάζεται, να διχάζει. Επί τροχάδην ας αναφερθούν τα τυπικά της βιογραφίας του, ότι γεννήθηκε στην Αθήνα το 1908 με το όνομα Δημήτρης Ροδόπουλος, ότι σπούδασε στη Νομική (συμφοιτητής του Ελύτη, του Θεοτοκά και του Τερζάκη), αλλά δεν εξάσκησε ποτέ το επάγγελμα του δικηγόρου, και επινόησε το καλλιτεχνικό του όνομα λόγω της αντίθεσης του πατέρα του να «λερώσει» το οικογενειακό επίθετο γράφοντας μυθιστορήματα. Το «καραγάτσι» είναι ένα δέντρο, η φτελιά, που ο συγγραφέας γνώριζε από τα καλοκαίρια του στο εξοχικό της οικογένειας στη Ραψάνη της Θεσσαλίας. Όσο για το αινιγματικό «Μ», που λειτουργεί ως μικρό όνομα, πρόκειται (πιθανότατα) για το αρχικό γράμμα του ονόματος «Μίτιας», όπως τον φώναζαν οι συμφοιτητές του, μια ρωσική εκδοχή του «Δημήτρης» που παραπέμπει στους Αδερφούς Καραμάζοφ.
Ο Καραγάτσης είχε κάτι απ’ την ντοστογιεφσκική πληθωρικότητα, κυρίως όμως ήταν «παιδί» των γαλλικών γραμμάτων – η λογοτεχνική του αντίληψη και πρόθεση παραπέμπουν στον Εμίλ Ζολά (λιγότερο στον Φλομπέρ, αλλά ας θυμηθούμε το σχόλιο του Ανδρέα Καραντώνη που έκρινε τη Μεγάλη Χίμαιρα ως το ελληνικό ισοδύναμο της Μαντάμ Μποβαρί). Στο τέλος της δεκαετίας του ’20 και στις αρχές της δεκαετίας του ’30, όταν ο Καραγάτσης έκανε τα πρώτα του λογοτεχνικά βήματα, αυτές οι επιρροές ήταν προ πολλού ξεπερασμένες στη δυτική λογοτεχνία, όπου είχαν στο μεταξύ κυριαρχήσει οι πρωτοπορίες του μοντερνισμού. Στην Ελλάδα, όμως, όπου κατά παράδοση οι λογοτεχνικές τάσεις έφταναν με καθυστέρηση, τα νατουραλιστικά-ρεαλιστικά κείμενα του Καραγάτση βρήκαν τη θέση τους στους πεζογραφικούς κύκλους της Γενιάς του ’30.
«Γνήσιος μυθιστοριογράφος»
Μετά τον θάνατο του Καραγάτση, ο Στράτης Μυριβήλης έγραψε στη Νέα Εστία ότι «ήταν ο πιο προικισμένος απ’ όλους μας, ο πιο εργατικός, ο πιο συνθετικός, ο πιο γνήσιος μυθιστοριογράφος» – αγνοώ αν γνώριζε ότι ο Καραγάτσης πίστευε το ίδιο για εκείνον. Εν πάση περιπτώσει, ας κρατήσουμε αυτό το «γνήσιος μυθιστοριογράφος». Τι πάει να πει, όμως; Τι είναι ένας «γνήσιος μυθιστοριογράφος»; Και τι είναι το «υψηλό λογοτεχνικό φρόνημα», για το οποίο θα κάνει λόγο πολλά χρόνια αργότερα ο Άρης Μπερλής; (Ο οποίος επίσης τον κατατάσσει ως κορυφαίο μυθιστοριογράφο της γενιάς του.) Και τι είναι η «πλούσια μυθοπλαστική του φαντασία» που, σύμφωνα με τον Λίνο Πολίτη, «είναι η κυριότερη αρετή του»; Ο Καραγάτσης δεν υπήρξε σπουδαίος τεχνίτης της γλώσσας (ακόμα και οι πιο πιστοί θαυμαστές του έκριναν την επιπολαιότητα ή τον υπερβολικό λυρισμό του), δεν ήταν ψύχραιμος ούτε μεθοδικός, ήταν όμως μέγας παραμυθάς, ένας σπάνιος storyteller, ένας συγγραφέας αφοσιωμένος στη διαχείριση της φαντασίας ως εργαλείου μεταμόρφωσης της πραγματικότητας. Αυτό είναι το βασικότερο στοιχείο του που του χάρισε μια καριέρα εν ζωή και μια δεύτερη ζωή μετά θάνατον. Γιατί όλοι θέλουν να ακούσουν μια ωραία ιστορία – «ωραία» σημαίνει έντονη, ανατρεπτική, προκλητική.
Ο Καραγάτσης δεν υπήρξε σπουδαίος τεχνίτης της γλώσσας, δεν ήταν ψύχραιμος ούτε μεθοδικός, ήταν όμως μέγας παραμυθάς, ένας σπάνιος storyteller.
Και τραγική, ει δυνατόν. Οι ιστορίες με το καλό τέλος έχουν παραδοσιακά μικρότερη διάρκεια ζωής και οι αφηγήσεις του Καραγάτση δεν ήταν τέτοιες. Από το καλούπι του βιολογικού ντετερμινισμού προέκυψαν άσχημες μοίρες για τους ήρωές του – η ηρωίδα της Μεγάλης Χίμαιρας είναι ένα ενδεικτικό παράδειγμα, ένας χαρακτήρας μυθικών διαστάσεων για την ελληνική λογοτεχνία, μια γυναίκα που ακολουθεί τυφλά το πάθος. Γράφοντας ανοιχτά για την ερωτική-σεξουαλική επιθυμία, ο Καραγάτσης συνάντησε αρκετές αντιδράσεις από τους συντηρητικούς κύκλους της εποχής του (και ίσως του χάρισε ένα μεγαλύτερο κοινό, πάντως). Ωστόσο, όπως αναφέρει ο Πολίτης, «ο ηδονισμός του Καραγάτση δεν είναι καθόλου ευφρόσυνος, είναι ένας ηδονισμός τραγικός· οι ήρωές του, με το αξεδίψαστο πάθος του κορεσμού που τους τυρρανεί, οδηγούνται τελικά στην καταστροφή». Σ’ ένα γράμμα του προς τον φίλο του Νικόλαο Κάλλα τον Αύγουστο του 1931, ο συγγραφέας γράφει ότι «[…] έχω την σκουριασμένη αντίληψη ότι η υλική ευτυχία πρέπει να προηγείται από την ηθική». Ίσως αυτό τα εξηγεί όλα.
Τα ξένα μάτια
«Ο μοναδικός και κοινός, εντέλει, πυρήνας όλων των μυθιστορημάτων που έγραψε ο Καραγάτσης στη δεκαετία του ’30 είναι η εκρηκτική αλληλεπίδραση της παραδοσιακής ελληνικής νοοτροπίας με τις καινούργιες αντιλήψεις που ήρθαν από το εξωτερικό», γράφει ο Ρόντρικ Μπίτον – αναφέρεται στην άτυπη τριλογία που αποτελείται από τον Συνταγματάρχη Λιάπκιν, τη Μεγάλη Χίμαιρα και τον Γιούγκερμαν. Και στις τρεις περιπτώσεις οι βασικοί χαρακτήρες είναι ξένοι που βρίσκονται για κάποιον λόγο στην Ελλάδα και μέσα από τη δική τους δράση, και την αντίθεση που δημιουργείται με το ελληνικό σκηνικό (τόποι, άνθρωποι, ήθη), προκύπτει μια εικόνα της πολιτισμικής ταυτότητας της χώρας – σε μια εποχή (μεσοπολεμικά) που η Ελλάδα αναζητούσε την ταυτότητά της. Και επειδή μάλλον συνέχισε να την αναζητά, συχνά μάλιστα μέσα από ξένα μάτια, οι προσεγγίσεις του Καραγάτση απέκτησαν ένα διαχρονικό κύρος.
Δεν πρόκειται για μια αναπαράσταση, αλλά για μια κριτική – αυτή είναι μια λεπτή γραμμή που ίσως αποτελεί το κλειδί για την κατανόηση του Καραγάτση. Ο Μπερλής κάνει λόγο για την «αναζήτηση της ταυτότητας της νέας ελληνικής κοινωνίας με παράλληλη οξεία κριτική των ηθών –προλήψεων, παρελκύσεων, ανασχέσεων– σε συλλογικό μάλλον παρά σε ατομικό επίπεδο. Η κριτική αυτή περιγραφή είναι διαχρονική, συγχρονική και πολυεπίπεδη, ανατρέχει στο παρελθόν και αφορά όλες τις κοινωνικές τάξεις, τον αστικό, ημι-αστικό και αγροτικό χώρο».
Η δύναμη της οθόνης
Τα μυθιστορήματά του είναι κλασικά long sellers της ελληνικής λογοτεχνίας, εν μέρει χάρη σε αυτό που είναι, αλλά από ένα σημείο και μετά έπαιξε ρόλο και η αγάπη της ελληνικής τηλεόρασης προς το έργο του. Ήδη από το 1976 μεταφέρθηκε στη μικρή οθόνη ο Γιούγκερμαν από την ΥΕΝΕΔ, για να ακολουθήσουν αρκετές ακόμα μεταφορές των βιβλίων του, τόσο από τη δημόσια όσο και αργότερα την ιδιωτική τηλεόραση. Λιγότερο ή περισσότερο επιτυχημένες, αυτές οι σειρές κράτησαν «ζεστό» το όνομά του στα συμβαίνοντα της σύγχρονης κουλτούρας και η νέα σειρά της ΕΡΤ που ξαναζωντανεύει τη Μεγάλη Χίμαιρα, στην –όπως λέγεται– ακριβότερη παραγωγή στην ιστορία της ελληνικής τηλεόρασης, είναι απλώς η συνέχεια μιας παράδοσης.
Στο μεταξύ, το 2022, στο τέταρτο επεισόδιο της σειράς Maestro του Χριστόφορου Παπακαλιάτη, ο πρωταγωνιστής εθεάθη να διαβάζει τη Μεγάλη Χίμαιρα, γεγονός που ανανέωσε το ενδιαφέρον για το βιβλίο ή το σύστησε σε μια νεότερη γενιά – οι πωλήσεις πολλαπλασιάστηκαν εκείνη την περίοδο, θυμάμαι χαρακτηριστικά να βλέπω ανθρώπους να το διαβάζουν στον δρόμο και να αναρωτιέμαι αν υπάρχει άλλο ελληνικό μυθιστόρημα, και μάλιστα τέτοιας ηλικίας, που να έχει τέτοια ζήτηση στις μέρες μας.
Ο μεγάλος καβγάς
Και μετά, πριν από ενάμιση χρόνο, μάλλον ξαφνικά, ξέσπασε στο ελληνικό ίντερνετ ένας μεγάλος καβγάς. Ή ίσως όχι και τόσο ξαφνικά. Τα τελευταία χρόνια έχουν χωρέσει κάτω απ’ τη μεγάλη ομπρέλα της συζήτησης για τη woke κουλτούρα αμέτρητα θέματα και πρόσωπα (άλλα δικαίως, άλλα εντελώς παράλογα) – είχε φτάσει, λοιπόν, η σειρά του Καραγάτση. Εκτός από τις μάλλον κωμικές κραυγές από ανθρώπους που πιθανότατα δεν έχουν διαβάσει γραμμή από το έργο του, αλλά εμφανίζονταν πεπεισμένοι ότι πρόκειται για έναν σεξιστή που πρέπει να περιθωριοποιηθεί, γράφτηκαν και ορισμένα τεκμηριωμένα κείμενα που αν μη τι άλλο έδωσαν ενδιαφέρον στο debate.
Δεν έχει νόημα (εν προκειμένω) να σταθεί κανείς στις απόψεις που γράφτηκαν για το κατά πόσο ήταν «τελικά» ένας καλός συγγραφέας ή ένας «προχειρογράφος», χαρακτηρισμός που συχνά του αποδίδεται μάλλον ελαφρά τη καρδία, ή ένας συγγραφέας με προφανείς στόχους και λάιτ υπαρξιακούς προβληματισμούς. Η πρόσληψη του έργου του (και κάθε συγγραφέα) είναι μυστήρια και ασταθής διαδικασία. Απολύτως δεκτό, όμως, να μην αρέσει, να μην «είναι αρκετός» ή ακόμα και να αποτελεί σύμπτωμα μιας προβληματικής αντίληψης περί «καλής λογοτεχνίας». Ούτε έχει νόημα (επίσης εν προκειμένω) να εξεταστούν αποσπασματικά τα σημεία που «αποδεικνύουν» τον μισογυνισμό και τις σεξιστικές αντιλήψεις του, οι οποίες βέβαια δεν είναι απαραίτητα δικές του, αλλά ανήκουν στην εποχή ή στους χαρακτήρες του, κάτι που αλίμονο αν αρκεί για να τον καταδικάσει.
Ας κρατήσουμε μόνο αυτό: πόσοι συγγραφείς έχουν καταφέρει να προκαλούν ζωηρές συζητήσεις για το έργο τους τόσο πολλά χρόνια μετά τον θάνατό τους; Πόσοι, ανάμεσα σε χιλιάδες, έχουν καταφέρει να ξεφύγουν από τα εμπόδια του γούστου, της κριτικής, της συγκυρίας και του χρόνου και να διατηρούνται στα ράφια των βιβλιοπωλείων; Καθιστά αυτό αυτόματα τον Καραγάτση έναν σπουδαίο λογοτέχνη; Όχι. Τον καθιστά όμως ένα πρόσωπο διαχρονικού ενδιαφέροντος, μια προσωπικότητα ανεξάντλητη, μια ιδιαίτερη περίπτωση στην ιστορία των ελληνικών γραμμάτων.
Πόσοι, ανάμεσα σε χιλιάδες, έχουν καταφέρει να ξεφύγουν από τα εμπόδια του γούστου, της κριτικής, της συγκυρίας και του χρόνου και να διατηρούνται στα ράφια των βιβλιοπωλείων;
✳Το σχόλιο του Λίνου Πολίτη προέρχεται από την Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας (εκδ. ΜΙΕΤ), του Ρόντρικ Μπίτον από την Εισαγωγή στη νεότερη ελληνική λογοτεχνία (εκδ. Νεφέλη), του Άρη Μπερλή από το Η μεσοπολεμική πεζογραφία (εκδ. Σοκόλη), το απόσπασμα του γράμματος στον Κάλλα από το Ο αγαπών σε, Μίτιας (εκδ. Εστίας) και τα υπόλοιπα από διαδικτυακές πηγές.
Η Mεγάλη Χίμαιρα έρχεται στις οθόνες μας και στην Καθημερινή της Κυριακής στις 4 Ιανουαρίου. Είναι η αρχή μιας μεγάλης εκδοτικής προσφοράς με εμβληματικά μυθιστορήματα του Μ. Καραγάτση που πρέπει να έχετε στη βιβλιοθήκη σας, σε νέες, συλλεκτικές εκδόσεις.
