«Τρώγεστε συνέχεια, σαν τον σκύλο με τη γάτα». Η αγαπημένη φράση της μητέρας μου, κάθε φορά που τσακωνόμασταν με την αδελφή μου. Και όμως. Σήμερα η επιστήμη κοντεύει να μας πείσει ότι και το «αγαπιέστε σαν τον σκύλο
με τη γάτα» είναι εξίσου έγκυρο.
Το φαινόμενο ονομάζεται interspecies friendship. Φιλίες ανάμεσα σε διαφορετικά είδη ζώων. Και, για να βάλουμε τα πράγματα σε μια σειρά, καλό είναι να μην τις μπερδεύουμε με τις αλληλοβιοτικές σχέσεις μεταξύ ειδών (το λεγόμενο mutualism), ένα φαινόμενο που εξηγείται από το γεγονός ότι υπάρχει μια αμοιβαία ωφέλεια που προκύπτει από κάποια μορφή συμβίωσης. Όπως, π.χ., τα κοράκια που αφαιρούν τους ψύλλους από τα ελάφια, εξασφαλίζοντας έτσι το μεζεδάκι τους.
Όχι. Εδώ μιλάμε για σχέσεις που δεν είναι αμοιβαία συμφέρουσες – τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως. Δεν είναι καν προϊόντα συμπεριφορικής προσαρμογής. Είναι κάτι που μοιάζει πολύ με αυτό που βολικά θα ονομάζαμε «φιλία».
Μελέτες σε καταφύγια και κοινότητες, όπου ζώα διαφορετικών ειδών συζούν, συμπληρώνουν τα πειραματικά δεδομένα. Εδώ, οι μεταξύ τους σχέσεις περιγράφονται με όρους καθημερινής συνεργασίας, αμοιβαίας ανοχής και –πολύ συχνότερα απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς– συναισθηματικής επένδυσης.
Ένα γαϊδούρι που ερωτεύεται μια γαλοπούλα. Μια κατσίκα που αρνείται να φάει χωρίς την αγαπημένη της γάτα.
Γιατί συμβαίνει αυτό; Κάποιοι επιστήμονες θεωρούν ότι είναι το ανθρωπογενές περιβάλλον και η συστηματικότερη παρατήρηση που πολλαπλασιάζουν τέτοιες ευκαιρίες. Με άλλα λόγια: δεν έπεσαν ξαφνικά, λιοντάρια και αντιλόπες, σε μια εκστατική φάση ρομαντικής ενηλικίωσης. Απλώς σήμερα βλέπουμε καλύτερα, με πιο συστηματικά εργαλεία, ένα φάσμα συμπεριφορών που υπήρχε ανέκαθεν· αλλά ήταν διασκορπισμένο και παρερμηνευόμενο.
Βλέπουμε και κρίνουμε καλύτερα. Μακριά από την επιρροή των περίφημων ντοκιμαντέρ της δεκαετίας του ’80, όπου η βία και το μακελειό ήταν εξασφάλιση θεαματικότητας και κανείς δεν ήθελε να ξοδεύει φιλμ κινηματογραφώντας τα λιοντάρια να βολτάρουν χαλαρά ανάμεσα στις αντιλόπες.
Βέβαια, μπορεί και να κάνουμε λάθος. Ίσως να μη μάθουμε ποτέ τους πραγματικούς λόγους. Ίσως η κάθε περίπτωση να είναι διαφορετική, γιατί, στο κάτω κάτω, το κάθε ζώο έχει τη δική του, ξεχωριστή προσωπικότητα.
Έως τώρα, πάντως, φαίνεται ότι η ανθρώπινη παρουσία έχει ειρηνευτικό χαρακτήρα. Λειτουργεί κατασταλτικά απέναντι στα βασικά ένστικτα της αυτοπροστασίας και της επιβίωσης για τα ζώα που διαφορετικά θα είχαν ανταγωνιστικές σχέσεις ή, ακόμα χειρότερα, σχέσεις θηρευτή-θηράματος. Τα ζώα που δεν πεινάνε και δεν αισθάνονται την πίεση της επιβίωσης προτιμούν να κάνουν καλή παρεούλα με οποιονδήποτε βρεθεί στο διάβα τους, και όλοι τα πάνε καλά με όλους, όπως στον παράδεισο πριν από την Πτώση.
Αναλογιστείτε την ειρωνεία. Είμαστε το ίδιο ικανοί να φέρουμε τον παράδεισο στη ζούγκλα όπως και τη ζούγκλα στον παράδεισο.
Όταν ξέσπασαν οι ταραχές στο Λος Άντζελες, το φθινόπωρο του 1992, μετά την αθώωση των δύο αστυνομικών που ξυλοκόπησαν άγρια τον Ρόντνι Κινγκ, ο ίδιος βγήκε στην τηλεόραση και είπε την περίφημη φράση: «Can’t we all just get along?» («Δεν μπορούμε να τα βρούμε μεταξύ μας;»).
Προφανώς όχι. Ίσως αν παρατηρούσαμε λίγο προσεκτικότερα τα ζώα…
