Ιρλανδία
Ένας στους τέσσερις Ιρλανδούς, σύμφωνα με περσινά στοιχεία του Eurostat, διαβάζει πάνω από δέκα βιβλία τον χρόνο – το 25,9% για την ακρίβεια, το υψηλότερο ποσοστό ανάμεσα σε όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στην ίδια έρευνα η Ελλάδα βρίσκεται προτελευταία, με το θλιβερό 4,5%. Ας σταθούμε όμως στους Ιρλανδούς, αυτούς τους ηρωικούς αναγνώστες, που ασφαλώς θα διάβασαν πέρυσι και την καινούργια Σάλι Ρούνεϊ και το Ιντερμέτζο, το τέταρτο μυθιστόρημά της, το οποίο κυκλοφόρησε μόλις στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πατάκη και δικαιολογεί, όπως έγραψε ο Guardian, το γιατί η 34χρονη συγγραφέας έγινε παγκόσμιο φαινόμενο. Ο τίτλος παραπέμπει στο γνωστό μεταβατικό μουσικό μέρος, αλλά και σε έναν σκακιστικό όρο που περιγράφει μια μη προφανή κίνηση ή ίσως, πιο σωστά, την αναβολή μιας προφανούς κίνησης. Ο ένας πρωταγωνιστής του βιβλίου είναι σκακιστής· νεαρός και κοινωνικά αδέξιος. Ο άλλος είναι ο αδερφός του· μεγαλύτερος, δικηγόρος, δυναμικός. Η μεταξύ τους σχέση αλλά και οι ερωτικές σχέσεις του καθενός βρίσκονται στον πυρήνα αυτού του μοντέρνου δουβλινέζικου μυθιστορήματος. Η Ρούνεϊ δοκιμάζει διαφορετικά στιλ, αλλάζει το ύφος της ανά χαρακτήρα, αλλού κλίνει προς μια πιο «καθαρή» αφήγηση, αλλού προς μια πιο «τζοϊσική». Σχεδόν αόρατη κατά τα άλλα η ίδια στην προσωπική της ζωή, περνάει τον καιρό της ήρεμη κάπου σε μια ιρλανδική εξοχή.
Συνομήλικος της Ρούνεϊ, ίδια γενιά, είναι ο Σον Χιούιτ, γνωστός μέχρι σήμερα ως ποιητής, από τον οποίο διαβάζουμε τώρα το πρώτο του μυθιστόρημα, Ανοίξτε, ουρανοί (εκδ. Στερέωμα). Ο αφηγητής θυμάται τον πρώτο έρωτα της εφηβείας, που «είχε γίνει το πρότυπο όλων των κατοπινών μου πόθων», και μια επίσκεψη στον τόπο όπου μεγάλωσε βοηθά τις αναμνήσεις να σχηματίσουν μια κουίρ ιστορία ενηλικίωσης. Πολύ ιδιαίτερο είναι και το επίσης πρώτο μυθιστόρημα (έπειτα από μια σειρά νεανικών αφηγημάτων) του Γκάρετ Καρ, Το αγόρι από τη θάλασσα (εκδ. Μεταίχμιο). Αυτό που λέει ο τίτλος: Στις ακτές μιας μικρής ιρλανδικής πόλης φτάνει μια μέρα του 1973 ένα βρέφος μέσα σ’ ένα βαρέλι. Μια οικογένεια αποφασίζει να το υιοθετήσει. Υπάρχει μια βιβλική διάσταση στην ιστορία, καθώς το αγόρι μεγαλώνει και η Ιρλανδία αλλάζει, αλλά η υπνωτιστική αφήγηση (με ένα παράξενο πρώτο πληθυντικό) μένει σταθερή και ορίζει μια αίσθηση πεπρωμένου.
Στα ’70s ξεκινάει η ιστορία και του Λονγκ Άιλαντ (εκδ. Ίκαρος) του Κολμ Τόιμπιν, είκοσι χρόνια μετά τα γεγονότα του Μπρούκλιν, του περίφημου μπεστ σέλερ του πολύ αγαπητού συγγραφέα. Το καινούργιο βιβλίο αποτελεί τη συνέχεια της ιστορίας – χαράς ευαγγέλια για τους πολλούς θαυμαστές του Μπρούκλιν, το οποίο, θυμίζω, είχε γίνει και ταινία με τη Σίρσα Ρόναν. Η ηρωίδα Έιλις, λοιπόν, που την είχαμε γνωρίσει ως νεαρή μετανάστρια από την Ιρλανδία στη Νέα Υόρκη, τώρα είναι παντρεμένη με έναν Ιταλό υδραυλικό και έχει δύο παιδιά στην εφηβεία. Ήταν αρκετά συγκινητική η επανεμφάνισή της. Όπως συγκινητική είναι και η επανεμφάνιση διάφορων παλιών χαρακτήρων του Τζον Μπάνβιλ στις Μοναδικότητες (εκδ. Καστανιώτη), οι πιστοί αναγνώστες του οποίου θα τους αναγνωρίσουν από προηγούμενα βιβλία του. Με αυτούς τους «έτοιμους» χαρακτήρες και άλλους καινούργιους, ο Μπάνβιλ δημιουργεί μια περίεργη ιστορία βάζοντάς τους να συνυπάρξουν: ένας άνδρας που μόλις αποφυλακίστηκε, οι απόγονοι ενός διάσημου επιστήμονα, ένας βιογράφος, μια ηλικιωμένη γυναίκα που ζει με τα φαντάσματα από το παρελθόν και άλλοι. Πολύπλοκο, πλούσιο και τολμηρό – ο Μπάνβιλ είναι ένας σπουδαίος μυθιστοριογράφος.
Αγγλία
Μια ιστορία πατέρα και γιου ή μια ιστορία για τη μεταπολεμική διαδρομή της Αγγλίας ή μια ιστορία για τα μυστικά του παρελθόντος και τα ανομολόγητα πάθη ή απλώς για τη μνήμη ή την αισθητική του κόσμου μας. Η υπόθεση Σπάρσολτ (εκδ. Καστανιώτη) του Άλαν Χόλινγκχερστ (που κέρδισε το Μπούκερ πριν από δύο δεκαετίες για τη Γραμμή της ομορφιάς) είναι ένα πλούσιο, πολύ «γεμάτο» και συναισθηματικά φορτισμένο μυθιστόρημα. Ο Χόλινγκχερστ πιστώνεται το ότι έχει βάλει την «γκέι λογοτεχνία» στις βιτρίνες των βιβλιοπωλείων, και αυτό είναι αλήθεια, αλλά είναι μόνο ένα μέρος της αλήθειας και το τελευταίο που χρειάζεται είναι μια ταμπέλα.
Γερμανία
Το μυθιστόρημα του Μπέρνχαρντ Σλινκ –ισόβια αγαπημένος χάρη στο Διαβάζοντας στη Χάννα– λέγεται Μια ζωή ακόμα (εκδ. Κριτική), αλλά θα μπορούσε να λέγεται και «λίγη ζωή ακόμα». Εννοώ ότι ο πρωταγωνιστής του, ένας 76χρονος άνδρας, μαθαίνει ότι έχει λίγη ζωή ακόμα. Τι θα κάνει; Πώς θα αξιοποιήσει τον χρόνο του; Τι θα αφήσει στην οικογένειά του; Μέσα στην απλότητα αυτού του προβληματισμού, ο Σλινκ εξετάζει με ψυχραιμία το μεγάλο ανθρώπινο δράμα.
Καιρό είχαμε να διαβάσουμε κάτι από τον Ντάνιελ Κέλμαν (Η μέτρηση του κόσμου, F κ.ά.) – το καινούργιο του μυθιστόρημα λέγεται Ασπρόμαυρο (εκδ. Καστανιώτη). Εδώ ο Κέλμαν εξετάζει τη ζωή του Αυστριακού σκηνοθέτη του Μεσοπολέμου Γκέοργκ Βίλχελμ Παμπστ, ο οποίος στα ναζιστικά χρόνια θα αναγκαστεί να δουλέψει υπό την επίβλεψη του καθεστώτος. Ο Κέλμαν δεν βιογραφεί τον σκηνοθέτη, εμπνέεται όμως από την περίπτωσή του για έναν ιστορικό-ηθικό προβληματισμό.
Γαλλία
Υπάρχουν κάποιοι συγγραφείς που κάθε καινούργιο τους βιβλίο μοιάζει με ένα καινούργιο κεφάλαιο του προηγούμενου. Όχι επειδή υπάρχει κάποιου είδους συνέχεια, αλλά επειδή είναι τόσο συγκεκριμένο το ύφος τους, που δίνουν στο έργο τους έναν ενιαίο χαρακτήρα. Όπως είναι ο Πατρίκ Μοντιανό ή ο Εντουάρ Λουί. Το καινούργιο μυθιστόρημα του πρώτου λέγεται Η χορεύτρια (εκδ. Πόλις) και ακολουθούμε την αναδρομή του αφηγητή στο Παρίσι της δεκαετίας του ’60 και τη γνωριμία του με μια μπαλαρίνα και τον γιο της. Η ανασύσταση της μνήμης είναι η ειδικότητα του Μοντιανό, ο λόγος που τιμήθηκε με το Νόμπελ πριν από έντεκα χρόνια. Όσο για τον Λουί και την Κατάρρευση (εκδ. Αντίποδες), υποθέτω ότι φαντάζεστε τι να περιμένετε. Ο κυνισμός του μπλέκεται με ένα παράπονο και μια υπόγεια τρυφερότητα και, ως συνήθως, αυτό αποτυπώνεται στην παρατήρηση των οικείων (και κατά συνέπεια του εαυτού του μέσα από τη σχέση του μαζί τους). Αυτή τη φορά μαθαίνουμε για τον ετεροθαλή του αδελφό. Αντιγράφω την πρώτη πρόταση: «Δεν αισθάνθηκα τίποτα όταν έμαθα ότι πέθανε ο αδερφός μου· ούτε θλίψη ούτε απελπισία ούτε χαρά ούτε ευχαρίστηση».
Σε εντελώς διαφορετικό κλίμα, μεταφράζεται για πρώτη φορά ο Ρενέ Μπαρζαβέλ (1911-1985), ο οποίος πιστώνεται τη θεωρία του «Grandfather paradox» (αν σε ένα ταξίδι στον χρόνο κάποιος σκοτώσει έναν πρόγονό του, δεν θα μπορέσει να γεννηθεί για να επιστρέψει και να σκοτώσει τον πρόγονό του), συγγραφέας πλείστων μυθιστορημάτων επιστημονικής φαντασίας. Όπως είναι το Οι εραστές του πάγου (εκδ. Στερέωμα), μια τρομερή περιπέτεια στην Ανταρκτική όπου τα μέλη μιας γαλλικής αποστολής εντοπίζουν ίχνη ενός αρχαίου πολιτισμού. Και να ’ταν μόνο αυτό. Ωραία γλώσσα και ρυθμός.
ΗΠΑ
Διάφορα πολύ ενδιαφέροντα έφτασαν από την άλλη άκρη του Ατλαντικού τον τελευταίο καιρό, όπως το (εντυπωσιακού μεγέθους και φιλοδοξίας) έπος τής κατά τα άλλα αναγνωρισμένης ποιήτριας Ονορέ Φανόν Τζέφερς, Τα τραγούδια αγάπης του Γ. Ε. Μπ. ντυ Μπουά (εκδ. Πατάκη). Μια ιστορία αιώνων, η σάγκα μιας οικογένειας μαύρων δοσμένη σαν σκληρό παραμύθι που φτάνει ως τις μέρες μας. Πληθωρικό μυθιστόρημα, εμπλουτισμένο με αναρίθμητες ιστορικές λεπτομέρειες, ίσως κάπως ξενίσει τον αναγνώστη στην αρχή, πριν τον κερδίσει. Δεν είναι κλισέ, έτσι γίνεται. Θα σας θυμίσει κάποιες εκδοχές της Τόνι Μόρισον, τη νεότερη Για Τζάσι, ίσως ακόμα και τον Τζαμαϊκανό Μάρλον Τζέιμς. (Από τον οποίο Τζέιμς αναμένουμε εντός των ημερών το δεύτερο μέρος της τριλογίας Σκοτεινό αστέρι, με τίτλο Μάγισσα του φεγγαριού/Βασίλισσα αράχνη από τις εκδόσεις Αίολος – το πρώτο μέρος ήταν μια πολύ σπουδαία αναγνωστική εμπειρία.)
Σε άλλο κλίμα: Η Τζένιφερ Ίγκαν (βραβευμένη με Πούλιτζερ για το A Visit from the Goon Squad), 63 ετών, μας τοποθετεί σε έναν κόσμο στα όρια του δικού μας, αξιοποιώντας τα εργαλεία της επιστημονικής φαντασίας για να καυτηριάσει τις δυνατότητες της τεχνολογίας. Στο Σπίτι από ζάχαρη (εκδ. Πατάκη) παρελαύνει ένα πλήθος χαρακτήρων γύρω, επί της ουσίας, από το ερώτημα: πώς θα ήταν να είχαμε πρόσβαση στις αναμνήσεις των άλλων; Μια νέα διάσταση συνδεσιμότητας. Το βιβλίο αποτελεί μια καινούργια προσθήκη στο υποείδος των μυθιστορημάτων ανησυχίας για την τεχνολογική πρόοδο.
Ίδιας γενιάς με την Ίγκαν, η Έλεν ντε Γουίτ είναι μια περίεργη περίπτωση των αμερικανικών γραμμάτων. Το πρώτο της μυθιστόρημα το 2000 (Ο τελευταίος σαμουράι, εκδ. Ψυχογιός) χαρακτηρίστηκε το 2018 από το περιοδικό Vulture ως το «βιβλίο του αιώνα» μέχρι εκείνη τη στιγμή. Παρ’ όλα αυτά, η ντε Γουίτ έχει περάσει πολλά χρόνια κάπως αόρατη, εδώ στην Ελλάδα μάλλον αγνοούμε την ύπαρξή της, και τώρα εμφανίζεται με τη νουβέλα Οι Άγγλοι καταλαβαίνουν το μαλλί (εκδ. Δώμα), μια φανταστική σάτιρα για την καλή κοινωνία. Πιο συγκεκριμένα, μια έφηβη κοπέλα που μεγάλωσε με όλες τις ανέσεις βρίσκεται ξαφνικά μόνη (οι γονείς της εξαφανίζονται) και έχει να αντιμετωπίσει τη βιομηχανία των εκδόσεων που περικυκλώνουν άπληστα την τραγωδία της.
Επίσης προερχόμενη από μεγάλη απουσία (πολύ δραστήρια όμως ως σκηνοθέτις και ηθοποιός), η Μιράντα Τζουλάι έκανε πέρυσι μια εντυπωσιακή επανεμφάνιση με το Στα τέσσερα (εκδ. Αλεξάνδρεια), το οποίο ο αμερικανικός Τύπος αντιμετώπισε ως το μυθιστόρημα της χρονιάς. Μια 45χρονη γυναίκα καταφεύγει σε ένα μοτέλ για να επανεφεύρει (σεξουαλικά) τον εαυτό της. Τολμηρό, αστείο, τρυφερό.
Σημειώστε επίσης το εξής: Μεταφράστηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ποταμός ένα βιβλίο του Αμερικανού Γουίλιαμ Γκάντις (1922-1998), όχι το διάσημο και αχανές The Recognitions, αλλά το τελευταίο του βιβλίο, το, ας πούμε, πιο φιλικό Αγάπη χαίνουσα. Χωρίς παραγράφους, βυθισμένο στη ροή της συνείδησης ενός άνδρα πριν από το τέλος του, που τακτοποιεί τις σκέψεις και τους φόβους του, ένα προφητικό παραλήρημα για τη θέση του καλλιτέχνη σε μια εποχή που τον εξαφανίζει. Ο Γκάντις φωνάζει ανάμεσα στις σημειώσεις του, στις ιδέες του Μπένγιαμιν, στον Τολστόι, τον Πλάτωνα, τον Μπέρνχαρντ.
Λατινική Αμερική
Πολλά και ενδιαφέροντα έρχονται και από τον νότο της ηπείρου, λατινοαμερικανικά μυθιστορήματα, που κατά παράδοση βρίσκουν συμπάθειες στο ελληνικό κοινό. Ξεκινάμε με τον Κολομβιανό Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες, ο οποίος με μια διακριτική αυτοαναφορικότητα (σήμα κατατεθέν του) διερευνά την ιστορία της γλύπτριας Φελίσα Μπουρστίν, που πέθανε στο Παρίσι «από θλίψη» σύμφωνα με τον Μάρκες. Διαβάζοντας το Τα ονόματα της Φελίσας (εκδ. Ίκαρος), δυσκολεύομαι να σκεφτώ οποιοδήποτε είδος αναγνώστη που δεν θα γοητευτεί από τη γραφή του.
Παρακάτω, στη Χιλή: πρώτη γνωριμία με την Αλία Τραμπούκο Σεράν. Από τις εκδόσεις Gutenberg κυκλοφορεί το πιο πρόσφατο μυθιστόρημά της, Το όνομά μου είναι Εστέλα. Η κοπέλα του τίτλου είναι οικιακή βοηθός σ’ ένα εύπορο σπίτι και «ακούμε» την εξομολόγησή της λίγο αφότου η κόρη της οικογένειας βρέθηκε νεκρή. Δεν είναι θρίλερ, αλλά μια ιστορία ταξικών αντιθέσεων. Χιλιανός είναι και ο Αντρές Μοντέρο, από τον οποίο τώρα διαβάζουμε το μυθιστόρημα Η χρονιά που μιλήσαμε με τη θάλασσα (εκδ. Διόπτρα). Ο Μοντέρο είναι πιστός στις λογοτεχνικές παραδόσεις της ηπείρου του, εκμεταλλεύεται τους μύθους και το τοπίο και γράφει την ιστορία δύο αδελφών που συναντιούνται ξανά στο απομονωμένο νησί όπου μεγάλωσαν.
Ακριβώς δίπλα, στην Αργεντινή, η Αγκουστίνα Μπαστερίκα (Εξαίσιο πτώμα) γράφει τις Ανάξιες (εκδ. Πατάκη), μια δυστοπία γεμάτη συμβολισμούς και οργή όπου το body horror συναντά το Handmaid’s tale. Σε μια αδελφότητα-καταφύγιο οι έγκλειστες γυναίκες έχουν δύο δρόμους: το χρίσμα ή την τιμωρία. Ένας ακόμα Λατινοαμερικανός της νέας γενιάς είναι ο Χόρχε Κομενσάλ από το Μεξικό, ο οποίος επιχειρεί στις Μεταλλάξεις (εκδ. Carnivora) κάτι εξαιρετικά τολμηρό, δημιουργώντας δηλαδή για τον ήρωά του μια τραγική συνθήκη (καρκίνος) χωρίς να την υπηρετεί με αντίστοιχη διάθεση. Ένα παράξενο μυθιστόρημα μαύρου χιούμορ και προκλητικής απλότητας, πολύ ενδιαφέρον.
Από μέρα σε μέρα αναμένονται επίσης δύο σημαντικά βραζιλιάνικα, ένα παλιό (Κοντά στην άγρια καρδιά της Κλαρίσε Λισπέκτορ, εκδ. Αντίποδες) κι ένα καινούργιο (Άγρια ψυχή, του Ιταμάρ Βιέιρα Ζούνιορ, εκδ. Αίολος). Καρδιά και ψυχή. Αναμένουμε.
Αυστραλία
Ένας νεαρός που θέλει να γράψει, αλλά δεν ξέρει τι, βρίσκει την ιδέα που έψαχνε στο πρόσωπο μιας ξεχασμένης ηλικιωμένης συγγραφέως. Θα πει την ιστορία της, αποφασίζει. Με πολύ ωραίο ρυθμό, νευρικό, γεμάτο παρεξηγήσεις και μικρές αλήθειες της εποχής (αλλά και του κόσμου της γραφής) ο Αυστραλός Ντομινίκ Αμερένα, που όπως διαβάζω είναι κάτοικος Αθηνών, μας συστήνεται με το πρώτο του μυθιστόρημα, Τα θέλω όλα (εκδ. Γεννήτρια).
Βουλγαρία
Ο υπέροχος Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ, ένας εναλλακτικός ήρωας των σύγχρονων ευρωπαϊκών γραμμάτων, αποχαιρετά τον πατέρα του στο πιο συγκινητικό βιβλίο της σεζόν, το αυτοβιογραφικού χαρακτήρα μυθιστόρημα Ο κηπουρός και ο θάνατος (εκδ. Ίκαρος). Μη σας τρομάξει το θέμα. Αυτή είναι η ιστορία μιας ζωής (και μιας χώρας).
Σουηδία
Η νεαρή Λίσα Ρίτσεν βρήκε τις σημειώσεις των φροντιστών που επισκέπτονταν τον παππού της πριν πεθάνει και εμπνεύστηκε απ’ αυτές για το πρώτο της μυθιστόρημα, Οι γερανοί πετούν νότια (εκδ. Μεταίχμιο). Δεν ξέρω αν οι σημειώσεις των φροντιστών που διακόπτουν κάθε τόσο την αφήγηση είναι πραγματικές ή «πειραγμένες», δίνουν πάντως έναν τόνο ρεαλισμού στην αφήγηση του ηλικιωμένου αφηγητή, που ζει μόνος του με τον αγαπημένο του σκύλο. Ένα συγκινητικό μυθιστόρημα για τη μοναξιά, τα γηρατειά, τις οικογενειακές σχέσεις, τις σκέψεις που δεν μας αφήνουν ποτέ.
Ουκρανία
Στις πρώτες σελίδες του Σαμψών και Ναντιέζντα (εκδ. Καστανιώτη) του Αντρέι Κουρκόφ ένιωσα σαν να διαβάζω Γκόγκολ. Ίσως επειδή από τον ήρωα λείπει ένα αυτί, όπως ο Γκόγκολ κάποτε εξαφάνισε μια μύτη. Αλλά και γενικότερα για την αντίληψη της παραδοξότητας, νομίζω. Ο Κουρκόφ εν προκειμένω δεν ενδιαφέρεται, όπως άλλοτε, για την εποχή μας, αλλά μεταφέρει τη δράση του στα πρώτα σοβιετικά χρόνια και στο απόλυτο χάος που έφερναν οι ανακατατάξεις στην εξουσία στις επαρχίες της χώρας. Ο Σαμψών του τίτλου, λοιπόν, αφού έχασε το αυτί και τον πατέρα του, βρίσκεται να δουλεύει για τη σοβιετική πολιτοφυλακή, γνωρίζει την όμορφη Ναντιέζντα και η ιστορία εξελίσσεται σαν σουρεαλιστική φάρσα.
Την εποχή εκείνη την έζησε από κοντά ο Σιγκισμούντ Κρζιζανόφσκι (1887-1950), το όνομα του οποίου φαντάζομαι δεν σας λέει τίποτα. Λογικό. Ο Κρζιζανόφσκι πέθανε άγνωστος και το έργο του ουσιαστικά ανακαλύφθηκε πολύ αργότερα, με τη φήμη του να διαμορφώνεται ακόμα έως σήμερα. Μεταφράζεται στα ελληνικά για πρώτη φορά και έτσι μπορούμε να διαβάσουμε τα διηγήματά του στην Αυτοβιογραφία ενός πτώματος (εκδ. Αντίποδες). Έχουν κι αυτά κάτι απ’ τον Γκόγκολ, τη γλώσσα του παραλόγου και της σάτιρας, αυτόν τον φόβο που νιώθεις όταν είσαι τόσο δεμένος με τον κόσμο και συγχρόνως τον κοιτάς από απόσταση.
Ουγγαρία
Με το που ανακοινώθηκε το φετινό βραβείο Νόμπελ, είχαμε ένα ολοκαίνουργιο μυθιστόρημα του Λάσλο Κρασναχορκάι στα ράφια των βιβλιοπωλείων, απ’ τα οποία εξαφανίζονταν παράλληλα με ταχύτατους ρυθμούς τα παλιά του βιβλία, όπως συμβαίνει κατά παράδοση κάθε Οκτώβριο με τον καινούργιο νομπελίστα. Στο Πάει και το Φραντζολάκι (εκδ. Πόλις), με κεφαλαίο «φ» γιατί πρόκειται για όνομα σκύλου, παρακολουθούμε την ιστορία ενός 91χρονου άνδρα που ζει σε μια ουγγρική επαρχία και κάπως αναπάντεχα βρίσκεται να ηγείται της προσπάθειας αλλαγής του πολιτεύματος, καθώς εμφανίζεται ως νόμιμος διάδοχος του θρόνου. Εξωφρενικό, ε; Δεν ξέρω αν είναι ιδανικό για πρώτη γνωριμία με το σύμπαν του Κρασναχορκάι – γι’ αυτή τη δουλειά προτιμήστε ένα από τα Η μελαγχολία της αντίστασης ή Πόλεμος και πόλεμος, όλα από τις εκδόσεις Πόλις.
Φινλανδία
Η Ίιντα Τουρπέινεν χρειάστηκε επτά χρόνια για να γράψει το μυθιστόρημα Έμβια όντα (εκδ. Ίκαρος), προσπαθώντας να μάθει όσο το δυνατόν περισσότερα γι’ αυτό το παράξενο πλάσμα που λέγεται «θαλάσσια αγελάδα του Στέλαρ» και χάθηκε από τον κόσμο μας περίπου στα μέσα του 18ου αιώνα. Η Τουρπέινεν αφηγείται τη μοίρα αυτού του ζώου μέσα από τους ανθρώπους που συνδέθηκαν μαζί του – από την ανακάλυψη και την εξαφάνισή του μέχρι την προσπάθεια μουσειακής αναστήλωσης των οστών του τη δεκαετία του ’50. Μπορεί να διαβαστεί σαν παραμύθι, αλλά και ως σχόλιο για την εξαφάνιση των ειδών και τη σχέση μας με το περιβάλλον μας· είτε έτσι είτε αλλιώς, πρόκειται για μια άγνωστη και γοητευτική ιστορία.
Δανία
«Θα ήταν άραγε φοβερό να μην είμαι άνθρωπος; Δηλαδή να μην πεθάνω;» Αυτό είναι γραμμένο στη Μαρτυρία 046, μία από τις καταγραφές που συνθέτουν το μυθιστόρημα Οι υπάλληλοι (εκδ. Ίκαρος) της Όλα Ράουν – ένα πλήθος ανθρώπων και ανθρωποειδών συνυπάρχουν σε ένα διαστημικό σκάφος σε αυτό το σύντομο και σπονδυλωτό μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας. Υπάρχει κάτι αφαιρετικό στην προσέγγιση της Ράουν (ποιήτρια κατά τα άλλα), κάτι που προτάσσει τον προβληματισμό έναντι της περιπέτειας. Μπορούμε να δούμε το σχόλιο της Ράουν, όπως το είδε ο Guardian, για το εργασιακό περιβάλλον του ύστερου καπιταλισμού, μια απορία επίσης για το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος αλλά και μια ανησυχία για το μέλλον του πλανήτη μας.
Αίγυπτος
Ο πολύ αγαπητός Αλάα Αλ-Ασουάνι (Η αυτοκινητιστική λέσχη της Αιγύπτου, Το Μέγαρο Γιακουμπιάν κ.ά.) επισκέπτεται την Αίγυπτο της δεκαετίας του ’60 στο πολυφωνικό, κοινωνικό μυθιστόρημα Τα δέντρα περπατούν στην Αλεξάνδρεια (εκδ. Πατάκη). Ο Αλ-Ασουάνι γράφει για τους ανθρώπους, τις κοινότητες και τον χαρακτήρα της πόλης τη στιγμή που αυτός αλλοιώνεται μέσα από την επιθετική εσωτερική πολιτική του Νάσερ.
Καναδάς
Το Κουνελάκι (εκδ. Ψυχογιός) της Μόνα Άγουαντ υπήρξε πριν από μία πενταετία ένα απρόσμενο μπεστ σέλερ, που μάλιστα συμπεριλήφθηκε σε αρκετές σημαντικές λίστες με τα καλύτερα του ’19. Αν μπορούμε να το περιγράψουμε κάπως, θα λέγαμε ότι είναι κάτι σαν το Κάρι του Στίβεν Κινγκ, αλλά στη μορφή μιας νεογκόθικ, γκροτέσκας σάτιρας. Μια φοιτήτρια μεταπτυχιακού δημιουργικής γραφής εισχωρεί σε μια ομάδα κοριτσιών που δεν είναι καθόλου αυτό που φαίνεται. Εκεί αρχίζει η παράνοια. Η Μάργκαρετ Άτγουντ που το διάβασε, ξετρελάθηκε, είπε.
Αυστρία
Πριν από λίγα χρόνια γνωρίσαμε στην Ελλάδα τον Γκρέγκορ φον Ρετσόρι (1914-1998) χάρη στις εκδόσεις Δώμα, από όπου σήμερα κυκλοφορεί ακόμα ένα βιβλίο, το Μια ερμίνα στο Τσέρνοπολ, γραμμένο το 1958. Ο Ρετσόρι γεννήθηκε σε έναν τόπο (Αυστροουγγαρία) που λίγο αργότερα έπαψε να υπάρχει (η πόλη του πέρασε μετά τον Α΄ Παγκόσμιο στη Ρουμανία) και αυτήν ακριβώς την εμπειρία της ασάφειας των συνόρων, και όσων αυτή συνεπάγεται, μετασχηματίζει μυθοπλαστικά σε ένα άθροισμα περιστατικών, προσώπων και καταστάσεων.
Ιταλία
Δεν ήξερα τι να περιμένω από τον Τζάννι Σόλλα, τον Ναπολιτάνο συγγραφέα του Κλέφτη των τετραδίων (εκδ. Πατάκη). Το μυθιστόρημά του αποδείχθηκε θαυμάσιο. Και πρωτότυπο. Βρισκόμαστε στην Ιταλία του ’42, σε ένα χωριό του ιταλικού νότου όπου κανείς δεν ξέρει να διαβάζει. Σε μια χαρακτηριστική σκηνή ένας γιατρός γράφει ένα φάρμακο σ’ ένα κορίτσι και οι γονείς κοιτάζουν το χαρτί αμήχανα. Ο αφηγητής ήταν τότε πιτσιρίκι, είχε ένα πόδι πιο κοντό απ’ το άλλο και φύλαγε γουρούνια μαζί με τον πατέρα του, που «ποτέ δεν έμαθα τι τον έκανε να πιστεύει τόσο ακράδαντα στον φασισμό». Μια μέρα φτάνει στο χωριό μια ομάδα εκτοπισμένων Εβραίων. Οι ισορροπίες φυσικά αλλάζουν.
Παλαιστίνη
Μια κοπέλα χτυπάει το κουδούνι του Αριέλ, Ισραηλινού που ζει στη Χάιφα, και του λέει: «Δεν άκουσες τις ειδήσεις; Οι Παλαιστίνιοι έχουν εξαφανιστεί από τη χώρα, χωρίς ν’ αφήσουν το παραμικρό ίχνος πίσω τους, πουθενά, ούτε εδώ, ούτε στην Ιουδαία, ούτε στη Σαμάρεια. Δεν ξέρω αν το προκαλέσαμε εμείς με κάποιον τρόπο ή αν κρύβονται κάπου για να μας τρομάξουν. Αλλά πού, πού πήγαν;». Αυτή είναι η συνθήκη που δημιουργεί πανέξυπνα η νεαρή Παλαιστίνια συγγραφέας Ιπτισάμ Άζεμ. Μια ξαφνική, μαζική εξαφάνιση όλων των Παλαιστινίων από το Ισραήλ. Τι θα συνέβαινε τότε; Το αλληγορικό μυθιστόρημα Το βιβλίο της εξαφάνισης (εκδ. Gutenberg) γράφτηκε πριν από δέκα χρόνια και έφτασε φέτος στις λίστες του Διεθνούς Μπούκερ.
Η περίπτωση του Σίνγκερ
Δεν συμβαίνει συχνά, αλλά καμιά φορά συμβαίνει: δύο βιβλία του ίδιου συγγραφέα να κυκλοφορούν σχεδόν ταυτόχρονα από διαφορετικούς οίκους. Ο λόγος για το Πιστοποιητικό (εκδ. Κριτική) και το Μεσούγκα (εκδ. Δώμα) του Ισαάκ Μπάσεβιτς Σίνγκερ (1903-1991). Αμφότερα κυκλοφόρησαν μετά θάνατον, τη δεκαετία του ’90, αμφότερα γραμμένα στα γίντις, όπως όλα τα βιβλία του Σίνγκερ, αμφότερα με ορισμένα αυτοβιογραφικά στοιχεία του συγγραφέα, λιγότερο ή περισσότερο έντονα, αμφότερα εστιάζουν με τον τρόπο τους σε διαφορετικές εκδοχές της εβραϊκής εμπειρίας του 20ού αιώνα. Στο πρώτο γνωρίζουμε έναν νεαρό που θέλει να φύγει από την Πολωνία για να ζήσει στην Παλαιστίνη τον καιρό του Μεσοπολέμου. Στο δεύτερο μεταφερόμαστε στην εβραϊκή κοινότητα της Νέας Υόρκης στη μεταπολεμική εποχή. Ο Σίνγκερ υπήρξε ένας σπουδαίος συγγραφέας (Νόμπελ 1978), ένα συγκλονιστικό μυαλό, που άλλοτε με χιούμορ κι άλλοτε με πικρία κατέγραψε τα μεγάλα πάθη του ανθρώπου του 20ού αιώνα.
Η περίπτωση της Μάντελ
Και οι τρεις τόμοι μαζί φτάνουν τις 2.500 σελίδες. Ο λόγος για την τριλογία της Χίλαρι Μάντελ (1952-2022), που ξαναζωντάνεψε την Αγγλία των αρχών του 16ου αιώνα μέσα από τη διαδρομή του επιδραστικού Τόμας Κρόμγουελ. Οι πωλήσεις της τριλογίας ξεπερνούν τα 5 εκατ. αντίτυπα, ενώ τα δύο πρώτα μέρη κέρδισαν αμφότερα το βραβείο Μπούκερ (το 2009 και το 2010). Ασφαλώς και το θέμα είναι πολύ «αγγλικό», ωστόσο η ενδελεχής έρευνα που είχε προηγηθεί και η αφηγηματική ικανότητα της Μάντελ καθιστούν το έργο της παγκόσμιο και δεν νομίζω ότι αμφισβητείται ο τίτλος του σπουδαιότερου ιστορικού μυθιστορήματος του αιώνα μας. Η ταυτόχρονη κυκλοφορία των τριών τόμων, Γουλφ χολ, Γεράκια και Ο καθρέφτης και το φως αποτελεί έναν εκδοτικό σταθμό. Από τις εκδόσεις Ψυχογιός.
Η περίπτωση των «μικρών»
Έχω εκφράσει ξανά τη συμπάθειά μου στη σειρά των «Μικρών» του Μεταίχμιου, με τα αυτοτελή διηγήματα. Έχουμε δύο ακόμα: το Σπίτι των άλλων του Σίλβιο ντ’ Άρτσο, τον οποίο δεν γνώριζα και ήταν μια πολύ ωραία έκπληξη, και το Je ne parle pas francais της Κάθριν Μάνσφιλντ, την οποία γνωρίζω και θαυμάζω πολύ. Η Μάνσφιλντ ήρθε στην Ευρώπη από τη Νέα Ζηλανδία το 1908, στα 20 της, διεκδίκησε με πάθος την ελευθερία, τη γνώση, τον έρωτα, τις λέξεις και το κέφι για τη ζωή, συνδέθηκε με τους μεγαλύτερους λογοτέχνες της εποχής της και πέθανε μόλις 34 ετών, αφήνοντας πίσω κάποια σπουδαία διηγήματα. Όπως το εν λόγω.
Επανεκδόσεις
Μια επιγραμματική αναφορά σε βιβλία που είχαν κυκλοφορήσει και παλιά και πλέον ήταν εξαντλημένα ή άλλα που επανεμφανίζονται σε νέα στέγη ή με νέα μετάφραση. Όπως η συλλογή διηγημάτων Οκτάεδρο (εκδ. Opera) του Χούλιο Κορτάσαρ, η θρυλική νουβέλα του Χέρμαν Μέλβιλ Μπάρτλμπι ο γραφιάς (εκδ. Έρμα), το Κωδωνοστάσιο (εκδ. Διόπτρα) του Γουίλιαμ Γκόλντινγκ, το Φθινόπωρο του πατριάρχη (εκδ. Ψυχογιός) του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, η Περιφρόνηση (εκδ. Ελληνικά γράμματα) του Αλμπέρτο Μοράβια, το Ρόσχαλντε (εκδ. Διόπτρα) του Χέρμαν Έσε, ο Θάνατος του Βιργιλίου (εκδ. Έρμα) του Χέρμαν Μπροχ, η Καλή τρομοκράτισσα (εκδ. Διόπτρα) της Ντόρις Λέσινγκ και, τέλος, το μυθιστόρημα Παιχνίδι με τις λέξεις και η συλλογή διηγημάτων Σκύβαλα της Τζένι Έρπενμπεκ από τις εκδόσεις Καστανιώτη. Κατευθείαν για τη βιβλιοθήκη σας.
