Πώς οι βιβλιοπώλες της Αγίας Πετρούπολης αντιστέκονται στην καταπίεση

Ένα βιβλιοπωλείο στο κέντρο της Αγίας Πετρούπολης, ένα κάποτε μικρό σοβιετικό απομεινάρι, εξελίχθηκε μέσα σε μόλις λίγα χρόνια σε ένα από τα πολιτιστικά τοπόσημα της πόλης. Επεκτάθηκε δώδεκα φορές σε σχέση με το αρχικό του μέγεθος, προσθέτοντας δύο καφετέριες, ένα τμήμα αναμνηστικών και ένα εκδοτικό πρόγραμμα.

Το κατάστημα Podpisniye Izdaniya (η ονομασία σημαίνει «Εκδόσεις συνδρομής») ανέπτυξε επίσης μια ξεχωριστή ταυτότητα και κύρος ως καταφύγιο ιδεών σε μια Ρωσία που γίνεται ολοένα και πιο αυστηρά ελεγχόμενη. Οι πάνινες τσάντες του με έξυπνα συνθήματα επιτρέπουν στους φαν του να  αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλο σε όλο τον κόσμο. Μάλιστα, το κατάστημα παρουσιάστηκε το 2023 στην έκδοση 150 βιβλιοπωλεία που πρέπει να επισκεφθείς πριν πεθάνεις.

«Όλη η πόλη λατρεύει αυτό το μέρος», είπε ο Ρινάτ Ουμιάροφ, 36 ετών, τοπικός επιχειρηματίας. «Είναι απτή απόδειξη του ότι η γενιά μου όχι μόνο έζησε σε αυτή την πόλη, αλλά δημιούργησε και κάτι». Αλλά αυτή ακριβώς η επιτυχία έχει γίνει πρόβλημα μετά την εισβολή στην Ουκρανία το 2022. Το Κρεμλίνο έχει επανειλημμένα περιορίσει τις ελευθερίες στις τέχνες και στον λόγο, ελευθερίες που θεωρούνταν δεδομένες. Φέτος ιδίως, η κυβέρνηση έστρεψε την προσοχή της στα βιβλία. Τον Μάιο, οι Αρχές συνέλαβαν τρεις εργαζομένους από τους εκδοτικούς οίκους Popcorn Books και Individuum, κατηγορώντας τους για «εξτρεμισμό» λόγω βιβλίων σχετικά με το «LGBTQ κίνημα». Τον Ιούλιο, δικαστήριο επέβαλε πρόστιμο στο Falanster, ένα δημοφιλές βιβλιοπωλείο στη Μόσχα, και ανακριτές έχουν ψάξει τα ράφια και άλλων βιβλιοπωλείων σε όλη τη χώρα.

Το Podpisniye Izdaniya τιμωρήθηκε τον Μάιο για την πώληση τριών βιβλίων: Ενάντια στην ερμηνεία και Περί γυναικών της Σούζαν Σόνταγκ, και Everybody της Ολίβια Λέινγκ. Αν και οι τίτλοι δεν ήταν απαγορευμένοι, περιείχαν «ίχνη προπαγάνδας μη παραδοσιακών σεξουαλικών σχέσεων», σύμφωνα με Ρώσους ανακριτές.

Γραμμές από μελάνι

Η λογοτεχνία ανέκαθεν διαδραμάτιζε έναν πληθωρικό και συχνά αμφιλεγόμενο ρόλο στη δημόσια ζωή της Ρωσίας, άλλοτε εξυμνούμενη και άλλοτε καταπιεζόμενη από την εξουσία. Ο τσάρος Νικόλαος Α΄ αποκατέστησε από την εξορία τον Αλεξάντρ Πούσκιν, τον σημαντικότερο ποιητή της Ρωσίας, αλλά του είπε ότι θα ήταν ο «προσωπικός λογοκριτής» του. Ο Ιωσήφ Στάλιν τηλεφώνησε στον Μπόρις Πάστερνακ, ο οποίος αργότερα συγκρούστηκε με τις σοβιετικές Αρχές, για να ζητήσει τη γνώμη του σχετικά με έναν άλλο ποιητή, τον Όσιπ Μάντελσταμ. Σε αντίθεση με τον στιβαρό και κεντρικά οργανωμένο λογοκριτικό μηχανισμό της τσαρικής και σοβιετικής εποχής, οι εκδότες και οι βιβλιοπώλες στη σύγχρονη Ρωσία αντιμετωπίζουν ένα εξελισσόμενο, αδιαφανές και ασυνεπώς εφαρμοζόμενο σύνολο κανόνων. Η κυβέρνηση έχει επιβάλει μια σειρά από νέες απαγορεύσεις σε βιβλία που κυμαίνονται από LGBTQ+ θέματα έως τα ναρκωτικά και το αόριστα αποκαλούμενο «σατανιστικό κίνημα».

Οι εκδότες αντιμετωπίζουν ένα δύσκολο δίλημμα: είτε να σταματήσουν να προσφέρουν βιβλία που δεν αρέσουν στο Κρεμλίνο, είτε να αφαιρούν κρυφά τα «επικίνδυνα» σημεία, είτε να τα λογοκρίνουν ανοιχτά, δείχνοντας στους αναγνώστες ότι κάτι αφαιρέθηκε. Πολλοί επέλεξαν την τελευταία επιλογή, καλύπτοντας τις πιθανώς προβληματικές γραμμές με παχύ μαύρο ή γκρι μελάνι. Οι συνάδελφοί τους στο εξωτερικό επέκριναν αυτή την πρακτική, αλλά στη Ρωσία θεωρήθηκε μορφή διαμαρτυρίας. Μέχρι πρόσφατα, το Podpisniye Izdaniya μιλούσε ανοιχτά για τη λογοκρισία. Βιβλία συγγραφέων που χαρακτηρίστηκαν «ξένοι πράκτορες» από το ρωσικό κράτος πωλούνταν σε πλαστική συσκευασία, με ένα σημείωμα συγγνώμης στο εξώφυλλο. Τώρα το κατάστημα αναγκάστηκε να τα αφαιρέσει από τα ράφια του.

Η κυβέρνηση έχει επιβάλει μια σειρά από νέες απαγορεύσεις σε βιβλία που κυμαίνονται από LGBTQ+ θέματα έως τα ναρκωτικά και το αόριστα αποκαλούμενο «σατανιστικό κίνημα».

Ο Μιχαήλ Σ. Ιβάνοφ, 38 ετών, του οποίου η γιαγιά κάποτε διηύθυνε το κατάστημα, ανέλαβε το Podpisniye Izdaniya πριν από περισσότερα από δώδεκα χρόνια και διηύθυνε τη μεταμόρφωσή του. Το 2023, ο Ιβάνοφ, ο οποίος αρνήθηκε να δώσει συνέντευξη γι’ αυτό το άρθρο, είπε σε έναν δημοφιλή Ρώσο YouTuber: «Οι άνθρωποι διαβάζουν για να καταλάβουν τι συμβαίνει και για να ξεχάσουν τι συμβαίνει». 

Μπαίνοντας σε ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία, είναι ξεκάθαρο τι απασχολεί τους επισκέπτες. Βιβλία που πραγματεύονται δύσκολες ιστορίες, όπως το Defying Hitler: A Memoir του Σεμπάστιαν Χάφνερ και το An Inconvenient Past του Νικολάι Έπλε, προβάλλονται σε περίοπτες θέσεις και έχουν ανέβει στις λίστες των μπεστ σέλερ τα τελευταία χρόνια. Ο Βλαντίμιρ Χαριτόνοφ, που εργάζεται στον εκδοτικό οίκο Freedom Letters, είπε πως τέτοιου είδους βιβλία, «ακόμη κι αν μιλούν για τη Γερμανία, περιγράφουν την κατάσταση έξω από τους τοίχους αυτού του βιβλιοπωλείου».

Μια πόλη της λογοτεχνίας

Στην Αγία Πετρούπολη, γενέτειρα των Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι και Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ, τα βιβλιοπωλεία λειτουργούσαν από παλιά ως κέντρα κοινότητας. «Ο κόσμος έμπαινε στα βιβλιοπωλεία σαν να ήταν άγκυρες της οικείας τους ζωής, μέρη που πρόσφεραν μια αναμφισβήτητη αίσθηση ασφάλειας», είπε ο κριτικός βιβλίου Μαξίμ Μάμλιγκα. Η Γεβγένια Κουντριάσοβα, 33 ετών, γραφίστρια, είπε ότι για την ίδια το Podpisniye Izdaniya είναι «μια εξαιρετική απόδειξη ότι πρέπει να κάνεις μεγάλα όνειρα, να πιστεύεις στον εαυτό σου, στις ιδέες σου και στη δύναμή σου». Πρόσθεσε ότι πήγαινε εκεί για να αγοράσει βιβλία για την κόρη της και ότι οι επισκέψεις αυτές «έχουν γίνει μέρος των οικογενειακών μας παραδόσεων».

Η πόλη έχει ένα βιβλιοπωλείο για κάθε γούστο: ένα έχει τη φήμη καταφυγίου για ακτιβιστές, ένα είναι αφιερωμένο σε βιβλία από την Ασία κι ένα άλλο είναι δημοφιλές στους λάτρεις του κινηματογράφου. Είναι συγκεντρωμένα γύρω από την κεντρική περιοχή Λιτεΐνι, όπου έζησαν πολλοί συγγραφείς και οι δρόμοι φέρουν τα ονόματά τους. «Ζούμε σε μια ξεχωριστή πόλη», είπε η Λιούμποβ Μπελιατσκάγια, ιδρύτρια του Everyone is Free, ενός από τα πρώτα ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία της πόλης. «Και δουλέψαμε πολύ σκληρά για να αναπτύξουμε αυτή την κουλτούρα».

Η Μπελιατσκάγια εισήγαγε και προώθησε την ιδέα της «λογοτεχνικής συνοικίας» της Αγίας Πετρούπολης. Έχει δημιουργήσει έναν χάρτη με περισσότερα από 180 ανεξάρτητα ρωσόφωνα βιβλιοπωλεία σε όλη τη χώρα και στο εξωτερικό. Δύο μέρες πριν από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, εκείνη και δύο συνάδελφοί της έκοψαν και κόλλησαν στο παράθυρο του καταστήματος το σύνθημα «Ειρήνη στον κόσμο», ένα παλιό σοβιετικό μότο. Για περίπου έναν χρόνο έμεινε εκεί, προσφέροντας σπάνια παρηγοριά στο αντιπολεμικό κοινό. Είπε ότι κάποιοι περαστικοί την ευχαρίστησαν για την κίνηση. Αλλά εξόργισε και τους πολεμόχαρους εθνικιστές. Κάποιος πυροβόλησε το παράθυρο. Η αστυνομία προέτρεψε την Μπελιατσκάγια να αφαιρέσει το σύνθημα.

Σαν τον Ναρκαλιευτή

Στη Σοβιετική Ένωση, μόνο βιβλία που είχαν εγκριθεί ρητά από το κράτος μπορούσαν να αποκτηθούν νόμιμα· η κατοχή οποιουδήποτε άλλου ήταν επικίνδυνη. Οι άνθρωποι αντάλλασσαν απαγορευμένα βιβλία μεταξύ φίλων, μερικές φορές για να τα διαβάσουν μέσα σε ένα βράδυ. Σήμερα, οι αποφασισμένοι αναγνώστες στη Ρωσία μπορούν να προμηθευτούν όποιο βιβλίο θέλουν. Σε καφετέριες, άνθρωποι διαβάζουν το Summer in a Pioneer Tie, ένα λυρικό μυθιστόρημα για δύο εφήβους που ανακαλύπτουν τη σεξουαλικότητά τους σε μια καλοκαιρινή κατασκήνωση. Το βιβλίο έκανε αίσθηση, πουλώντας πάνω από 250.000 αντίτυπα, πριν η κυβέρνηση το απαγορεύσει και χαρακτηρίσει τις συγγραφείς (Κατερίνα Σιλβάνοβα και Έλενα Μαλίσοβα) «ξένες πρακτόρισσες». 

Αλλά ο κόσμος συνεχίζει να βρίσκει τρόπους να το αγοράζει διαδικτυακά. Ορισμένοι εκδότες και ιδιοκτήτες βιβλιοπωλείων είπαν ότι το σοβιετικό σύστημα θα ήταν πιο απλό. «Η προληπτική λογοκρισία θα σήμαινε ότι οι κανόνες του παιχνιδιού είναι ξεκάθαροι», είπε ο Μάμλιγκα. «Τώρα, όλοι είναι σαν να παίζουμε Ναρκαλιευτή, όπου δεν καταλαβαίνεις τι είναι απαγορευμένο και τι όχι».