Γιατί ξεκινά κανείς να πάει σε «απίθανους» τόπους; Για να συναντήσει το άγνωστο, το παράξενο, το ανοίκειο, αυτό που θα τον βγάλει από τη «βολική του ζώνη» και θα του δώσει την ευκαιρία να αναμετρηθεί με τα σκοτεινά πεδία της Ιστορίας, της φύσης και της ανθρωπότητας. Η περιπλάνηση στον παγετώνα και στα ηφαιστειογενή υψίπεδα, όπως και η περιπλάνηση στην έρημο, είναι περιδίνηση εαυτού, ταλάντωση ανάμεσα στο ωραίο και το τρομακτικό, έκσταση, έκθεση στη συντριπτική γνώση της συμπαντικής αέναης εναλλαγής της αρχής και του τέλους του κόσμου. Αν τα αντέχεις όλα αυτά, τότε το ταξίδι στην Ισλανδία δεν είναι επίσκεψη, αλλά επι-στροφή στα θεμελιώδη, στο ό,τι άξιον εστί. Αν όχι, τότε το ταξίδι στην Ισλανδία είναι σαν όλα τ’ άλλα: tourist bus με τη μηχανική φωνή του βαριεστημένου ξεναγού, σέλφι στα προσιτά αξιοθέατα –αν βρεις χώρο λόγω του συνωστισμού–, τοπικά φαγητά σε αρκετά ακριβά εστιατόρια, check in, check out…
Για να βγεις σε ένα εξερευνητικό ταξίδι κατά μόνας, χρειάζεται επιμελής μελέτη και σχεδιασμός για τα πιθανά και τα απρόοπτα, καλή φυσική και ψυχική κατάσταση και κάποια εμμονική ιδέα: για μας ήταν η φωτογραφία της περίφημης Γιαπωνέζας φωτογράφου Ρίνκο Καουάουτσι, που είχαμε την τύχη να δούμε στο μουσείο Φοτογκράφισκα του Βερολίνου. Την είχε βγάλει μέσα στην τεράστια θολωτή, γαλαζωπή σπηλιά από πάγο στον κρατήρα Κάτλα. Ο συνειρμός μας ήταν σαν επιστροφή σε αρχαϊκή μήτρα της Γης, με εμάς σαν πρωτόζωα του ενόργανου ζωικού κύκλου.
Φθάσαμε στο Ρέικιαβικ προς τα τέλη Αυγούστου. Το Ρέικιαβικ είναι μια πολύ όμορφη πόλη στη νοτιοδυτική πλευρά της Ισλανδίας και είναι η βορειότερη πρωτεύουσα του κόσμου. Χτισμένο πάνω στον κόλπο, με παραδοσιακό κέντρο από έντονα χρωματισμένες μονοκατοικίες και νεοκλασικά δημόσια αρχιτεκτονήματα, όπως το Εθνικό Θέατρο, η Εθνική Πινακοθήκη κ.ά., αλλά με τεράστια χωροταξική ανάπτυξη λόγω των αυτοκινητόδρομων και των μοντέρνων κτιρίων (όπως το ασύμμετρα κυβοειδές γυάλινο Μέγαρο Μουσικής HARPA, το σαν διπλός κύλινδρος δημαρχείο κ.ά.), σου δίνει την αίσθηση ευρωπαϊκής σκανδιναβικής μεγαλούπολης, αν και έχει μόλις 240.000 κατοίκους σε μια χώρα που ο πληθυσμός της φτάνει τις 385.000. Δεν θα μιλήσουμε περισσότερο για το Ρέικιαβικ, αν και αγαπήσαμε πολύ τα μουσεία, τα βιβλιοπωλεία, τα καφέ και τα μπαρ του, με σχεδόν καθημερινή ροκ, πανκ και κυρίως σκανδιναβική τζαζ ζωντανή μουσική. Η εμπειρία λειτούργησε ως προθάλαμος για τη γνωριμία μας με την Ισλανδία. Και μας επέτρεψε να οργανώσουμε τις λεπτομέρειες του ταξιδιού, τις οποίες αποτυπώσαμε στον χειροποίητο χάρτη μας.
Η δύναμη της φύσης
Η Ισλανδία είναι σαν αυγό. Μόνο η ακτογραμμή κατοικείται. Κατά μήκος της «τρέχει» το Δαχτυλίδι (Ring Road ή Route 1), ο στενός ασφαλτοστρωμένος δρόμος διπλής κατεύθυνσης, συνολικού μήκους περίπου 1.400 χιλιομέτρων. Είναι ευκολοδιάβατος για τα συμβατικά αυτοκίνητα, όπως αυτό που είχαμε νοικιάσει, με εξαίρεση το βορειοανατολικό τόξο, που είναι χαλικόδρομος, ανεβαίνει στα βουνά και βρίσκεται σχεδόν πάντα μέσα σε πυκνή ομίχλη.
Πριν βγούμε στο Δαχτυλίδι, για να εγκλιματιστούμε, κάναμε μια ημερήσια εκδρομή στον Χρυσό Κύκλο (Golden Circle), μια διαδρομή περίπου 250 χιλιομέτρων με αφετηρία και τέρμα το Ρέικιαβικ. Ανεβήκαμε στον κρατήρα του ηφαιστείου Κέριο, περπατήσαμε στο χείλος του και κατεβήκαμε στο εσωτερικό του, μέχρι εκεί που σχηματίζεται μια λίμνη και μέσα της καθρεφτίζονται τα σύννεφα. Εκεί, στο βάθος του κρατήρα, είσαι τόσο κοντά στον ουρανό. Μια παράδοξη αντιστροφή που περιβάλλεται από πετρώματα «καμένα», ενώ στις χαραμάδες τους ξεπροβάλλουν αυθάδικα μικρά λουλουδάκια. Αυτό το πείσμα της φύσης να υπάρξει ακόμη και στις πιο αντίξοες συνθήκες το είδαμε και το θαυμάσαμε σε ολόκληρη την Ισλανδία.
Στη συνέχεια πήγαμε στον καταρράκτη Γκούλφος, που σχηματίζεται από ένα πελώριο ποτάμι και χύνεται με εκκωφαντικό θόρυβο σε μια τεράστια χαράδρα. Τον βλέπαμε από ανεμοδαρμένα ύψη και, αν και ήμαστε τουλάχιστον ένα χιλιόμετρο μακριά, σταγόνες σαν βροχή έφθαναν έως εμάς και μας αγρίευαν απ’ την ορμή τους. Μας έδιναν μια πρώτη αίσθηση της δύναμης της φύσης που παντού, και ιδιαίτερα στην Ισλανδία, οι άνθρωποι τη σκέφτηκαν σαν στοιχειωμένη.
Κινηθήκαμε προς το Γκέιζερ, για τον περίφημο θερμοπίδακα. Η περιοχή μυρίζει έντονα και θερμά ρυάκια κυλούν. Ήμαστε καμιά διακοσαριά άνθρωποι κυκλικά ανεπτυγμένοι γύρω από τον θερμοπίδακα, με τις μηχανές και τα κινητά οπλισμένα, έτοιμοι να πιάσουμε την έκρηξή του. Και αυτός κάθε περίπου οκτώ λεπτά μάς έκανε το χατίρι και πεταγόταν ψηλά στα 20 μέτρα, υπενθυμίζοντάς μας το πύρινο εσωτερικό της Γης, τη γέννηση της Ισλανδίας. Έτσι κάποτε άνοιξε το ρήγμα ανάμεσα στην πλάκα της Ευρασίας και της Αμερικής και ξεχύθηκαν από μέσα αέρια και λάβα που στερεοποιήθηκαν χάρη στον πάγο.
Τοπία από τον Άρη, καταρράκτες, φως
Από την επομένη, διανύαμε περίπου 200 χλμ. τη μέρα, για να διανυκτερεύσουμε στο πλησιέστερο σημείο από όπου θα κάναμε τη διείσδυση στην ενδοχώρα. Για όλες αυτές τις περιπλανήσεις απευθυνθήκαμε σε τοπικούς ιχνηλάτες. Ειδικά τζιπ με τεράστια λάστιχα, στολές, κράνη, αδιάβροχα, ισοθερμικά, γερή μέση για να αντέχει τα σκαμπανεβάσματα στους βραχώδεις δρόμους και να μαστε για οκτώ ώρες στα Λαντμαναλάουγκαρ, στα ηφαιστειογενή υψίπεδα. Είχαμε δει τέτοιες φωτογραφίες από τον πλανήτη Άρη, όμως το παράδοξο ήταν ότι ήμαστε εκεί. Μια γη από μέταλλο όπου τίποτε δεν θα καρπίσει.
Έπειτα επισκεφθήκαμε τους καταρράκτες Σελιάλαντφος και Σκόγκαφος, προς το νοτιότερο και θερμότερο σημείο του νησιού, κοντά στη θάλασσα. Πέφτουν χαριτωμένα από όμορφους καταπράσινους γκρεμούς και παίζουν με το φως. Το διαθλούν και κάνουν μικρά και μεγαλύτερα ουράνια τόξα που οι μεγάλοι τρέχουν να τα «πιάσουν» με τις μηχανές και τα μικρά παιδιά με τα χεράκια τους.
Η χαρά αυτή συνεχίστηκε σε ολόκληρη την παράκτια νότια διαδρομή. Και τη συμπλήρωναν τα πολλά προβατάκια και τα άλογα που βόσκουν ελεύθερα όλο το καλοκαίρι. Μας κοίταζαν με τα ήρεμα, άχρονα μάτια τους, εμάς τους δέσμιους του χρόνου.
Διανυκτέρευση στο Βικ με τα τρομακτικά sneaker waves (ισχυρά, απρόβλεπτα κύματα) και τον μύθο για το απολιθωμένο καράβι. Άνοδος την επομένη στον παγετώνα Μιρνταλσγιόκουλ, με στόχο τη σπηλιά του πάγου στον Κάτλα. Εκεί ήρθαμε για πρώτη φορά σε επαφή με την τρομακτική ομορφιά του παγετώνα και αρχίσαμε να συνειδητοποιούμε την αγωνία της Ισλανδίας και, όπως θα όφειλε, όλης της ανθρωπότητας.
Η απόκοσμη ομορφιά των παγετώνων
O Κάτλα είναι ένα από τα πιο μεγάλα και ενεργά ηφαίστεια της Ισλανδίας. Από τις εκρήξεις του έχουν σχηματιστεί βουνά που τα σκεπάζει ένας παγετώνας, ο οποίος συχνά φθάνει και 700 μέτρα πάχος πάνω από τα πετρώματα. Ο παγετώνας έχει πλάγιες ραβδώσεις λόγω των ανέμων και είναι ασπρόμαυρος, γιατί είναι διάσπαρτα σκεπασμένος με μαύρη τέφρα από τα ηφαίστεια. Καθώς ο αέρας φυσά, η τέφρα μετακινείται δεξιά-αριστερά και ο παγετώνας μοιάζει να αναπνέει. Υπερφυσικός δράκος με υπόγεια ποτάμια και σπηλιές. Ζητάμε να μπούμε στη σπηλιά της Ρίνκο Καουάουτσι και μας λένε, προς μεγάλη μας απογοήτευση, ότι έχει λιώσει. Ο παγετώνας λιώνει στον τρομακτικό ρυθμό των 100 μέτρων τον χρόνο. Αυτό που έχει απομείνει είναι μια μικρή, στενή σήραγγα όπου μπαίνουμε κρατημένοι από σχοινιά. Η φαντασίωσή μας να βρεθούμε σε αρχαϊκή μήτρα μετατρέπεται σε κάθοδο στον Άδη. Ο πάγος δεν είναι άσπρος, αλλά ιριδίζει με αποχρώσεις κυανού· σαν παγωμένος ουρανός.
Η αποθέωση του γαλάζιου έρχεται στον παγετώνα Βατναγιόκουλ. Διανυκτερεύουμε για δύο νύχτες στο Γιοκούλσαρλον. Την πρώτη μέρα μπαίνουμε με ζόντιακ στη λιμνοθάλασσα που ξεκινά από τον παγετώνα και βγαίνει στη θάλασσα. Εκτός από σωσίβια, φοράμε και ειδικές ολόσωμες στολές που έχουν στη μέση ένα είδος θηλιάς. Αν κάποιος πέσει στη λίμνη, που έχει θερμοκρασία κοντά στο μηδέν, η μόνη ελπίδα να μην πάθει ανακοπή καρδιάς είναι μέσα στα λίγα λεπτά προστασίας που δίνει η στολή να τον αρπάξουν με τον γάντζο από τη θηλιά και να τον ανασύρουν. Πλέουμε ανάμεσα σε τεράστια κομμάτια πάγου που έπεσαν από τον παγετώνα, λευκά με αποχρώσεις γαλάζιου. Μας εξηγούν ότι ο πάγος, όταν έχει μέσα εγκλωβισμένο οξυγόνο, απορροφά όλα τα χρώματα του φάσματος εκτός από το κυανό. Εκκωφαντικοί θόρυβοι από ογκώδεις πάγους που αποσπώνται από τον παγετώνα και πέφτουν από ύψος 100 μέτρων στη λιμνοθάλασσα, μας τρομάζουν. Όμως η ομορφιά μάς απορροφά. Και εμείς θέλουμε να την απορροφήσουμε, ξέροντας πως, ίσως, δεν θα έρθουμε εδώ ξανά. Κι αν ξανάρθουμε, δεν θα ’ναι ποτέ το ίδιο. Οι παγετώνες έχουν τη γοητεία του εφήμερου.
Εκκωφαντικοί θόρυβοι από ογκώδεις πάγους, που αποσπώνται και πέφτουν από ύψος 100 μέτρων στη λιμνοθάλασσα, μας τρομάζουν. Όμως η ομορφιά μάς απορροφά.
Οι πάγοι βγαίνουν από έναν στενό λαιμό στη θάλασσα, αλλά τα κύματα είναι μεγάλα και δεν τους αφήνουν να φύγουν στα βαθιά. Τους σπρώχνουν στην ακρογιαλιά με τα μαύρα βότσαλα και λάμπουν στον ήλιο σαν τεράστια διαμάντια. Είναι η περίφημη Ακτή των Διαμαντιών. Και είναι τόσο μεγάλοι, που οι άνθρωποι ανάμεσά τους μοιάζουν με πιγκουίνοι. Παίζουν σαν παιδιά που βρήκαν κάποιον θησαυρό.
Ισλανδία, η μνήμη του κόσμου
Ανεβαίνουμε στον Βατναγιόκουλ, τον μεγαλύτερο από τους τέσσερις παγετώνες της Ισλανδίας. Περπατάμε καρφώνοντας κάθε βήμα χάρη στις σχάρες με καρφιά που προσθέσαμε στα ορειβατικά μας μποτάκια. Πηγαίνουμε ο ένας πίσω από τον άλλο πατώντας στα ίχνη του οδηγού, γιατί ο πάγος μπορεί να έχει λιώσει και να γλιστρήσουμε σε κάποια υπόγεια σήραγγα. Σε κάποια σημεία κρατιόμαστε από ένα σχοινί. Κάνει κρύο, η ανάσα μας κόβεται. Στο μικρό μας γκρουπ που αποτελείται από αγνώστους, αρχίζουμε να διαισθανόμαστε ότι μεταξύ των ανθρώπων αναπτύσσεται αλληλεγγύη: νοιάζονται να μη μείνει κανείς πίσω, δίνουν ένα χέρι στα δύσκολα. Αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε την ισλανδική κοινωνία και το πνεύμα αλληλεγγύης που υπάρχει σε αυτήν. Είναι οι ακραίες συνθήκες επιβίωσης που καθιστούν το ατομικό ένστικτο αυτοσυντήρησης συλλογικό. Και ο άλλος γίνεται «πλησίον».
Από το κακό μπορεί εξάλλου να προκύψει το καλό. Η Ισλανδία το διδάσκει αυτό. Τα ορμητικά ποτάμια και οι καταρράκτες που τους έπνιγαν έδωσαν τη δυνατότητα για την κατασκευή υδροηλεκτρικών εργοστασίων. Η γη που βράζει και βγάζει θερμά αέρια, όπως τη θαυμάσαμε στην κίτρινη θειώδη έρημο στον βορρά κοντά στη λίμνη Μιβάτν, έδωσε την ευκαιρία για την απόκτηση φθηνής γεωφυσικής ενέργειας. Και η γη που χαρίζει θερμά ιαματικά λουτρά παντού στην Ισλανδία, είναι ευλογία για το σώμα και το μυαλό όταν βυθιζόμαστε μέσα στο ζεστό νερό που αναβλύζει από τα έγκατά της.
Η Ισλανδία είναι ίσως η μνήμη του κόσμου. Το ζωντανό παράδειγμα για το πώς δημιουργήθηκε η στερεά γη. Τη μελετούν γι’ αυτόν τον σκοπό οι επιστήμονες. Είναι ίσως και το παράδειγμα για το τέλος του κόσμου. Η υπερθέρμανση του πλανήτη από την αλόγιστη επέμβαση του ανθρώπου στη φύση προκαλεί το λιώσιμο των παγετώνων.
Για τους αρχαίους Έλληνες, η ύβρις ήταν η προσβολή που έκαναν οι άνθρωποι προς τους θεούς. Ύβρις ήταν και η ασέβεια προς τη θεοποιημένη φύση. Αυτήν πραγματοποίησε ο Ξέρξης όταν προσπάθησε να ζεύξει τον Ελλήσποντο κάνοντας πλωτή γέφυρα με τα πλοία του. Ας ξεφύγουμε από την ανόητη ψευδαίσθηση του απόλυτου ελέγχου της φύσης, όπως την επιχείρησε ο Πέρσης βασιλιάς και όπως τη συνεχίζουν οι σημερινοί αρνητές της κλιματικής αλλαγής, γιατί αυτή είναι ισχυρότερη από εμάς. Στην κατά μέτωπο σύγκρουση, η φύση θα συνεχίσει να υπάρχει χωρίς εμάς και εύκολα θα συμπληρώσει το κενό μας.
alexkat.com
athanasiosalexandridis.com
