Εκατό σελίδες την ημέρα. Δύο βιβλία την εβδομάδα. Πενήντα μυθιστορήματα τον χρόνο. Υπάρχουν πολλών ειδών «γιατρικά» και προκλήσεις που θέτουν στους εαυτούς τους οι βιβλιόφιλοι. Κορυφές που χρειάζεται να ανέβουν, βιβλία που θεωρούνται εκ των ων ουκ άνευ για την αναγνωστική τους «θεραπεία». Γίνεται να θεωρείσαι aficionado της ανάγνωσης και να μην έχεις διαβάσει το Μαγικό βουνό του Τόμας Μαν ή τον Οδυσσέα του Τζέιμς Τζόις; Και όμως, η ουσία του διαβάσματος δεν βρίσκεται σε κανέναν συγκεκριμένο στόχο ούτε σε κάποιο αδιαμόρφωτο άθροισμα βιβλίων τα οποία καταναλώθηκαν επειδή η μόδα το επιτάσσει. Το διάβασμα χρειάζεται χρόνο, ηρεμία και πρωτίστως απόφαση να αφεθείς σε κάτι καινούργιο. Χρειάζεται να έχεις την πρόθεση να κάνεις κάτι δίχως την αγωνιστική διάθεση να πρέπει να τερματίσεις πρώτος. Λίγες σελίδες την ημέρα είναι μια καλή απόφαση που μπορούμε να πάρουμε για τον εαυτό μας. Χωρίς πίεση, χωρίς άγχος· μόνο για την αξία της πράξης, για την ομορφιά της δέσμευσης. Γνωρίζοντας πως αυτό που κάνουμε δεν θα πάει χαμένο.
Όντως, δεν θα πάει. Σύμφωνα με έρευνα της Σχολής Δημόσιας Υγείας του Πανεπιστημίου Γέιλ (2016), η ανάγνωση βιβλίων θα μπορούσε να μειώσει τη θνησιμότητα έως και κατά 20%. Η ανάγνωση μυθοπλασίας, ειδικότερα, βρέθηκε να είναι πιο ωφέλιμη. Αυτή η μελέτη διαπίστωσε ότι η ανάγνωση βιβλίων φαντασίας για τουλάχιστον 30 λεπτά την ημέρα θα μπορούσε να προσθέσει κατά μέσο όρο δύο χρόνια στη ζωή των αναγνωστών.
Σύμφωνα με έρευνα του Πανεπιστημίου Γέιλ (2016), η ανάγνωση βιβλίων θα μπορούσε να μειώσει τη θνησιμότητα έως και κατά 20%. Η ανάγνωση μυθοπλασίας βρέθηκε να είναι πιο ωφέλιμη.
Οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα πως οι αναγνώστες μυθιστορημάτων διατηρούν το μυαλό τους ενεργό, κάτι που μεταφράζεται σε οφέλη για την υγεία. Κατά συνέπεια, ευνοούν τη μεγαλύτερη διάρκεια ζωής.
Οι παράπλευρες ωφέλειες του διαβάσματος δεν σταματούν εδώ. Αν φοβάστε ότι, συν τω χρόνω, μπορεί να σας συμβεί αυτό που οι γιατροί ονομάζουν γνωστική έκπτωση (κοινώς: μειωμένη ικανότητα μνήμης, λογικής, μάθησης και προσοχής), τότε ξεκινήστε να διαβάζετε σε σταθερό ρυθμό. Οι έρευνες σημειώνουν πως όσο περισσότερο διαβάζει κανείς ή συμμετέχει σε δραστηριότητες διέγερσης του εγκεφάλου, τόσο περισσότερο γνωστικό απόθεμα διατηρεί. Αυτό το απόθεμα μπορεί να βοηθήσει στην αντιστάθμιση εκφυλιστικών (σχετιζόμενων με την ηλικία) αλλαγών ή βλάβης στον εγκέφαλο.
Μια άλλη μελέτη του 2021 εξέτασε την επίδραση της καθημερινής ανάγνωσης στη γνωστική έκπτωση και το κατά πόσο έπαιξε κάποιον ρόλο το επίπεδο εκπαίδευσης. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η ανάγνωση ήταν προστατευτικός παράγοντας στη μετέπειτα ζωή. Η συχνή ανάγνωση συσχετίστηκε με μειωμένο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης σε ενήλικες μεγαλύτερης ηλικίας όλων των βαθμίδων εκπαίδευσης. Δείτε το κι αλλιώς: Σε στιγμές έντονου άγχους (που συχνά αντιμετωπίζουμε στη σημερινή εποχή, με τους εξωγενείς παράγοντες να είναι άκρως επιβαρυντικοί), η ανάγνωση ενός βιβλίου μπορεί να ελαττώσει δραστικά το φάσμα της ψυχικής έντασης που υφίσταται ένας άνθρωπος.
Κατά της μοναξιάς
Το 2022, μια ανασκόπηση πέντε μελετών που δημοσίευσε το επιστημονικό περιοδικό PLoS One, αξιολόγησε τον αντίκτυπο της ανάγνωσης βιβλίων μυθοπλασίας. Τα αποτελέσματα αυτών των μελετών έδειξαν ότι αυτού του είδους τα βιβλία είχαν θετικό και άμεσο αντίκτυπο στη διάθεση και στα συναισθήματα. Είχαν, επίσης, θετικά αποτελέσματα στη μνήμη και τη γνωστική εδραίωση, η οποία είναι η διαδικασία κατά την οποία ο εγκέφαλος μετατρέπει τις βραχυπρόθεσμες αναμνήσεις σε μακροπρόθεσμες. Το διάβασμα έχει κι άλλες ευκταίες επιπτώσεις, πέρα από τη βελτίωση της διάθεσης και της ευεξίας. Μπορεί να οδηγήσει σε βελτιωμένη επίγνωση, αισιοδοξία, ευτυχία και άλλα όμορφα συναισθήματα.
Δεν πρέπει να ξεχνάμε επίσης τον σημαντικό παράγοντα της κοινωνικοποίησης. Τη στιγμή που η μοναξιά είναι ένας άκρως επιβαρυντικός παράγοντας για τους ανθρώπους των μεγάλων πόλεων, τα βιβλία γίνονται ένα παράθυρο προς τους άλλους. Μπορεί ως διαδικασία η ανάγνωση να είναι ολότελα μονήρης, εντούτοις η συζήτηση γύρω από τα βιβλία δεν είναι καθόλου τέτοια. Δεν είναι τυχαίο πως στην Αθήνα (κυρίως), αλλά και σε όλη την Ελλάδα, ξεφυτρώνουν λέσχες ανάγνωσης που είτε λειτουργούν στο πλαίσιο δράσεων που κάνουν διάφορα βιβλιοπωλεία είτε δημιουργούνται από πρωτοβουλίες χρηστών των σόσιαλ μίντια.
Αυτή είναι η παράπλευρη, άκρως ευεργετική, διάσταση των κοινωνικών δικτύων. Ειδικά στο Instagram έχουν δημιουργηθεί ομάδες αναγνωστών που συζητούν (διά ζώσης ή διαδικτυακά) τα βιβλία που έχουν διαβάσει, ενώ προκρίνονται ακόμη και συναναγνώσεις, έτσι ώστε το ίδιο το βιβλίο να γίνει αντικείμενο ευρύτερης συζήτησης.
Αυτή η μορφή κοινωνικότητας είναι στην ουσία ανέξοδη, δεν προϋποθέτει ειδικές δεξιότητες ούτε καν επίσημο ένδυμα (sic) για να ενεργοποιηθεί κανείς σε μια κοινότητα ανθρώπων. Την ίδια στιγμή, το αίτημα για συνύπαρξη γύρω από τη γραφή και την ανάγνωση υπάρχει και στις δεκάδες σχολές δημιουργικής γραφής. Σαφώς, εκεί ο στόχος είναι περισσότερο πρακτικός, ωστόσο δεν πρέπει να ξεχνάμε πως η ανάγνωση βιβλίων είναι ο βασικός πυλώνας τους.
Τελικά, πόσο διαβάζουμε;
Η αλήθεια είναι πως οι πρόσφατες στατιστικές αποτιμήσεις που έκανε ο ΟΣΔΕΛ για την ανάγνωση στη χώρα μας, δεν βοηθούν στο να αισιοδοξούμε. Στην εν λόγω έρευνα ο πληθυσμός της χώρας χωρίστηκε σε μη αναγνώστες, μη εντατικούς αναγνώστες (διαβάζουν 2 βιβλία τον χρόνο) και εντατικούς αναγνώστες. Στην ερώτηση «Πόσα βιβλία έχετε διαβάσει τον τελευταίο χρόνο με οποιονδήποτε τρόπο (έντυπο, audiobook, ebook), εξαιρουμένων των πανεπιστημιακών ή των σχολικών βιβλίων;», το 35% των ερωτωμένων απάντησε πως δεν διαβάζει κανένα βιβλίο τον χρόνο (μη αναγνώστες). Το 19% διαβάζει 1-2 βιβλία τον χρόνο και το 15% διαβάζει 3-4 βιβλία τον χρόνο (μη εντατικοί αναγνώστες). Επίσης, το 14% διαβάζει 5-9 βιβλία τον χρόνο και το 17% 10 βιβλία και άνω (εντατικοί αναγνώστες). Επομένως, οι μη αναγνώστες ανέρχονται στο ποσοστό του 35%, οι μη εντατικοί αναγνώστες στο 34% και οι εντατικοί αναγνώστες στο 31%. Η έλλειψη χρόνου είναι ο κύριος λόγος για τον οποίο δεν διαβάζουν βιβλία οι περισσότεροι πολίτες. Για τους μη αναγνώστες, είναι η μη ελκυστικότητα του διαβάσματος, ενώ περισσότερος ελεύθερος χρόνος θα χρειαζόταν για να αυξήσουν οι αναγνώστες τις ώρες ανάγνωσης.
Ιδού, όμως, το πεδίο αναγνωστικής δόξας: αν καταφέρουμε να περιορίσουμε τους κάθε λογής περισπασμούς που υπάρχουν τριγύρω μας (κινητό, τηλεόραση κ.ά.), αυτομάτως ο ελεύθερος χρόνος μεγιστοποιείται και μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην ανάγνωση ενός βιβλίου.
Το ευτύχημα είναι ότι σε επίπεδο βιβλιοπαραγωγής, η χώρα μας βρίσκεται σε υψηλότατο επίπεδο. Τόσο σε απόλυτους αριθμούς όσο και σε ποιοτική ανάλυση, τα βιβλία που εκδίδονται εδώ και χρόνια στην Ελλάδα είναι εξαιρετικής ποιότητας. Πέραν των ελληνικών τίτλων, μεταφράζονται ξένοι τίτλοι την ίδια στιγμή που κυκλοφορούν στο εξωτερικό, οι μεταφράσεις τους, δε, είναι σε άριστο επίπεδο. Όσο για τις αναγνωστικές επιθυμίες ενός εκάστου, αυτές καλύπτονται πλήρως, καθώς οι ελληνικοί εκδοτικοί οίκοι έχουν στις λίστες βιβλία για όλα τα γνωστικά αντικείμενα. Ως εκ τούτου, το «περιβάλλον» της ανάγνωσης είναι πλήρως διαμορφωμένο. Στην ουσία, οι δικαιολογίες εκλείπουν. Το μόνο που χρειάζεται να κάνουμε είναι να το πάρουμε απόφαση. Είναι, όμως, μια απόφαση που θα μας οδηγήσει σε νέους δρόμους σκέψης και ζωής. Είναι ολότελα απίθανο να μην αλλάξει –επί τα βελτίω– η καθημερινότητα του ανθρώπου με το διάβασμα. Λοιπόν, με ποιο βιβλίο λέτε να ξεκινήσετε τη νέα χρονιά;
