Φωτογραφίες: Περικλής Μεράκος
«Τι σου έρχεται πρώτα στο μυαλό όταν ακούς “Βύρωνας”;». Τη γειτονιά, όχι τον ποιητή. Έκανα αυτή την ερώτηση σε διάφορα άτομα του κύκλου μου, δίχως προσδοκίες για ετερόκλητες απαντήσεις. Οι περισσότεροι θυμήθηκαν καλοκαιρινές βραδιές στο Θέατρο Βράχων. Κάποιοι που μετακινούνται με τα μέσα μεταφοράς αναφέρουν τη Νέα Ελβετία, που αναγράφεται στις ηλεκτρονικές πινακίδες της γραμμής «11» του τρόλεϊ. Ορισμένοι Παγκρατιώτες μιλάνε για βόλτες «λίγο βορειότερα», όταν θέλουν να ξεφύγουν από τα κλασικά τους στέκια.
Οι ιστορικοί αναφέρουν τα εκατό χρόνια από την ίδρυση της πόλης και τη συμπλήρωση ογδόντα χρόνων από το μπλόκο του Βύρωνα, που πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι του ’44. Οι καλλιτέχνες ξεφουρνίζουν ονόματα από συναδέλφους τους που κατοικούν εκεί, ενώ αναφέρουν και το όνομα της χορεύτριας Ισιδώρας Ντάνκαν, η οποία στις αρχές του 20ού αιώνα μαζί με τον αδελφό της Ραϋμόνδο έχτισαν μια λιτή κατοικία που βρίσκεται στην κορυφή του λόφου της Αύρας και που σήμερα στεγάζει το Κέντρο Έρευνας Χορού που φέρει το όνομά τους. Οι φίλαθλοι μνημονεύουν τη Δόξα Βύρωνα και το προ τριακονταετίας ματς του Αθηναϊκού με τη Μάντσεστερ Γιουνάιτεντ. Οι φαν της ελληνικής μυθοπλασίας θυμούνται την προ δεκαπενταετίας σειρά του MEGA Η οικογένεια βλάπτει, η οποία διαδραματιζόταν στον Βύρωνα.
Φτάνοντας στη γειτονιά, θυμήθηκα και την ύπαρξη δύο γνωστών μου από την Ολλανδία, μανιακών με τη street art, οι οποίοι βρέθηκαν πέρυσι στη συνοικία, για να φωτογραφίσουν τις τοιχογραφίες στις πολυκατοικίες. Αν μπορώ να βγάλω ένα συμπέρασμα γι’ αυτή τη μίνι έρευνα, είναι πως, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, αυτή η περιοχή ανάμεσα στο Παγκράτι και στους πρόποδες του Υμηττού παραμένει στο ραντάρ πολλών Αθηναίων (και όχι μόνο).
Ένα πρωινό στην Αγορά
Και να μη γνωρίζεις ιστορία, τα πανό στις οδικές εισόδους του Βύρωνα ενημερώνουν κάθε περαστικό πως η πόλη γιορτάζει τα εκατό της χρόνια. Σύμφωνα με την έρευνα του ιστορικού και εκπαιδευτικού Λουκά Ζώνα, η καταγεγραμμένη ιστορία της πόλης ξεκίνησε με την παραχώρηση μιας ζώνης βόρεια του Παναθηναϊκού Σταδίου και στους πρόποδες του Υμηττού, για τους σκοπούς της ανέγερσης ενός προσφυγικού συνοικισμού. Τα σημάδια του είναι ορατά ακόμα και σήμερα: βλέπεις σκόρπια παλιά σπίτια, εκ των οποίων ελάχιστα είναι φροντισμένα. Η πρώτη φάση της κατασκευής του συνοικισμού ολοκληρώθηκε το 1923, τα «βαφτίσια» πραγματοποιήθηκαν τον Απρίλιο του 1924, με αφορμή την επέτειο των εκατό χρόνων από τον θάνατο του Λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι. Ο ανδριάντας του Άγγλου ποιητή με καλωσορίζει στην πλατεία Ειρήνης, εκεί όπου διασταυρώνονται η Λεωφόρος Κύπρου με την οδό Κολοκοτρώνη. Μια λιγότερο επιβλητική και αρκετά παραμελημένη προτομή του βρίσκεται στην πλατεία Αγίου Λαζάρου, η οποία στήθηκε με αφορμή την επέτειο των ογδόντα χρόνων της ίδρυσης.
Η καταγεγραμμένη ιστορία της πόλης ξεκίνησε με την παραχώρηση μιας ζώνης βόρεια του Παναθηναϊκού Σταδίου και στους πρόποδες του Υμηττού.
Σάββατο πρωί, λοιπόν, στη Λεωφόρο Κύπρου, στο σημείο της πλατείας Ταπητουργείου ή Εθνικής Αντιστάσεως. Οι κάτοικοι χρησιμοποιούν την ονομασία που πάρθηκε από το ομώνυμο διώροφο κτίσμα που κατασκευάστηκε από πρόσφυγες ταπητουργούς της Σπάρτης Πισιδίας, όπου εξάσκησαν την τέχνη της παραγωγής χαλιών. Η δεύτερη ονομασία της οφείλεται στο μνημείο της Εθνικής Αντίστασης, η οποία μνημονεύει την αντιστασιακή δράση των κατοίκων του Βύρωνα στη διάρκεια της Κατοχής, καθώς και το Μπλόκο του Βύρωνα, στο οποίο εκτελέστηκαν έντεκα αγωνιστές σε έναν παράλληλο δρόμο, στην οδό Χρυσοστόμου Σμύρνης.
Δυτικότερα, οι τσιμεντένιες αψίδες κατά μήκος της οδού Ιθώμης δίνουν το στίγμα πως εκεί βρίσκεται η κεντρική αγορά που φτάνει μέχρι την οδό Κολοκοτρώνη. Στη γωνία των δύο οδών, περαστικοί και καταστηματάρχες κάνουν ένα διάλειμμα από τις υποχρεώσεις τους έξω από το «Ασυναγώνιστον», το οποίο μετράει 53 χρόνια ζωής σε αυτό το σημείο. Ο Μανώλης Χατζηαντωνίου είναι διαρκώς σε κίνηση. Μας κερνάει μπουγάτσα κρέμα, που κοντράρει στα ίσα αυτήν της Θεσσαλονίκης, ετοιμάζει καφέδες, βγαίνει από τον πάγκο, για να παραδώσει τις παραγγελίες στους περαστικούς που σταματούν με το αυτοκίνητο ή το μηχανάκι για να τις παραλάβουν. Είναι μια συνηθισμένη εικόνα στην οδό Ιθώμης, όπως συνηθισμένα είναι και τα εγκαταλελειμμένα μαγαζιά.
«Δεκαετία του ’80 και του ’90, η οδός ήταν σαν την Ερμού. Σκέψου, για να φτάσω από το μαγαζί στον κεντρικό δρόμο, έπρεπε να σκουντάω κόσμο. Πολλή ζωή, ήταν σαν ένα καθημερινό πανηγύρι. Τα περισσότερα μαγαζιά που βλέπεις εδώ πέρα είναι “αρχαία”, είναι στο ίδιο σημείο εδώ και δεκαετίες. Σιγά σιγά όμως “έσβησαν” όλα αυτά, οι νεότεροι δεν θέλησαν να συνεχίσουν», διηγείται ο κ. Χατζηαντωνίου.
Απέναντι, το κατάστημα τυροκομικών προϊόντων του Λυκούδη άνοιξε το 1962 στην αγορά. «Ο Βύρωνας είναι ένα χωριό, με κάθε θετική έννοια που το συνοδεύει. Θες δεν θες, γνωριζόμαστε όλοι μεταξύ μας», λέει ο Αντρέας Λυκούδης, που έχει αναλάβει από προσωπική επιλογή την επιχείρηση του πατέρα του. Την ώρα που εξυπηρετεί μια πελάτισσα, εξιστορεί τους δεσμούς φιλίας που υπάρχουν στη γειτονιά. Τα πρόσωπα και οι εποχές αλλάζουν, αλλά στη ρίζα τους όλες αυτές οι ιστορίες που ακούω φανερώνουν τις αληθινές σχέσεις των ανθρώπων, οι οποίες διατηρούνται με έναν μαγικό τρόπο αναλλοίωτες από γενιά σε γενιά. «Μια αίσθηση κοινότητας», όπως ανέφερε ένας καταναλωτής στη φρουταγορά της οικογένειας Ντάλλη, λίγο παραπέρα.
Η τέχνη του πάρκινγκ και του δρόμου
Ανεβαίνοντας προς τη διασταύρωση όπου η λεωφόρος Κύπρου συναντάει τις οδούς Χρυσοστόμου Σμύρνης και Βουτζά, ένα τρόλεϊ κορνάρει επίμονα, καθώς αδυνατεί να συνεχίσει την πορεία του προς τη Νέα Ελβετία, λόγω ενός διπλοπαρκαρισμένου οχήματος που φράζει τον δρόμο. Στη διάρκεια της βόλτας, ρωτάω τους κατοίκους της περιοχής για τις δυσκολίες που συναντούν στην καθημερινότητά τους. Δίχως να προηγηθεί παύση, η πρώτη απάντηση ήταν «το πάρκινγκ».
Η δυσκολία εύρεσης θέσεων στάθμευσης στον Βύρωνα μεγαλώνει μέρα με τη μέρα, καθώς τόσο ο ρυμοτομικός σχεδιασμός όσο και η προσέλευση από γειτονικούς δήμους που επιλέγουν τη γειτονιά για την έξοδό τους δοκιμάζουν τα νεύρα των οδηγών. «Σκεφτείτε πως είναι μια πόλη με πολεοδομικό σχέδιο του 1922, για να υποστηρίξει τις ανάγκες των κατοίκων του 2024», σχολιάζει η Νατάσα Βαρουχάκη, που γεννήθηκε και ζει στον Βύρωνα.
«Σκεφτείτε πως είναι μια πόλη με πολεοδομικό σχέδιο του 1922, για να υποστηρίξει τις ανάγκες του 2024» —Νατάσα Βαρουχάκη, κάτοικος Βύρωνα
Μέχρι να λυθεί το κομφούζιο, μια κάτοικος φωτογραφίζει το mural στον τοίχο μιας πολυκατοικίας που απεικονίζει μια μητέρα να κρατάει αγκαλιά το μωρό της. Το έργο του WD είναι ένα από τα δείγματα της street art που είναι διάσπαρτα σε διάφορες συνοικίες του Βύρωνα. Το 2021, με αφορμή τη συμπλήρωση των διακοσίων χρόνων από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης, η ομάδα των Awesome Athens Experiences και ο Δήμος Βύρωνα συνεργάστηκαν για ένα πρότζεκτ «που άλλαξε ριζικά τη φυσιογνωμία της περιοχής και έβαλε τον Βύρωνα στον χάρτη της ελληνικής street art», λέει η Καλλιόπη Μαρκοπούλου, General Manager των Awesome Athens Experiences. Εκείνη την περίοδο, η κ. Βαρουχάκη ήταν γενική γραμματέας στον Δήμο Βύρωνα και ενθάρρυνε την υλοποίησή του. «Πριν από τις τοιχογραφίες, δεν υπήρχε κάποια μορφή τέχνης στον δρόμο. “Ζωγραφίζοντας” τους τοίχους στις γειτονιές μας, πιστέψαμε πως θα δίναμε λίγο χρώμα στον Βύρωνα, ούτως ώστε να βλέπει ο κόσμος κάτι όμορφο μέσα στην πανδημία. Οι κάτοικοι το αγάπησαν», εξηγεί η κ. Βαρουχάκη.
Πηγαίνοντας προς το μπαρ La Ronda, δεν υπάρχει περίπτωση να μην παρατηρήσεις την τοιχογραφία του WD. Ή, αν περπατήσεις προς την πλατεία Αγίου Λαζάρου ή καθίσεις σε κάποιο από τα μαγαζάκια της Χρυσοστόμου Σμύρνης, δεν μπορεί να μην προσέξεις το mural που αποτίνει φόρο τιμής στην καταστροφή της Σμύρνης.
Μια πιάτσα που «ανεβαίνει»
Το «από στόμα σε στόμα» είναι ο κανόνας για να ευδοκιμήσει μια προσπάθεια. «Στην περίπτωσή μας, επικράτησε ο φόβος στην αρχή, αλλά μετά από έξι μήνες ο Βύρωνας αγκάλιασε το “σπιτάκι” μας». Έτσι αποκαλεί το Delicato Wine and more ο οινοχόος Λευτέρης Γιαρέλης, ο οποίος, μαζί με τη μητέρα του Αναστασία, στέγασε το επιχειρηματικό του βήμα σε αυτή τη συνοικία, καθώς πρόσεξε πως δεν υπήρχε κάποιο παρόμοιο μαγαζί. «Είναι πολύ όμορφο το να σε γνωρίζουν στη συνοικία. Η αίσθηση του να κατεβαίνεις από το σπίτι, να λες καλημέρα και να παίρνεις απάντηση δεν νομίζω ότι υπάρχει πουθενά αλλού στην Αθήνα», προσθέτει.
Από την άλλη, ο Βύρωνας αφύπνισε και προσέλκυσε τους Παγκρατιώτες. Η σύνδεση με τα μέσα, η κοντινή απόσταση με τα πόδια, οι διαστάσεις δημοφιλίας που έχει λάβει το Παγκράτι και η αναζήτηση του εναλλακτικού στεκιού τράβηξε εξ αντανακλάσεως τους κατοίκους του Παγκρατίου στις πιάτσες του Βύρωνα. Μεγάλο ρόλο έπαιξε και η πανδημία. «Παρατηρήσαμε πως, μετά την πανδημία, ανέβηκαν όλες οι συνοικιακές περιοχές. Όταν ο κόσμος έβγαινε μόνο στη γειτονιά του, ταυτόχρονα την ανακάλυπτε», λέει η Ξένια Μητροπούλου, η οποία το 2018 δημιούργησε τη Σουρτούκω, ένα ταβερνάκι με μικρασιατικές γεύσεις στη στοά της παλιάς αγοράς του Βύρωνα.
Στην παλιά αγορά συνυπάρχει το νέο με το παλιό, όπως αποδεικνύει η δημοφιλία της ταβέρνας του Τζίμη, η οποία βρίσκεται στο ίδιο σημείο από το 1977, φημισμένη για το κοντοσούβλι, τα παϊδάκια και για τον αστικό μύθο πως αποτελεί γουρλίδικο στέκι μετά από εκλογικές αναμετρήσεις για τους ντόπιους. Η συνάδελφος Νένα Δημητρίου με οδηγεί στον λόφο της Αύρας. Ακριβώς απέναντι από το κτίσμα που στέγαζε κάποτε την κατοικία της Ισιδώρας Ντάνκαν βρίσκεται το Κουτούκι του Νικόλα. Η ζωντανή ατμόσφαιρα που υπάρχει στο ταβερνάκι του Κώστα Καλύκα συνοδεύεται από μεζέδες, φρέσκα ψάρια και κρεατικά της ώρας, καθώς και γλάστρες με πόθους, που είναι απόλυτα εναρμονισμένες με το μικροκλίμα της ταβέρνας.
Μια παρεξήγηση με τον λόφο Κοπανά
Για την ακρίβεια, το κουτούκι και το Κέντρο Έρευνας Χορού βρίσκονται στη θέση που ήταν κάποτε γνωστή ως Κοπανάς. Ωστόσο, οι Βυρωνιώτες αποκαλούν λόφο Κοπανά την τοποθεσία πίσω από τα δύο Θέατρα Βράχων (Άννα Συνοδινού και Μελίνα Μερκούρη), βόρεια της προμενάδας της Καραολή και Δημητρίου. Από τον θερινό κινηματογράφο Αρκαδία, ο οποίος βρίσκεται στην ταράτσα του Δημαρχείου της πόλης, μπορεί κανείς να τον παρατηρήσει πανοραμικά. Από το 1952 μέχρι τη δεκαετία του ’80 βρισκόταν σε ισόγειο χώρο, ενώ με την κατασκευή του Δημαρχείου μετατοπίστηκε στην ταράτσα του κτιρίου. Μάλιστα, οι παλιοί κάτοικοι έχουν να θυμούνται πως τις βραδιές του καύσωνα του 1987 αναζητούσαν εκεί καταφύγιο δροσιάς, λόγω του ύψους και της κοντινής απόστασης με τον Υμηττό, που έριχνε τη θερμοκρασία της ατμόσφαιρας.
Λίγο πριν τελειώσει η ημέρα, ανεβαίνω στο Παρατηρητήριο του Βύρωνα. Διακρίνω τα τοπόσημα της Αθήνας, παρατηρώ τους ανθρώπους που περπατούν στη συνοικία γύρω από την πλατεία Φατσέα και φαίνονται μικροσκοπικοί. Οι προβολείς των γηπέδων της Εργάνης ρίχνουν φως στην προπόνηση της Δόξας Βύρωνα, γκράφιτι της οποίας κυριαρχούν σε κάθε γωνιά της πόλης. Στην άκρη του Παρατηρητηρίου, υπάρχει ένας άσπρος καναπές. Τον περσινό Αύγουστο, μια παρέα νεαρών τον κουβάλησαν μεθυσμένοι, όπως γράφουν πάνω στο σώμα του. Κάθομαι στην άκρη του και απλώς χαζεύω το πιάτο της Αθήνας, γκρίζο και τσιμεντένιο.
