Το δακτυλογραφημένο έγγραφο με ημερομηνία 20 Μαΐου 1958, την ένδειξη «απόρρητο» και τον ψυχροπολεμικό τίτλο «Επικίνδυνος διόγκωσις του Κομμουνισμού» αριθμούσε 12 σελίδες. Είχαν περάσει μόλις λίγες ημέρες από τις βουλευτικές εκλογές τις οποίες είχε κερδίσει η Ενιαία Ριζοσπαστική Ενωσις του Κωνσταντίνου Καραμανλή και ως αξιωματική αντιπολίτευση είχε αναδειχθεί για πρώτη φορά η Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά. Το αποτέλεσμα της κάλπης δεν πέρασε τότε απαρατήρητο από την Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών.
Στο επίμαχο έγγραφο περιγράφονται αναλυτικά, με τη φρασεολογία της εποχής, προτάσεις για τη λήψη σειράς μέτρων ώστε να αναχαιτιστεί ο αποκαλούμενος «κομμουνιστικός κίνδυνος». Προτείνεται η αναθεώρηση της κοινωνικής και οικονομικής πολιτικής με σκοπό την ανακούφιση των πολυπληθέστερων και φτωχότερων κοινωνικών στρωμάτων (εργατών, αγροτών, δημοσίων και ιδιωτικών υπαλλήλων, συνταξιούχων και βιοτεχνών).
Παράλληλα ζητείται η «αναπτέρωση του ηθικού και του αντικομμουνιστικού ζήλου των σωμάτων ασφαλείας», καθώς και η εξουδετέρωση των πολιτικών και οργανωτικών στελεχών του ΚΚΕ στα αστικά κέντρα και στην ύπαιθρο. Προτείνονται μέτρα «αντικομμουνιστικής προπαγάνδας», ενημέρωσης των κρατικών υπαλλήλων και «κυρίως των δικαστών επί του κομμουνιστικού κινδύνου», καθώς και δημιουργία ειδικού γραφείου «εθνικής διαφωτίσεως».
Ως πρωταρχικής σημασίας χαρακτηρίζεται ακόμη στο ίδιο έγγραφο η ανελλιπής, τακτική και εβδομαδιαία ενημέρωση της κοινής γνώμης από τους αρμόδιους υπουργούς για τον τρόπο αντιμετώπισης κοινωνικών και οικονομικών προβλημάτων, «ώστε να μην τα εκμεταλλεύεται δημαγωγικά ο κομμουνισμός».
Αυτό είναι ένα από τα 123 έγγραφα της περιόδου 1953-1959 που αποχαρακτηρίστηκαν τον Δεκέμβριο του 2025 και τον Φεβρουάριο του 2026 από την Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών και δόθηκαν σήμερα στη δημοσιότητα. Στο υλικό των περίπου 2.000 σελίδων περιλαμβάνονται δελτία πληροφοριών της ΚΥΠ, εκτιμήσεις και αναλύσεις για τις χώρες του σοβιετικού συνασπισμού, περιγραφή των συνθηκών διαβίωσης αλλά και του ηθικού των εκτοπισμένων Ελλήνων, καθώς και εκθέσεις για την κομμουνιστική δράση στο εσωτερικό της χώρας, σε τόπους εξορίας, στις φυλακές, ακόμη και στο στράτευμα. Το λεξιλόγιο που επιλέγεται στα έγγραφα και η γραφειοκρατική γλώσσα της περιόδου αντανακλούν το πολωτικό μετεμφυλιακό κλίμα, αλλά και τις φοβίες της εποχής.
«Με καθαρή ματιά»
«Η δημοσίευση τέτοιου είδους υλικού από έναν κρατικό φορέα, με τα χαρακτηριστικά της ΕΥΠ, επιβεβαιώνει, νομίζω, ότι αυτό το κεφάλαιο της ιστορίας μας έχει κλείσει οριστικά και η χώρα και οι υπηρεσίες της μπορούν πια να βλέπουν ψύχραιμα, με καθαρή ματιά, κριτικά και αυτοκριτικά, ακόμα και ιδιαίτερα φορτισμένες κατά το παρελθόν περιόδους της ιστορίας τους», αναφέρει σε ανακοίνωσή του ο διοικητής της ΕΥΠ Θεμιστοκλής Δεμίρης.
Ο ιστορικός και υπεύθυνος των Ιστορικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη, Τάσος Σακελλαρόπουλος, επισημαίνει μιλώντας στην «Κ» ότι αυτό το υλικό προσφέρει μια εικόνα για το πώς το κράτος χειριζόταν τους πολιτικούς του αντιπάλους. «Δεν είναι σημαντικές μόνο οι πληροφορίες που μας δίνουν τα έγγραφα, αλλά και το κλίμα που μας μεταφέρουν», λέει. «Τα έγγραφα μας δείχνουν πώς το ελληνικό κράτος είχε αναγορεύσει τον κομμουνισμό σε υπαρξιακή απειλή. Το ενδιαφέρον είναι πως αυτή η απειλή παρέμενε ενεργή χρόνια μετά το τέλος του εμφυλίου», παρατηρεί ο ιστορικός Κωστής Καρπόζηλος.
Βάσει του ισχύοντος νομικού πλαισίου δύναται να αποχαρακτηρίζονται και να δημοσιοποιούνται επιλεγμένα έγγραφα μετά την παρέλευση τουλάχιστον 50 ετών από τη σύνταξή τους. Στόχος της ΕΥΠ, όπως αναφέρεται σε σχετική ανακοίνωση, είναι η αποδέσμευση αρχείων να λάβει τη μορφή τακτικής, σχεδόν αυτόματης διαδικασίας «που θα επιτρέπει σε ιστορικούς και πολίτες να προσεγγίζουν ακόμη και “δύσκολες” ή “αμφιλεγόμενες” περιόδους της Ιστορίας μέσα από την οπτική της εποχής». Η «Κ» παρουσιάζει ενδεικτικά κάποια σημεία από τα έγγραφα που δόθηκαν στη δημοσιότητα.
Στο στράτευμα
Στο υλικό περιλαμβάνεται μια έκθεση 27 σελίδων για την αντιμετώπιση «της κομμουνιστικής διεισδύσεως εις τας Ενόπλους Δυνάμεις», λίγα χρόνια μετά τη λήξη του εμφυλίου πολέμου. «Ο κομμουνισμός είναι ένα μικρόβιον, το οποίο εισέρχεται εις το σώμα του έθνους», σημειώνεται στο έγγραφο. «Ο κομμουνιστής στρατιώτης εισερχόμενος εις τον στρατώνα δεν ευρίσκεται εις ένα άγνωστον περιβάλλον, αλλά εις ένα εχθρικόν στρατόπεδον», γράφει ο ανώνυμος συντάκτης στην έκθεση της ΚΥΠ.
Μελετώντας το συγκεκριμένο έγγραφο, ο κ. Σακελλαρόπουλος εξηγεί ότι σε αυτό αποτυπώνεται περισσότερο η αγωνία του κράτους να διατηρήσει τον στρατό υπό τον έλεγχό του. Παρατηρεί ακόμη ότι η συγκεκριμένη έκθεση δεν χαρτογραφεί τον πιθανολογούμενο «κίνδυνο», ούτε παρέχει συγκεκριμένες πληροφορίες ή λεπτομέρειες για οργανωμένη «συνωμοτική δράση» εντός του στρατεύματος. Στις σελίδες της περισσότερο γνωστοποιείται και ενισχύεται η έννοια της «πανταχού παρούσας κομμουνιστικής απειλής» με σκοπό να ανανεωθεί η έννοια της πολιτικής επαγρύπνησης σε όποιον τις διαβάσει. Ακόμη και από τις κεφαλίδες του εγγράφου δημιουργείται αυτή η αίσθηση της επιφυλακής με πιθανό σκοπό, όπως τονίζει ο ιστορικός, να περάσει το μήνυμα προς τους αξιωματικούς ότι κάθε στρατιώτης μπορεί ενδεχομένως να αποτελεί και «μια κομμουνιστική “νάρκη”».
Στο έγγραφο αναφέρονται, μεταξύ άλλων, μια σειρά ενεργειών που πρέπει να ληφθούν ώστε να δημιουργείται η εντύπωση στους κομμουνιστές στρατιώτες ότι κάθε κίνησή τους θα είναι ήδη γνωστή στα όργανα παρακολούθησης. Παράλληλα προτείνεται η ανάπτυξη της «χαφιεδοφοβίας» μέσα στο στράτευμα. Δηλαδή να καλλιεργηθεί η καχυποψία μεταξύ των στρατευθέντων μελών του ΚΚΕ και των συμπαθούντων ώστε ο ένας να βλέπει τον άλλον ως πιθανό καταδότη και να χαθεί η εμπιστοσύνη που μπορεί να είχαν μεταξύ τους.
Στις φυλακές
Σε άλλα έγγραφα με την ένδειξη «απόρρητο» περιγράφεται η κατάσταση που επικρατεί στις φυλακές μεταξύ των πολιτικών κρατουμένων. Προτείνεται η πλήρης απομόνωση και απαγόρευση επικοινωνίας μεταξύ ανωτάτων και ανωτέρων στελεχών του ΚΚΕ, καθώς και ο διαχωρισμός σε ξεχωριστές ακτίνες των μεσαίων στελεχών ώστε να μη «λαμβάνουν τα μαρξιστικά φώτα των ανωτέρων τους».
Στην κατάσταση των φυλακών επικεντρώνονται και άλλα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα της ΚΥΠ από το έτος 1957. Σε αυτά περιγράφονται επεισόδια και συμπλοκές μεταξύ πολιτικών κρατουμένων στις φυλακές Χαλκίδας.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η αναφορά ότι η διεύθυνση των φυλακών ισχυριζόταν πως τα γεγονότα δεν είχαν συμβεί, καθώς και η εκτίμηση ότι οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι δεν ήταν σε θέση να ελέγξουν την κατάσταση. «Δεν έχουν κατά το πλείστον, πολιτικήν συνείδησιν και ικανότητα να υπεισέλθουν εις την ουσίαν του θέματος. Φοβούνται να έλθουν εις επαφήν και να συνεργασθούν πλήρως και ανεπιφυλάκτως μετά των υπηρεσιών ασφαλείας», αναφέρεται.
Σχολιάζοντας όσα είχαν συμβεί στη Χαλκίδα, σημειώνεται στα έγγραφα της ΚΥΠ ότι είναι προς το συμφέρον των αρχών η εκμετάλλευση «παντός φαινομένου το οποίον δύναται να συντελέση τόσον εις την απόσπασιν περισσοτέρων κομμουνιστών από τας τάξεις της παλαιάς και νέας ηγεσίας δι έμπρακτου μεταστροφής αυτών, όσον και εις την μείωσιν του αριθμού των αναρχικών κρατουμένων δια της απολύσεως των πραγματικών μεταμελουμένων».
Προτείνεται ακόμη η διατήρηση και συντήρηση των αντιθέσεων μεταξύ των φυλακισμένων ώστε αυτές να οξύνονται και το χάσμα των αντιμαχόμενων πλευρών να διευρύνεται σε τέτοιο βαθμό ώστε να δημιουργείται πρόσφορο έδαφος για μεταστροφή μεγαλύτερου αριθμού φυλακισμένων κομμουνιστών. Παράλληλα ζητείται πλήρης ενημέρωση από τις διευθύνσεις των φυλακών για οποιαδήποτε δραστηριότητα των κομμουνιστών κρατουμένων, για πιθανές αντιθέσεις, διενέξεις, εκδηλώσεις, επαφές, καθοδήγηση ή έξωθεν οικονομική τους ενίσχυση.
Στο «παραπέτασμα»
Σειρά εγγράφων καταγράφουν συνοπτικά και με μελανά χρώματα τις συνθήκες ζωής και το ηθικό των Ελλήνων σε χώρες του παραπετάσματος. Ενδεικτικά σημειώνεται το 1957 ότι στην Ουγγαρία πολλοί Ελληνες δυσκολεύονται από την ανεργία και την υπερβολική ακρίβεια των αγαθών. Αντίστοιχα γίνεται λόγος για δυσμενείς συνθήκες διαβίωσης, άνευ προοπτικής βελτίωσης στη Βουλγαρία για τον ντόπιο πληθυσμό και τους Ελληνες κομμουνιστές που ψάχνουν «ματαίως διέξοδον». Σημειώνεται ακόμη ότι ζητούν από τους συγγενείς τους στην Ελλάδα να στείλουν ρούχα και τρόφιμα, καθώς και ότι διακατέχονται από «έντονη νοσταλγία προς επαναπατρισμό».
Στόχος παρακολούθησης, όπως φαίνεται στο υλικό που αποχαρακτηρίστηκε, είχαν γίνει και οι Ελληνες φοιτητές του εξωτερικού. Το 1956 συντάχθηκε «απόρρητο» έγγραφο της ΚΥΠ βασιζόμενο σε κείμενο μιας σατυρικής βιεννέζικης εφημερίδας, στο οποίο αναφερόταν ότι στην Ιατρική σχολή της πόλης φοιτά μεγάλος αριθμός αλλοδαπών, ιδίως Ελλήνων, με αποτέλεσμα από εκπαιδευτικό ίδρυμα να έχει μετατραπεί σε «φιλανθρωπικό κατάστημα». «Παρακαλούμεν όπως ζητηθή παρά της εν Βιέννη πρεσβείας σχετική έκθεσις αναφερόμενη και εις την εν γένει διαγωγήν και συμπεριφοράν των εκεί Ελλήνων φοιτητών και το πλήρες κείμενον του άρθρου της ανωτέρω αυστριακής εφημερίδος», καταλήγει το σχετικό έγγραφο της ΚΥΠ.
