ΣΤΙΣ 15 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1826, σχεδόν πέντε ημέρες μετά την πτώση του Μεσολογγίου, ο ναύαρχος Ανδρέας Μιαούλης, ενώ βρίσκεται με το πλοίο του κοντά στο ακρωτήριο Μαλέα, συντάσσει μια επιστολή με την οποία, συγκλονισμένος, ενημερώνει την Προσωρινή Διοίκηση της Ελλάδας για την τραγική είδηση, όπως την πληροφορήθηκε –εν πλω– από Αγγλους αξιωματούχους του πολεμικού πλοίου «Chanticleer».
«Μας έφερε τη θλιβερήν είδησην ότι το πολυπαθές Μεσολόγγι δεν υπάρχει πλέον. Η Φρουρά εξήλθεν και εκτυπήθη με τον εχθρόν. […] Από τους εξελθώντας περίπου δις χιλίας άνδρας, τεσσαράκοντα μόνο εγλίτωσαν. Ημείς όμως ελπίζομεν ευλόγως ότι τουλάχιστον οι περισσότεροι διεσώθησαν», αναφέρει σε σημεία της επιστολής, εκφράζοντας την ελπίδα ότι τα νέα που έφτασαν στο πλοίο του δεν αντανακλούσαν πλήρως την πραγματική κατάσταση στο Μεσολόγγι.
Στην ίδια επιστολή, που αποτελεί ένα από τα πιο ζωντανά τεκμήρια του Αγώνα, ο Μιαούλης ενημερώνει τη Διοίκηση για τις επόμενες πολεμικές κινήσεις του Ιμπραήμ και του Κιουταχή, όπως τις πληροφορήθηκε από τους Αγγλους και προτρέπει τους διοικούντες να λάβουν άμεσα μέτρα για τη σωτηρία της υπόλοιπης Ελλάδας.
ΑΝΤΙΚΤΥΠΟΣ
Κι ενώ εκείνη την περίοδο οι ειδήσεις «ταξίδευαν» από το ένα μέρος της Ελλάδας στο άλλο με πολύ μεγάλη καθυστέρηση, το χειρόγραφο κείμενο του Ανδρέα Μιαούλη –που φιλοξενείται στην πολύτιμη συλλογή των Γενικών Αρχείων του Κράτους– έχει καταγραφεί ως μία από τις πρώτες γραπτές αναφορές γύρω από την τραγική κατάληξη της πολιορκίας.
Το σημαντικό αυτό έγγραφο –μαζί με περίπου 330 σπάνια ιστορικά ντοκουμέντα– θα εκτίθεται στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ), στο πλαίσιο της έκθεσης με τίτλο «Στο ένδοξο αλωνάκι. Μεσολόγγι 1826, Εξοδος» που θα εγκαινιαστεί την Παρασκευή 20 Μαρτίου από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνο Τασούλα.
Η ιδέα πίσω από την έκθεση που συνδιοργανώνεται από την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος (ΕΒΕ) και τα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ) με αφορμή τη συμπλήρωση 200 χρόνων από την Εξοδο του Μεσολογγίου είναι, σύμφωνα με τους συντελεστές της, να προβληθούν όχι μόνο τα γεγονότα που προηγήθηκαν ή και ακολούθησαν την Εξοδο, αλλά και ο ίδιος ο αντίκτυπος που προκάλεσε αυτό το δραματικό γεγονός της Ελληνικής Επανάστασης σε εθνικό και διεθνές επίπεδο ευαισθητοποιώντας την κοινή γνώμη για την ευόδωση του ελληνικού Αγώνα.
«Στόχος μας μέσα από αυτή την έκθεση είναι να απαντηθούν τρία βασικά ερωτήματα: τι ήταν το Μεσολόγγι, πώς η Εξοδος επηρέασε την κοινή γνώμη της εποχής και πώς σήμερα, 200 χρόνια μετά, θυμόμαστε το κορυφαίο αυτό γεγονός της Ελληνικής Επανάστασης», σημειώνει στην «Κ» η ιστορικός Εύα Καπώλη, μέλος της ομάδας που επιμελήθηκε την έκθεση από την πλευρά της Εθνικής Βιβλιοθήκης.
Η ίδια μαζί με τον υπεύθυνο ειδικών συλλογών της Εθνικής Βιβλιοθήκης, Γιώργο Σταυράτη, και σε συνεργασία με την ομάδα επιμελητών των ΓΑΚ –Αννα Κουλικούρδη, Κατερίνα Ζωγράφου και Ευσταθία Χαντζή– συγκέντρωσαν τα σπάνια τεκμήρια που βγαίνουν για πρώτη φορά στο φως. Ενα προς ένα αφηγούνται την ιστορία του Μεσολογγίου, αναβιώνοντας δύο αιώνες μετά τις συγκλονιστικές στιγμές εκείνης της περιόδου.
ΠΟΛΗ-ΣΥΜΒΟΛΟ ΤΟΥ ΑΓΩΝΑ
Χειρόγραφα και έργα τέχνης, λιθογραφίες, έντυπα, χάρτες και λευκώματα συνθέτουν –ανάμεσα σε άλλα πολύτιμα κειμήλια– την έκθεση για το Μεσολόγγι: από τις πρώτες χειρόγραφες εφημερίδες που εκδόθηκαν στην Ιερή Πόλη, το Διάταγμα της Προσωρινής Διοίκησης της Ελλάδος με την υπογραφή του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου για τη Φρουρά της Πόλης του Μεσολογγίου και το ποίημα του Ουγκώ στο οποίο ο ποιητής αναφωνεί «Missolonghi n’ est plus!» – «Το Μεσολόγγι δεν υπάρχει πια!», μέχρι το χειρόγραφο διάγραμμα του φρουρίου του Μεσολογγίου με τα ονόματα των προμαχώνων, αλλά και την απόφαση του Ιωάννη Καποδίστρια να τελέσει μνημόσυνο «υπέρ ανάπαυσης των ψυχών των ηρωικών προμάχων της πόλης του Μεσολογγίου».
Μέσα από τα εκθέματα παρακολουθούμε την εξέλιξη του Μεσολογγίου από ένα μικρό εμπορικό κέντρο στις αρχές του 19ου αιώνα σε μία πόλη-σύμβολο του Αγώνα για ελευθερία σε εθνικό και διεθνές επίπεδο.
Καθένα από τα τεκμήρια λειτουργεί ως μια μικρή μαρτυρία της εποχής, αποκαλύπτοντας τις δραματικές συνθήκες της πολιορκίας και τη σταδιακή πορεία προς την Εξοδο, μέσα από την αγωνία, τις ελλείψεις και τις κρίσιμες αποφάσεις των ανθρώπων της Ιερής Πόλης. «Δεν είναι εύκολο να ξεχωρίσει κανείς ένα μεμονωμένο τεκμήριο. Είναι προτιμότερο να εστιάσει στον τρόπο με τον οποίο τα εκθέματα επικοινωνούν μεταξύ τους και μας αποκαλύπτουν τα γεγονότα», σημειώνει ο κ. Σταυράτης, τονίζοντας ότι ορισμένα από τα εκθέματα «φωτίζουν» τη Μικροϊστορία της περιόδου μέσα από τις προσωπικές ιστορίες των πρωταγωνιστών των γεγονότων.
ΠΟΛΥΤΙΜΕΣ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ
Είναι ενδεικτική η ιστορία του αγωνιστή Δημήτριου Μακρή, ο οποίος πρωτοστατεί από τους πρώτους μήνες της Επανάστασης μαζί με άλλους οπλαρχηγούς στην υπεράσπιση του Φρουρίου του Μεσολογγίου.
«Το 1824 ορίζεται επικεφαλής στρατιωτών της Φρουράς. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας παντρεύεται την Ευπραξία Ραζηκότσικα, ενώ σύντομα χωρίζονται όταν εκείνη καταφεύγει για ασφάλεια μαζί με άλλες οικογένειες στον γειτονικό Κάλαμο. Χάρη στη συνεχή παρουσία του στις επάλξεις μέχρι την ύστατη ώρα διασώζεται η λεπτομερής περιγραφή όσων έλαβαν χώρα στην πόλη κατά τη νύχτα της 10ης προς την 11η Απριλίου 1826. Ο Δημήτριος Μακρής ήταν από τους λίγους που κατάφεραν να διαφύγουν, χωρίς ωστόσο αυτό να μετριάσει την ανησυχία των οικείων του για την τύχη του όπως μαρτυρά η επιμονή της γυναίκας του να τον δει με τα μάτια της για να πιστέψει ότι σώθηκε», περιγράφει η κ. Καπώλη.
ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΕ ΠΟΛΕΜΟ
Η έκθεση αποτελείται από 13 ενότητες που διαδέχονται χρονικά η μία την άλλη ξεκινώντας από τους προεπαναστατικούς χρόνους και φτάνοντας μέχρι τα πρώτα χρόνια συγκρότησης του ελληνικού κράτους. «Μέσα από τα εκθέματα παρακολουθούμε την εξέλιξη του Μεσολογγίου από ένα μικρό εμπορικό κέντρο στις αρχές του 19ου αιώνα σε μία πόλη-σύμβολο του Αγώνα για ελευθερία σε εθνικό και διεθνές επίπεδο», περιγράφει ο κ. Σταυράτης.
«Στην έκθεση παρουσιάζονται τα γεγονότα πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την Εξοδο, ενώ στην τελευταία ενότητα δίνεται έμφαση στην πρόσληψη της Εξόδου διαχρονικά και μέσα από ποικίλες δράσεις –όπως η ανέγερση μνημείων προς τιμήν των πεσόντων, η διοργάνωση επετειακών εκδηλώσεων και οι εκδόσεις– σκιαγραφώντας τον αντίκτυπο του γεγονότος στη συλλογική μνήμη».
Πολλά από τα σπάνια τεκμήρια αποκαλύπτουν τις συνθήκες που επικρατούσαν στο πολιορκημένο Μεσολόγγι, αλλά και τις αποφάσεις που οδήγησαν στην ιστορική Εξοδο.
«Τα εκθέματα παρουσιάζουν μια κοινωνία σε πόλεμο, η οποία εξελίσσεται προκειμένου να αποτελέσει μια πολιτεία αντιπροσωπευτική των ιδανικών που πρέπει να υπηρετεί το υπό διαμόρφωση κράτος μέσα από τη συγκρότηση καθοριστικών θεσμών για την εύρυθμη λειτουργία του. Εκεί διατυπώθηκε για πρώτη φορά δημόσια η ανάγκη για την ίδρυση Εθνικής Βιβλιοθήκης, ενώ ταυτόχρονα είχαν συσταθεί δικαστήρια, σχολείο και τυπογραφείο», περιγράφει η κ. Καπώλη.
«Οσο η πολιορκία εντείνεται, σταδιακά οι επιχειρησιακές προσπάθειες διάσωσης του Μεσολογγίου αποτυγχάνουν, οι δραματικές εκκλήσεις των υπερασπιστών της πόλης για βοήθεια αυξάνονται, η ένδεια, οι κακουχίες, ο αποδεκατισμός της φρουράς και η λιμοκτονία κορυφώνονται, με αποτέλεσμα η Εξοδος να προβάλει ως ύστατη λύση».
«ΤΟ ΒΙΕΤΝΑΜ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ»
Η συνεργασία των ΓΑΚ και ΕΒΕ, φορείς που και οι δύο υπηρετούν την ανάδειξη και την προβολή της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας, υπήρξε καθοριστική. Το υλικό που συνεισέφεραν λειτούργησε συμπληρωματικά και η επιλογή των τεκμηρίων για την έκθεση, όπως λένε οι άνθρωποι πίσω από την προετοιμασία, αποδείχθηκε ιδιαίτερα απαιτητική, τόσο λόγω του όγκου και της σημασίας του διαθέσιμου αρχειακού υλικού όσο και εξαιτίας της συναισθηματικής φόρτισης που συνοδεύει τη μελέτη του.
Για τον Σταύρο Ζουμπουλάκη, πρόεδρο του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης, το Μεσολόγγι υπήρξε το «Βιετνάμ της εποχής». «Για εμένα έχει τεράστια σημασία ότι ο Σολωμός το έθεσε στο κέντρο του έργου του, γι’ αυτό εξάλλου και ο τίτλος της έκθεσης είναι σολωμικός. Ανήκει ασφαλώς στην αποστολή της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος να συμβάλει στην καλλιέργεια της εθνικής μνήμης, μακριά από κούφιες ρητορείες, με εκθέσεις τεκμηρίων της και με πολλούς άλλους τρόπους», σημειώνει ο κ. Ζουμπουλάκης στην «Κ» τονίζοντας τη σημασία της νέας συνεργασίας με τα ΓΑΚ –είχε προηγηθεί η έκθεση για τα πενήντα χρόνια της Μεταπολίτευσης το 2024–, αλλά και την έμφαση που θα δοθεί στις ξεναγήσεις του κοινού και ειδικά των σχολείων.
ΣΠΑΝΙΑ ΤΕΚΜΗΡΙΑ ΣΤΟ ΕΥΡΥ ΚΟΙΝΟ
«Η επίσκεψη μιας σχολικής τάξης για να είναι αποτελεσματική προϋποθέτει ότι ο δάσκαλος θα έχει κάνει μια προεργασία στο σχολείο, και μετά την επίσκεψη θα ξανασυζητήσει μέσα στην τάξη όσα είδαν και άκουσαν οι μαθητές και οι μαθήτριες. Ο πρώτος ρόλος για την καλλιέργεια της ιστορικής μνήμης, και κυρίως της ιστορικής ερμηνείας και κατανόησης, ανήκει στο σχολείο και στους δασκάλους, ωστόσο και η Εθνική Βιβλιοθήκη, όπως και όλες οι άλλες βιβλιοθήκες, μπορούν και πρέπει να κάνουν ό,τι περνάει από το χέρι τους προς την κατεύθυνση αυτή», τονίζει ο κ. Ζουμπουλάκης.
Ο πρώτος ρόλος για την καλλιέργεια της ιστορικής μνήμης, και κυρίως της ιστορικής ερμηνείας και κατανόησης, ανήκει στο σχολείο και στους δασκάλους, ωστόσο και η Εθνική Βιβλιοθήκη, όπως και όλες οι άλλες βιβλιοθήκες, μπορούν και πρέπει να κάνουν ό,τι περνάει από το χέρι τους προς την κατεύθυνση αυτή.
Ο ιστορικός Δημήτρης Σωτηρόπουλος, πρόεδρος των Γενικών Αρχείων του Κράτους, υπογραμμίζει τη σημασία της εξωστρέφειας των Αρχείων, ιδιαίτερα μέσα από μεγάλες επετειακές δράσεις: «Ο πλούτος των συλλογών των ΓΑΚ ανά την επικράτεια είναι πραγματικά τεράστιος σε όγκο και σημασία. Συνεπώς, τέτοιες σημαντικές εθνικές επέτειοι μας δίνουν την αφορμή να φέρουμε το υλικό αυτό σε επαφή με ένα πολύ ευρύτερο κοινό», εξηγεί στην «Κ» και δίνει έμφαση στη συνεργασία με την ΕΒΕ, τονίζοντας ότι οι δύο φορείς έχουν «μια κοινή αποστολή που αφορά τη διαφύλαξη της γνώσης και της μνήμης του έθνους». Ο ίδιος καταλήγει:
«Τα τεκμήρια της έκθεσης που συνδιοργανώνουμε με την ΕΒΕ για τα 200 χρόνια από την Εξοδο του Μεσολογγίου είναι πραγματικά εντυπωσιακά από κάθε άποψη και είμαι σίγουρος ότι θα καθηλώσουν τους επισκέπτες. […] Είναι πάντα χαρά για εμάς να συναντιόμαστε σε τέτοιες μεγάλες δράσεις εξωστρέφειας που αποτελούν άλλωστε και την οφειλή μας στην ελληνική κοινωνία. Γι’ αυτό και οι εκθέσεις μας είναι πάντοτε δωρεάν για το κοινό, φροντίζοντας να είναι πολύ υψηλού επιπέδου, και ως προς την τεκμηρίωση και ως προς την αισθητική».
Η έκθεση είναι με ελεύθερη είσοδο, θα διαρκέσει έως τα τέλη Αυγούστου και θα λειτουργεί από Δευτέρα έως Κυριακή (09.30 – 20.00) στο αίθριο του 4ου ορόφου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, στο ΚΠΙΣΝ.
