Τα ξημερώματα της 10ης Μαρτίου 1952 βρήκαν την Κούβα εν μέσω μιας ιστορικής ανατροπής. Μονάδες του στρατού κατέλαβαν χωρίς ιδιαίτερη αντίσταση καίρια σημεία στην Αβάνα και άλλες μεγάλες πόλεις, θέτοντας υπό τον έλεγχό τους ραδιοφωνικούς σταθμούς και κυβερνητικά κτίρια. Επικεφαλής της επιχείρησης ήταν ο στρατηγός Φουλχένσιο Μπατίστα, ένας άνθρωπος που ήταν καθοριστικός παράγοντας της κουβανικής πολιτικής ζωής επί σχεδόν δύο δεκαετίες. Μέσα σε λίγες ώρες, το πραξικόπημα είχε στεφθεί από επιτυχία και η πορεία προς τις προεδρικές εκλογές του Ιουνίου ματαιώθηκε οριστικά.
Η κίνηση αυτή δεν προέκυψε από πολιτικό κενό. Η Κούβα των αρχών της δεκαετίας του 1950 βρισκόταν σε κατάσταση έντονης πολιτικής κατάπτωσης. Η δημοκρατία που είχε οικοδομηθεί μετά την αναταραχή της δεκαετίας του 1930 λειτουργούσε τυπικά, αλλά η διαφθορά, οι πελατειακές σχέσεις και η έντονη επιρροή οικονομικών συμφερόντων είχαν υπονομεύσει την αξιοπιστία των θεσμών. Η κυβέρνηση του προέδρου Κάρλος Πρίο Σοκαράς αντιμετώπιζε κατηγορίες για κακοδιοίκηση και αδυνατούσε να ελέγξει τη βία μεταξύ πολιτικών παρατάξεων, ενώ η οικονομική ανάπτυξη της περιόδου δεν μεταφραζόταν σε βελτίωση των συνθηκών ζωής για μεγάλο μέρος του πληθυσμού.
Σε αυτό το κλίμα επέστρεψε στην πολιτική σκηνή ο Μπατίστα. Η πορεία του προς την εξουσία είχε ξεκινήσει σχεδόν είκοσι χρόνια νωρίτερα, με την εξέγερση των υπαξιωματικών το 1933, που ανέτρεψε το καθεστώς του Χεράρδο Ματσάδο. Από τότε εξελίχθηκε στον ισχυρότερο παράγοντα των ενόπλων δυνάμεων και, ουσιαστικά, στον ρυθμιστή της πολιτικής ζωής της χώρας. Το 1940 εξελέγη πρόεδρος με ευρεία συμμαχία κομμάτων και υπό τη δική του προεδρία υιοθετήθηκε ένα από τα πιο προοδευτικά συντάγματα της Λατινικής Αμερικής για την εποχή, με πρόνοιες για κοινωνικά δικαιώματα και εργασιακή προστασία.
Η θητεία του, ωστόσο, έληξε το 1944 και ο ίδιος αποσύρθηκε προσωρινά από την πολιτική, περνώντας μεγάλο μέρος των επόμενων ετών στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οταν αποφάσισε να επιστρέψει και να διεκδικήσει εκ νέου την προεδρία στις εκλογές του 1952, διαπίστωσε ότι το πολιτικό σκηνικό είχε αλλάξει. Τα κόμματα που κυριαρχούσαν στην κουβανική πολιτική δεν έδειχναν διατεθειμένα να τον στηρίξουν και οι δημοσκοπήσεις τον έφερναν σαφώς πίσω από τους βασικούς αντιπάλους του.
Η λύση που επέλεξε ήταν η κατάληψη της εξουσίας διά της βίας. Το πραξικόπημα της 10ης Μαρτίου εκτελέστηκε με στρατιωτική ακρίβεια. Ο πρόεδρος Πρίο Σοκαράς, αντιλαμβανόμενος ότι δεν διέθετε την απαραίτητη στήριξη στις ένοπλες δυνάμεις, δεν επιχείρησε οργανωμένη αντίσταση και λίγο αργότερα εγκατέλειψε τη χώρα. Ο Μπατίστα ανέλαβε τον έλεγχο του κράτους, διέλυσε το Κογκρέσο και ανέστειλε βασικές διατάξεις του συντάγματος του 1940.
Το νέο καθεστώς προσπάθησε αρχικά να παρουσιάσει την κίνησή του ως προσωρινή λύση για την αποκατάσταση της τάξης και της πολιτικής σταθερότητας. Στην πράξη, όμως, η εξουσία συγκεντρώθηκε στα χέρια ενός αυταρχικού μηχανισμού ο οποίος στηριζόταν στον στρατό, στην αστυνομία και σε ένα δίκτυο πολιτικών και οικονομικών συμμάχων. Η Κούβα των ετών που ακολούθησαν γνώρισε μια αντιφατική πραγματικότητα: από τη μία πλευρά οικονομική δραστηριότητα και αυξημένη αμερικανική παρουσία, ιδίως στον τουρισμό και τη βιομηχανία ζάχαρης, και από την άλλη έντονη κοινωνική ανισότητα, διαφθορά και συστηματικό περιορισμό των πολιτικών ελευθεριών.
Η κατάλυση της συνταγματικής τάξης το 1952 είχε και μια λιγότερο άμεση, αλλά ιστορικά καθοριστική συνέπεια. Ανάμεσα στους νέους πολιτικούς που είχαν προετοιμαστεί για τις ακυρωμένες εκλογές βρισκόταν ένας νεαρός δικηγόρος, υποψήφιος βουλευτής με το Κόμμα του Κουβανικού Λαού (Partido del Pueblo Cubano ή Partido Ortodoxo): ο Φιντέλ Κάστρο. Για τον ίδιο και για πολλούς άλλους της γενιάς του, το πραξικόπημα του Μπατίστα αποτέλεσε απόδειξη ότι το πολιτικό σύστημα της χώρας δεν μπορούσε πλέον να μεταρρυθμιστεί από μέσα. Εναν χρόνο αργότερα, τον Ιούλιο του 1953, ο Κάστρο θα ηγηθεί της επίθεσης στους στρατώνες Μονκάδα, μιας αποτυχημένης στρατιωτικής επιχείρησης που, ωστόσο, θεωρείται σήμερα η αφετηρία της κουβανικής επανάστασης.
Η εξουσία του Μπατίστα θα διαρκέσει μέχρι τις τελευταίες ώρες του 1958. Την Πρωτοχρονιά του 1959, καθώς οι αντάρτικες δυνάμεις προέλαυναν προς την Αβάνα, ενώ ο ίδιος εγκατέλειψε τη χώρα. Λίγες ημέρες αργότερα, οι επαναστάτες του Κάστρο εισέρχονταν στην πρωτεύουσα, εγκαινιάζοντας μια νέα εποχή για την Κούβα και για ολόκληρη τη Λατινική Αμερική. Υπό αυτή την έννοια, το πραξικόπημα της 10ης Μαρτίου 1952 αποτέλεσε τον κρίκο μιας αλυσίδας γεγονότων που θα οδηγούσε, επτά χρόνια αργότερα, σε μία από τις πιο εμβληματικές επαναστάσεις του 20ού αιώνα.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
