Η ήττα της Ρωσίας στον Κριμαϊκό Πόλεμο (1853-1856) αποκάλυψε τον χαμηλό βαθμό ανάπτυξης και την υστέρηση της χώρας, σε σύγκριση με τις υπόλοιπες Μεγάλες Δυνάμεις της Ευρώπης, στη βιομηχανία, στον τομέα των μεταφορών, συγκεκριμένα στο σιδηροδρομικό δίκτυο, καθώς και στον στρατιωτικό τομέα. Κατέστη εμφανής η αδυναμία ενός βαθιά συντηρητικού πολιτικού συστήματος να ανταποκριθεί στις προσδοκίες που είχαν καλλιεργηθεί στους ορθοδόξους πληθυσμούς των Βαλκανίων από την εποχή της Μεγάλης Αικατερίνης ότι η Ρωσία θα επιτελούσε τον ρόλο του ελευθερωτή τους.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα για τη Ρωσία ήταν ότι στα μέσα του 19ου αιώνα ο κόσμος άλλαζε πολύ γρήγορα, ιδιαίτερα στο Ηνωμένο Βασίλειο, τη Μεγάλη Δύναμη η οποία έθετε κατεξοχήν εμπόδια στην επέκταση της Ρωσίας προς τον Νότο. Το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία και οι άλλες ευρωπαϊκές δυνάμεις εισήγαν διαρκώς τρόφιμα και πρώτες ύλες από τις αποικίες τους, εξάγοντας τα προϊόντα που παρήγαν στα εδάφη τους. Οι κοινωνίες σε αυτές τις χώρες εξελίχθηκαν για να υποστηρίξουν αυτή την ανάπτυξη, με την αναμόρφωση του εκπαιδευτικού συστήματος για την ανάδειξη μηχανικών, δικηγόρων και πολιτικών, καθώς και ενός μορφωμένου κοινού το οποίο θα απολάμβανε τα προϊόντα και τις υπηρεσίες τους.
Σε αυτόν τον κόσμο που διαρκώς εξελισσόταν η Ρωσία υστερούσε δραματικά. Δεν αρκούσε απλά η κατασκευή ενός εκτεταμένου σιδηροδρομικού δικτύου, αλλά έπρεπε να γίνουν αλλαγές στο νομικό σύστημα, στην εκπαίδευση και κυρίως στο πολιτικό σύστημα. Ακόμα και όσοι παρουσιάζονταν ως μεταρρυθμιστές στη ρωσική ελίτ πίστευαν ότι η Ρωσία έπρεπε να παραμείνει απολυταρχική χώρα μέχρις ότου βελτιωνόταν το βιοτικό και το μορφωτικό επίπεδο των Ρώσων χωρικών, οι οποίοι αποτελούσαν τη συντριπτική πλειονότητα του πληθυσμού.
Με την άνοδο του Αλεξάνδρου Β΄ στον θρόνο στις 18 Φεβρουαρίου/2 Μαρτίου 1855, διαρκούντος του Κριμαϊκού Πολέμου, έγινε εμφανές ότι η χώρα χρειαζόταν μια νέα πολιτική κατεύθυνση. Μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Παρισίων το 1856, ο νέος τσάρος απευθύνθηκε στους ευγενείς της επαρχίας της Μόσχας αναφέροντάς τους ότι το αγροτικό ζήτημα έπρεπε να αντιμετωπιστεί. Η επίλυσή του έπρεπε να γίνει άμεσα, διαφορετικά η χώρα θα βρισκόταν αντιμέτωπη με μια αγροτική εξέγερση. Σχεδόν ταυτόχρονα, το καθεστώς του Αλεξάνδρου Β΄ προχώρησε σε χαλάρωση της λογοκρισίας, επιτρέποντας σε νέα έντυπα να κυκλοφορήσουν.
Ο Αλέξανδρος Β΄ έμεινε γνωστός στην ιστορία για τις μεταρρυθμίσεις που εισήγαγε στην αυτοκρατορία του. Το 1861 εξέδωσε το Διάταγμα της Χειραφέτησης, με το οποίο κατήργησε τον θεσμό της δουλοπαροικίας, απελευθερώνοντας περίπου 22 εκατομμύρια αγρότες. Δύο χρόνια αργότερα, ο τσάρος προέβη στην κατάργηση της δουλοπαροικίας για περίπου 3 εκατομμύρια αγρότες, οι οποίοι ήταν προσδεμένοι στα κτήματα της αυτοκρατορικής οικογένειας, και το 1866 στην κατάργηση της δουλοπαροικίας για τους αγρότες που ανήκαν στο κράτος. Ακόμα, ο τσάρος θέσπισε νόμους οι οποίοι απαγόρευαν τη σωματική τιμωρία των ελεύθερων ανθρώπων, οι οποίοι απέκτησαν πλέον το δικαίωμα να συμμετέχουν σε κάποια νέα όργανα τοπικής αυτοδιοίκησης. Υπολογίζεται ότι ύστερα από τις μεταρρυθμίσεις του Αλεξάνδρου Β΄ περίπου το 81% του πληθυσμού της Ρωσίας απέκτησε την ελευθερία του.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
