Στις 24 Φεβρουαρίου 1868, η Βουλή των Αντιπροσώπων των Ηνωμένων Πολιτειών προχωρεί σε μια απόφαση χωρίς προηγούμενο: απαγγέλλει κατηγορίες με σκοπό την αποπομπή (impeachment) του εν ενεργεία προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών, Aντριου Τζόνσον. Hταν η πρώτη φορά στην αμερικανική ιστορία που ο ανώτατος άρχοντας της εκτελεστικής εξουσίας παραπέμφθηκε επισήμως για «υψηλά εγκλήματα και πλημμελήματα», όπως προέβλεπε το Σύνταγμα.
Αυτή η εξέλιξη, όμως, δεν ήταν τυχαία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονταν ακόμη στη δίνη της Μεταπολεμικής Ανασυγκρότησης (Reconstruction), έπειτα από τον Εμφύλιο Πόλεμο. Ο Τζόνσον, Δημοκρατικός από τον Νότο που ανέλαβε την προεδρία μετά τη δολοφονία του Αβραάμ Λίνκολν, συγκρούεται ανοιχτά με τους Ρεπουμπλικανούς του Κογκρέσου –και ιδίως με τη ριζοσπαστική τους πτέρυγα– για τον τρόπο επανένταξης των πρώην Συνομόσπονδων Πολιτειών στην Eνωση και για τα πολιτικά δικαιώματα των απελευθερωμένων Αφροαμερικανών.
Η Βουλή τον κατηγόρησε ότι παραβίασε τον Νόμο περί Θητείας των Αξιωματούχων (Tenure of Office Act), όταν επιχείρησε να απομακρύνει τον υπουργό Πολέμου Eντουιν Στάντον χωρίς την έγκριση της Γερουσίας. Ο νόμος, που είχε ψηφιστεί ακριβώς για να περιορίσει την προεδρική εξουσία, απαιτούσε τη συγκατάθεση της Γερουσίας για την παύση ανώτατων αξιωματούχων. Ο Τζόνσον θεώρησε τον νόμο αντισυνταγματικό και προχώρησε στην αποπομπή του Στάντον· το Κογκρέσο, αντιθέτως, είδε στην πράξη του μια ευθεία πρόκληση προς τη νομοθετική εξουσία.
Πίσω από τη νομική διαμάχη κρυβόταν μια βαθύτερη πολιτική σύγκρουση: ποιος θα καθορίσει το μέλλον του Νότου και τα όρια της ομοσπονδιακής εξουσίας. Ο Τζόνσον προωθούσε μια ταχύτερη και επιεικέστερη επανένταξη των Νότιων Πολιτειών, με περιορισμένη ομοσπονδιακή παρέμβαση. Οι Ριζοσπάστες Ρεπουμπλικανοί απαιτούσαν αυστηρότερες προϋποθέσεις και ισχυρές εγγυήσεις πολιτικών δικαιωμάτων για τους πρώην σκλάβους. Η σύγκρουση είχε λάβει ήδη θεσμικές διαστάσεις, με επανειλημμένες υπερβάσεις προεδρικών βέτο από το Κογκρέσο.
Μετά την παραπομπή, η υπόθεση μεταφέρεται στη Γερουσία των Ηνωμένων Πολιτειών, η οποία λειτουργεί ως δικαστήριο. Η διαδικασία κορυφώνεται τον Μάιο του 1868. Για την καταδίκη απαιτείται πλειοψηφία 2/3. Στην τελική ψηφοφορία, η καταδίκη δεν επιτυγχάνει για μία μόλις ψήφο: 35 γερουσιαστές ψηφίζουν υπέρ, 19 κατά. Ο Τζόνσον αθωώνεται και παραμένει στο αξίωμά του έως τη λήξη της θητείας του.
Η οριακή αυτή έκβαση ήταν κάτι παραπάνω από μια προσωπική δικαίωση για τον Τζόνσον, καθώς αντανακλούσε τον φόβο αρκετών γερουσιαστών ότι η αποπομπή ενός προέδρου για λόγους πρωτίστως πολιτικής διαφωνίας θα ανέτρεπε την εύθραυστη ισορροπία των εξουσιών. Ορισμένοι εξ αυτών, αν και αντίπαλοι του Τζόνσον, δίστασαν να δημιουργήσουν ένα προηγούμενο που θα μετέτρεπε την παραπομπή ενός προέδρου σε δίκη με σκοπό την αποπομπή του, σε εργαλείο κομματικής τιμωρίας.
Η υπόθεση Τζόνσον διαμόρφωσε ένα κρίσιμο προηγούμενο για την αμερικανική συνταγματική τάξη. Κατέδειξε αφενός ότι ακόμη και ο πρόεδρος δεν βρίσκεται υπεράνω ελέγχου· αφετέρου ότι η διαδικασία καθαίρεσης δεν μπορεί να λειτουργεί ως απλό πολιτικό όπλο. Η λεπτή αυτή ισορροπία θα επανερχόταν στο προσκήνιο και σε μεταγενέστερες κρίσεις, σε διαφορετικές εποχές και υπό διαφορετικούς συσχετισμούς.
Στις 24 Φεβρουαρίου 1868, λοιπόν, δοκιμάστηκαν ουσιαστικά τα όρια του αμερικανικού Συντάγματος σε μια περίοδο βαθιάς εθνικής ρήξης, όταν ο απόηχος του Εμφυλίου συνέχιζε να καθορίζει την πολιτική ζωή. Και η ιστορία κατέγραψε ότι, για μία ψήφο, το αμερικανικό πολίτευμα απέφυγε μια θεσμική τομή που θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά την πορεία του.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
