Στις 17 Φεβρουαρίου 1972, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Ρίτσαρντ Νίξον αναχωρεί από την Ουάσιγκτον για ένα ταξίδι που έμελλε να αναδιαμορφώσει τη γεωπολιτική σκακιέρα του Ψυχρού Πολέμου. Προορισμός του, η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας, μια χώρα που από το 1949 και την επικράτηση του Μάο Τσε Τουνγκ βρισκόταν στο επίκεντρο της ιδεολογικής αντιπαράθεσης και εκτός επίσημων διπλωματικών σχέσεων με την Ουάσιγκτον. Το γεγονός ότι το άνοιγμα αυτό το επιχειρούσε ένας Αμερικανός ηγέτης ταυτισμένος με τον αντικομμουνισμό προσέδιδε στην πρωτοβουλία έναν χαρακτήρα κάποιου τύπου παραδοξότητας.
Η προσέγγιση ΗΠΑ – Κίνας δεν ήταν αιφνίδια. Η δεκαετία του 1960 είχε αποκαλύψει βαθιές ρωγμές στο εσωτερικό του κομμουνιστικού κόσμου. Η σινοσοβιετική ρήξη, η οποία εκδηλώθηκε ανοιχτά ακόμη και με συνοριακές συγκρούσεις το 1969, κατέδειξε ότι το Πεκίνο και η Μόσχα δεν αποτελούσαν πλέον ενιαίο στρατηγικό μπλοκ. Ο Νίξον και ο σύμβουλος εθνικής ασφαλείας Χένρι Κίσινγκερ διέγνωσαν σε αυτή τη διάσταση συμφερόντων μια ιστορική ευκαιρία: η Ουάσιγκτον μπορούσε να εκμεταλλευτεί το ρήγμα, οικοδομώντας μια τριγωνική ισορροπία ισχύος ανάμεσα σε ΗΠΑ, Σοβιετική Ενωση και Κίνα.
Το πρώτο βήμα έγινε αθόρυβα. Το 1971, η λεγόμενη «διπλωματία του πινγκ πονγκ» λειτούργησε ως προοίμιο μιας διαδικασίας που είχε ήδη ξεκινήσει μέσω μυστικών επαφών του Κίσινγκερ με την κινεζική ηγεσία. Τον Ιούλιο του ίδιου έτους, ο Νίξον ανακοίνωσε αιφνιδιαστικά ότι είχε αποδεχθεί πρόσκληση να επισκεφθεί την Κίνα. Η ανακοίνωση προκάλεσε διεθνή αίσθηση: για περισσότερες από δύο δεκαετίες, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν αναγνώριζαν τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας, στηρίζοντας αντίθετα την Ταϊβάν ως τη νόμιμη εκπροσώπηση της Κίνας στα Ηνωμένα Εθνη.
Η αναχώρηση από την Ουάσιγκτον στις 17 Φεβρουαρίου 1972 σηματοδοτούσε την αρχή μιας εβδομάδας που θα άλλαζε το κλίμα του Ψυχρού Πολέμου. Στις 21 Φεβρουαρίου, ο Νίξον συναντήθηκε στο Πεκίνο με τον Μάο Τσε Τουνγκ, σε μια σύντομη αλλά εξαιρετικά συμβολική συνομιλία. Ακολούθησαν εκτενείς συνομιλίες με τον πρωθυπουργό Τσου Εν Λάι, ο οποίος είχε τη φήμη ικανού και ψύχραιμου διαπραγματευτή. Οι εικόνες του Αμερικανού προέδρου στο Σινικό Τείχος και από την παρουσία του σε επίσημο δείπνο στο Πεκίνο μεταδόθηκαν σε όλο τον κόσμο.
Αποκορύφωμα της επίσκεψης υπήρξε το Κοινό Ανακοινωθέν της Σαγκάης (Joint Shanghai Communiqué, 28 Φεβρουαρίου 1972). Σε αυτό, οι δύο πλευρές κατέγραψαν ρητά τις ιδεολογικές και πολιτικές τους διαφορές, ιδιαίτερα στο ζήτημα της Ταϊβάν, αλλά ταυτόχρονα διατύπωσαν τη βούλησή τους να κινηθούν προς μια σταδιακή εξομάλυνση των σχέσεων. Η διατύπωση για το θέμα της «μίας Κίνας» ήταν προσεκτικά ισορροπημένη, επιτρέποντας σε κάθε πλευρά να διατηρήσει τις βασικές της θέσεις χωρίς να ματαιώσει την πρόοδο των μεταξύ τους σχέσεων.
Η κίνηση αυτή εντασσόταν στη στρατηγική της ύφεσης (détente). Το άνοιγμα προς το Πεκίνο αύξανε την πίεση προς τη Μόσχα, η οποία δεν μπορούσε να αγνοήσει το ενδεχόμενο μιας αμερικανοσινικής προσέγγισης. Λίγους μήνες αργότερα, οι ΗΠΑ και η Σοβιετική Ενωση θα υπέγραφαν τη συμφωνία SALT I για τον περιορισμό των στρατηγικών πυρηνικών όπλων. Η Ουάσιγκτον είχε καταφέρει να μετατρέψει τη γεωπολιτική ρευστότητα σε διαπραγματευτικό πλεονέκτημα.
Ταυτόχρονα, βέβαια, δεν πρέπει να παραβλέπεται και η εσωτερική πολιτική συγκυρία στην Αμερική. Το 1972 ήταν προεκλογική χρονιά για τον Νίξον. Ο πόλεμος στο Βιετνάμ συνέχιζε να διχάζει την αμερικανική κοινωνία και να ασκεί πίεση στην προεδρία του. Η εντυπωσιακή διπλωματική πρωτοβουλία προς την Κίνα ενίσχυσε το προφίλ του ως ηγέτη ικανού να χειριστεί τις πιο σύνθετες διεθνείς ισορροπίες. Παράλληλα, δημιουργούσε την ελπίδα ότι το Πεκίνο θα μπορούσε να διαδραματίσει ρόλο στην αναζήτηση διευθέτησης στη Νοτιοανατολική Ασία.
Η πλήρης διπλωματική αναγνώριση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας από τις Ηνωμένες Πολιτείες έμελλε να έρθει το 1979. Ωστόσο, η 17η Φεβρουαρίου 1972 καταγράφεται ως η ημέρα κατά την οποία η αμερικανική εξωτερική πολιτική εγκατέλειψε την ακαμψία της απόλυτης ιδεολογικής αντιπαράθεσης και υιοθέτησε ανοιχτά τον γεωπολιτικό ρεαλισμό. Από την Ουάσιγκτον έως το Πεκίνο, εκείνο το ταξίδι απέδειξε ότι ακόμη και στον πυρήνα της ψυχροπολεμικής αντιπαλότητας, η διπλωματία μπορούσε να λειτουργήσει ως εργαλείο αλλαγής των ισορροπιών και να ανοίξει έναν νέο, απρόβλεπτο κύκλο στην παγκόσμια Ιστορία.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
