Στις 2 Φεβρουαρίου 1848, σε μια βίλα της Γουαδελούπης Ιδάλγο, βόρεια της Πόλης του Μεξικού, υπογράφηκε μια συνθήκη που άλλαξε οριστικά τον γεωπολιτικό χάρτη της Βόρειας Αμερικής και επαναπροσδιόρισε τη σχέση ισχύος ανάμεσα σε δύο γειτονικά κράτη. Η Συνθήκη της Γουαδελούπης Ιδάλγο έθεσε τυπικά τέλος στον Μεξικανοαμερικανικό Πόλεμο, αλλά στην πραγματικότητα εγκαινίασε μια νέα εποχή: την ανάδειξη των Ηνωμένων Πολιτειών σε δύναμη ηπειρωτικής κλίμακας και τη σημαντική συρρίκνωση του μεξικανικού κράτους.
Ο πόλεμος που προηγήθηκε δεν ήταν τυχαίος ούτε αναπόφευκτος. Ξέσπασε το 1846, με αφορμή τη διαμάχη για τα σύνορα του Τέξας, το οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν προσαρτήσει έναν χρόνο νωρίτερα. Για την Ουάσιγκτον, το σύνορο βρισκόταν στον Ρίο Γκράντε· για το Μεξικό, στον ποταμό Νουέσες. Πίσω όμως από αυτή τη διαφωνία βρισκόταν μια ευρύτερη ιδεολογία: το λεγόμενο “Manifest Destiny”, η βαθιά ριζωμένη πεποίθηση ότι η αμερικανική δημοκρατία είχε ιστορικό –και για πολλούς σχεδόν θεϊκό– δικαίωμα να επεκταθεί σε ολόκληρη τη βορειοαμερικανική ήπειρο, από τον Ατλαντικό έως τον Ειρηνικό. Η αμερικανική δημοκρατία παρουσιαζόταν ως ανώτερο πολιτικό και κοινωνικό μοντέλο, το οποίο όφειλε να «απλωθεί» προς δυσμάς, μεταφέροντας την πρόοδο, την τάξη και την ευημερία. Η επέκταση δεν νοούνταν ως κατάκτηση, αλλά ως φυσική και ηθικά δικαιολογημένη διαδικασία.
Μέσα σε αυτό το ιδεολογικό πλαίσιο, η σύγκρουση με το Μεξικό φαινόταν σε πολλούς μονόδρομος. Ο Αμερικανός πρόεδρος Τζέιμς Πολκ υπήρξε ο κατεξοχήν εκφραστής αυτής της λογικής. Η επέκταση δεν αποτελούσε απλώς ζήτημα κύρους, αλλά εργαλείο εσωτερικής πολιτικής. Νέα εδάφη σήμαιναν νέες αγορές, λιμάνια, φυσικούς πόρους και, κυρίως, πολιτική επιρροή σε μια χώρα που μεγάλωνε με ταχύτατους ρυθμούς. Το Μεξικό, αντίθετα, εισέρχεται στον πόλεμο βαθιά αποδυναμωμένο. Χρόνια πολιτικής αστάθειας, οικονομικής κρίσης και αλλεπάλληλων κυβερνητικών αλλαγών είχαν διαβρώσει το κράτος και τον στρατό.
Η έκβαση της στρατιωτικής αναμέτρησης ήταν συντριπτικά εις βάρος του Μεξικού. Οι αμερικανικές δυνάμεις κατέλαβαν διαδοχικά το Νέο Μεξικό και την Καλιφόρνια, προέλασαν στο εσωτερικό της χώρας και, το φθινόπωρο του 1847, εισήλθαν στην ίδια την Πόλη του Μεξικού. Υπό καθεστώς κατοχής και με τον φόβο πλήρους κρατικής διάλυσης, η μεξικανική κυβέρνηση αναγκάστηκε να προσέλθει σε διαπραγματεύσεις που από την αρχή ήταν άνισες.
Η συνθήκη που υπογράφηκε στις 2 Φεβρουαρίου 1848 προέβλεπε την παραχώρηση περίπου του 55% της μεξικανικής επικράτειας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες αποκτούν την Καλιφόρνια, τη Νεβάδα, τη Γιούτα, το μεγαλύτερο μέρος της Αριζόνα και του Νέου Μεξικού, καθώς και τμήματα του σημερινού Κολοράντο και Ουαϊόμινγκ. Σε αντάλλαγμα, καταβάλλουν 15 εκατομμύρια δολάρια και αναλαμβάνουν την εξόφληση αμερικανικών απαιτήσεων κατά του μεξικανικού κράτους. Τυπικά πρόκειται για συνθήκη ειρήνης· στην ουσία όμως, για μια επιβεβλημένη συμφωνία υπό στρατιωτική πίεση.
Στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών, η επικύρωση της συνθήκης δεν ήταν ομόφωνη. Παρότι πολλοί τη θεώρησαν θρίαμβο της αμερικανικής ισχύος, άλλοι –ιδίως βουλευτές και διανοούμενοι του Βορρά– κατήγγειλαν τον πόλεμο ως επιθετικό και ανήθικο. Πίσω από την ηθική κριτική κρυβόταν όμως και ένα βαθύτερο πολιτικό ερώτημα: τα νέα εδάφη θα ήταν ελεύθερα ή υπό δουλοκτητικό καθεστώς; Η Συνθήκη της Γουαδελούπης Ιδάλγο δεν έδωσε απάντηση, αλλά άνοιξε τον δρόμο για μια σύγκρουση που θα κορυφωθεί λίγο αργότερα στον Αμερικανικό Εμφύλιο Πόλεμο.
Για το Μεξικό, η απώλεια εδαφών υπήρξε εθνική καταστροφή. Η χώρα στερήθηκε περιοχές με τεράστιες δυνατότητες ανάπτυξης και φυσικό πλούτο – γεγονός που γίνεται ακόμη πιο οδυνηρό αν αναλογιστεί κανείς ότι μόλις λίγες εβδομάδες μετά την υπογραφή της συνθήκης θα ξεσπάσει ο Πυρετός του Χρυσού στην Καλιφόρνια. Η ήττα ενίσχυσε το αίσθημα ιστορικής αδικίας, αλλά και την καχυποψία απέναντι στον ισχυρό βόρειο γείτονα, διαμορφώνοντας μια πολιτική κουλτούρα βαθιά σημαδεμένη από την απώλεια.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει και η ανθρώπινη διάσταση της συνθήκης. Περίπου 80.000 Μεξικανοί κάτοικοι των παραχωρημένων εδαφών βρέθηκαν ξαφνικά εντός των συνόρων των Ηνωμένων Πολιτειών. Η συνθήκη προέβλεπε την προστασία των δικαιωμάτων, της γλώσσας και της περιουσίας τους. Στην πράξη, όμως, πολλοί έχασαν τη γη τους, περιθωριοποιήθηκαν κοινωνικά και αντιμετώπισαν ένα εχθρικό νομικό και πολιτισμικό περιβάλλον. Οι συνέπειες αυτής της μετάβασης έμελλε να διαρκέσουν για γενιές και να αποτελέσουν τον πυρήνα πολλών σύγχρονων εντάσεων γύρω από τα σύνορα, τη μετανάστευση και την ταυτότητα.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
