Το επιχείρημα που προβάλλεται τελευταία με αφορμή την ταινία του Σμαραγδή, ότι «ο Καποδίστριας ουδέποτε συνέταξε ελβετικό Σύνταγμα», και που χρησιμοποιείται για να υποβαθμίσει ή να ακυρώσει συνολικά τη σημασία της προσφοράς του στην πολιτειακή συγκρότηση της Ελβετίας είναι ιστορικά και εννοιολογικά παραπλανητικό, όπως και η συσχέτιση αυτού με την αναστολή του Συντάγματος του 1827 ως απόδειξη του αντιφιλελεύθερου ή αντιδημοκρατικού χαρακτήρα του Καποδίστρια είναι λανθασμένη και ατεκμηρίωτη.
Ο Καποδίστριας (υπηρετώντας ως ειδικός απεσταλμένος του Ρώσου τσάρου) έπαιξε κρίσιμο και αποφασιστικό ρόλο σε μια απαιτητική διπλωματική αποστολή από τον Νοέμβριο του 1813 έως τον Σεπτέμβριο του 1814.
Εκείνη την εποχή, η Ελβετία ήταν βαθιά διχασμένη και στα πρόθυρα εμφυλίου πολέμου. Στόχος του ήταν να μεσολαβήσει μεταξύ των αντιμαχόμενων καντονιών και να τα πείσει να συμφωνήσουν σε μία ενιαία Ομοσπονδιακή Συνθήκη (Federal Treaty) που θα έθετε τις βάσεις για μια σταθερή Ελβετική Συνομοσπονδία.
Κατόρθωσε να λειτουργήσει ως καταλύτης συνεννόησης, φέρνοντας τα ελβετικά καντόνια πιο κοντά και συμβάλλοντας αποφασιστικά στην υπέρβαση των βαθιών πολιτικών, θρησκευτικών και θεσμικών τους διαιρέσεων.
Μετά από δέκα μήνες διαπραγματεύσεων, ο Καποδίστριας, οπλισμένος με επιμονή, ρεαλισμό και βαθιά πολιτική διορατικότητα, κατόρθωσε να λειτουργήσει ως καταλύτης συνεννόησης, φέρνοντας τα ελβετικά καντόνια πιο κοντά και συμβάλλοντας αποφασιστικά στην υπέρβαση των βαθιών πολιτικών, θρησκευτικών και θεσμικών τους διαιρέσεων.
Η τελική Ομοσπονδιακή Συνθήκη (Federal Treaty between the XXII Cantons of Switzerland) μεταξύ 24 κυρίαρχων καντονιών (γερμανιστί Bundesvertrag von 1815) εγκρίθηκε από την Diet (Συνέλευση) των καντονιών στις 9 Σεπτεμβρίου 1814 και τέθηκε σε ισχύ στις 7 Αυγούστου 1815, κατόπιν της ευρύτερης διεθνούς αναγνώρισής της στο Συνέδριο της Βιέννης.
Η ιστοσελίδα της Ελβετικής Δημοκρατίας
Για του λόγου το αληθές, παραθέτω συναφές απόσπασμα από την ιστοσελίδα της Ελβετικής Δημοκρατίας το οποίο αναφέρει μεταξύ άλλων: «Kapodístrias wrote constitutional drafts, resolutions, decisions and letters. Thanks to his unremitting efforts and persistence, Kapodístrias was also said to be “undeniably the most […] decisive influence” among the envoys of the allied powers. After his first mission to Switzerland, each canton drafted a new constitution, the Diet (assembly of cantonal delegates) ratified the Federal Constitution, civil order was restored and Switzerland was recognised by the Allies».
Η Ομοσπονδιακή Συνθήκη του 1815 συχνά αναφέρεται (όπως και στο ως άνω απόσπασμα) ως «Ομοσπονδιακό Σύνταγμα», προκειμένου να αποδοθεί η ουσία και το πολιτειακό αποτέλεσμα των άοκνων προσπαθειών του Καποδίστρια για τη συγκρότηση της Συνομοσπονδίας των Καντονιών (Staatenbund). Η εν λόγω Συνθήκη λειτούργησε ως συνομοσπονδιακό σύμφωνο, για τη δημιουργία της Ελβετικής Συνομοσπονδίας (Staatenbund), το λεγόμενο και ως Σύνταγμα της Αποκατάστασης της Ελβετίας. Αλλωστε, η Συνθήκη αυτή έθεσε τις θεσμικές και πολιτικές βάσεις πάνω στις οποίες κατέστη δυνατή, τρεις δεκαετίες αργότερα, η μετάβαση στη συγκρότηση ενός Ομοσπονδιακού Κράτους (Bundesstaat) με τη δημιουργία του Ομοσπονδιακού Συντάγματος (Federal Constitution) του 1848.
Στο ιστορικό αυτό περικείμενο πλαίσιο, καθίσταται εύγλωττη η καθοριστική συμβολή του Ιωάννη Καποδίστρια, την οποία αναγνώρισε και ο πρώην πρέσβης της Ελβετίας στην Αθήνα, κ. Lorenzo Amberg, όταν δήλωσε ότι «χωρίς τον Καποδίστρια, αναμφίβολα, η Ελβετία δεν θα ήταν αυτό που είναι σήμερα».
Να σημειωθεί ότι η συγκρότηση ενός Ελβετικού Ομοσπονδιακού Κράτους (Bundesstaat), όπως εκείνου που θεσμοθετήθηκε το 1848, ήταν πολιτικά αδύνατη την περίοδο που ακολούθησε το 1815. Την εποχή εκείνη, οι βαθιές πολιτικές και θρησκευτικές αντιθέσεις, σε συνδυασμό με την έντονη προσκόλληση των καντονιών στην κυριαρχία τους και τη σθεναρή αντίστασή τους στην επιστροφή σε ένα συγκεντρωτικό σύστημα τύπου Ελβετικής Δημοκρατίας (1798–1803), καθιστούσαν αδύνατη οποιαδήποτε απόπειρα άμεσης μετάβασης σε ένα συγκεντρωτικότερο ομοσπονδιακό σχήμα. Επιπλέον, οι ίδιες οι Μεγάλεις Δυνάμεις δεν επιθυμούσαν μια ισχυρή Ελβετία. Συνεπώς, το Ελβετικό Ομοσπονδιακό Κράτος αναδύθηκε ως άμεσο αποτέλεσμα του Πολέμου του Σόντερμπουντ (1847), αντανακλώντας την ανάγκη θεσμικής υπέρβασης των εσωτερικών διαιρέσεων και προσαρμογής στις ιστορικές πραγματικότητες της περιόδου.
Ιστορικά και θεσμικά δεδομένα
Δεύτερον, ως προς το επιχείρημα ότι ο Καποδίστριας δεν ήταν φιλελεύθερος ή δημοκράτης, με το αιτιολογικό ότι ανέστειλε το Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος του 1827, πρέπει να επισημανθούν ορισμένα κρίσιμα ιστορικά και θεσμικά δεδομένα που αποδυναμώνουν ουσιωδώς τον ισχυρισμό αυτό.
Κατ’ αρχάς, στις 18 Ιανουαρίου 1828, με το Ψήφισμα ΝΗ΄, η Βουλή αποδέχθηκε και ενέκρινε την εισήγηση του Καποδίστρια για «σχέδιον μεταβολής διοικήσεως προσωρινής». Η επιλογή αυτή δεν επιβλήθηκε από τον κυβερνήτη, αλλά προέκυψε μέσα από θεσμική διαδικασία και κοινοβουλευτική συναίνεση.
Οι λόγοι για τους οποίους ο Καποδίστριας εισηγήθηκε τη συγκεκριμένη μεταβολή συνοψίζονται με ιδιαίτερη ενάργεια στο ακόλουθο απόσπασμα, όπως αυτό καταγράφεται από τη συζήτηση του ίδιου με τον Ελβετό φίλο του, τραπεζίτη και εθνικό ευεργέτη της Ελλάδας, Ι. Γ. Εϋνάρδο, στις 14 Νοεμβρίου 1831 (Journal des débats politiques et littéraires, 14.11.1831, σ. 4): «Οι Ελληνες είναι προικισμένοι με όλες τις αρετές. Κάθε μέρα εκτιμώ όλο και περισσότερο αυτόν τον εξαιρετικό λαό. Τι μυαλό! Τι ευκολία να κάνεις τα πάντα! Να μαθαίνεις τα πάντα! Ωστόσο, για πολλά πράγματα βρισκόμασθε ακόμη στον δωδέκατο αιώνα. Δεν μπορώ λοιπόν να δώσω στους Ελληνες τους θεσμούς του δεκάτου ενάτου αιώνα αμέσως. Ο λαός πρέπει να ξέρει να διαβάζει πριν του παραχωρήσουμε την ελευθερία του Τύπου. Το ίδιο ισχύει και για όλους τους θεσμούς που οι πολιτικοί ονειροπόλοι θα ήθελαν να τους χορηγήσω, σαν να βρισκόμασταν στην Αγγλία ή τη Γαλλία.
Η νέα γενιά θα είναι ικανή για τα πάντα, αλλά πρέπει να δώσουμε πραγματικό χρόνο, και η συνείδησή μου θα με κατηγορούσε αν έδινα σε αυτούς τους καλούς ανθρώπους θεσμούς για τους οποίους δεν είναι ακόμα ώριμοι.
»Το μόνο που ζητώ, το μόνο που επιθυμώ είναι να επισπεύσουμε την εποχή του πολιτισμού μας. Θα φθάσουμε εκεί γρήγορα, είμαι σίγουρος γι’ αυτό. Γιατί, επαναλαμβάνω, η νέα γενιά θα είναι ικανή για τα πάντα, αλλά πρέπει να δώσουμε πραγματικό χρόνο, και η συνείδησή μου θα με κατηγορούσε αν έδινα σε αυτούς τους καλούς ανθρώπους θεσμούς για τους οποίους δεν είναι ακόμα ώριμοι. Αλλωστε, εγώ είμαι προσωρινός και η ίδια αυτή συνείδηση θα με κατηγορούσε ότι αυξάνω τις δυσκολίες που θα έχει ο νέος ηγεμόνας, τον οποίο ζητώ με όλη μου την καρδιά εδώ και πολύ καιρό. Θα κάνει τότε ο ίδιος ό,τι νομίζει σωστό για τη χώρα αυτή κ.λπ…» (Θ. Χρήστου, Ποιος Δολοφόνησε εν τέλει τον Ιωάννη
Καποδίστρια. Εκδόσεις πεδίο, σελ. 208).
Το ως άνω απόσπασμα εκφράζει τον ρεαλισμό, τη λογική και τη νοοτροπία του Καποδίστρια αναφορικά με τη διακυβέρνηση της Ελλάδας και ερμηνεύει τη συγκρατημένη στάση του απέναντι στους φιλελεύθερους θεσμούς ως προς την άμεση εφαρμογή τους στην ελληνική πραγματικότητα της εποχής. Υπογραμμίζει ότι, παρά τις αρετές τους, οι Ελληνες, λόγω της μακρόχρονης οθωμανικής κυριαρχίας, βρίσκονταν σε επίπεδο που, κατά τον ίδιο, αντιστοιχούσε «στον δωδέκατο αιώνα». Κατά συνέπεια, απουσίαζαν βασικές προϋποθέσεις παιδείας, καθώς και κοινωνικής και πολιτικής ωριμότητας, ώστε η πλήρης εφαρμογή ενός φιλελεύθερου Συντάγματος (όπως αυτό το 1827) να καταστεί θεσμικά λειτουργική.
Πηγές και βιβλιογραφία:
- https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009809/2024-04-04/
- https://www.eda.admin.ch/countries/greece/en/home/switzerland-and/ioannis-kapodistrias.html
- Θ. Χρήστου: Ποιος Δολοφόνησε εν τέλει τον Ιωάννη Καποδίστρια. Εκδόσεις πεδίο
Ο κ. Αλέξανδρος Πιτσινός είναι συγγραφέας και σύμβουλος επιχειρήσεων.
