Στις 29 Δεκεμβρίου 1911, η Μογγολία κήρυξε την ανεξαρτησία της από τη δυναστεία των Τσινγκ και ανακήρυξε ως ανώτατο άρχοντά της τον 8ο Τζεμπτσούνταμπα Χουτούχτου, γνωστό και ως Μπογκντ Χαν, με τον τίτλο του Χαγάνου. Η στιγμή αυτή, που συχνά παρουσιάζεται ως μια σχεδόν αυτονόητη εθνική αφύπνιση, υπήρξε στην πραγματικότητα προϊόν μιας σύνθετης σύγκλισης διεθνών ανακατατάξεων, εσωτερικών πιέσεων και θρησκευτικών και κοινωνικών δομών με βαθιές ρίζες, οι οποίες διαμόρφωσαν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της μογγολικής ανεξαρτησίας στις αρχές του 20ού αιώνα.
Η αποσύνθεση της αυτοκρατορικής εξουσίας στην Κίνα βρισκόταν ήδη σε εξέλιξη. Η δυναστεία των Τσινγκ, η οποία από τον 17ο αιώνα είχε ενσωματώσει τη Μογγολία στο αυτοκρατορικό της σύστημα, αντιμετώπιζε έντονες κρίσεις νομιμοποίησης, καθώς και οικονομική εξάντληση και αυξανόμενη πολιτική αμφισβήτηση από μέρους του λαού. Η Επανάσταση του Σινχάι το 1911, που οδήγησε τελικά στην κατάρρευση της αυτοκρατορίας και στην εγκαθίδρυση της Κινεζικής Δημοκρατίας, δημιούργησε ένα κενό εξουσίας στις περιφέρειες. Για τη Μογγολία, αυτό το κενό αποτέλεσε ιστορική ευκαιρία αλλά και πηγή αβεβαιότητας: η αποδέσμευση από το Πεκίνο ήταν μεν μια πράξη εθνικής χειραφέτησης, αλλά αποτελούσε και μια προσπάθεια διατήρησης της κοινωνικής τάξης απέναντι στον φόβο της διοικητικής και πολιτισμικής απορρόφησης από ένα εκσυγχρονιζόμενο κινεζικό κράτος.
Στο εσωτερικό της μογγολικής κοινωνίας, οι πιέσεις ήταν εξίσου καθοριστικές. Η παραδοσιακή αριστοκρατία και η βουδιστική ιεραρχία, οι οποίες είχαν απολαύσει σημαντικά προνόμια υπό την κυριαρχία των Τσινγκ, ανησυχούσαν έντονα για τις μεταρρυθμίσεις που προωθούσε το κινεζικό κέντρο. Οι προσπάθειες ενίσχυσης της διοικητικής παρουσίας των Κινέζων αξιωματούχων, η αύξηση της μετανάστευσης Χαν στην περιοχή και τα σχέδια οικονομικής εκμετάλλευσης της στέπας εκλαμβάνονταν ως απειλή για τον νομαδικό τρόπο ζωής και την πολιτισμική αυτονομία των Μογγόλων. Ετσι, η ανεξαρτησία δεν ήταν μόνο εθνικό αίτημα, αλλά και συντηρητική αντίδραση απέναντι σε μια βίαιη μετάβαση.
Η επιλογή του Μπογκντ Χαν ως Χαγάνου της Μογγολίας αποτυπώνει ακριβώς αυτή τη διττή φύση του εγχειρήματος. Ως ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης του θιβετιανού βουδισμού στη Μογγολία, ο Μπογκντ Χαν ενσάρκωνε τη συνέχεια της πνευματικής παράδοσης και παρείχε στο νέο κράτος μια μορφή νομιμοποίησης βαθιά ριζωμένη στη συλλογική συνείδηση. Ταυτόχρονα, υπογράμμιζε τα όρια της πολιτικής φαντασίας της εποχής: η ανεξάρτητη Μογγολία γεννήθηκε ως θεοκρατικό κράτος, με θεσμούς που αντλούσαν περισσότερο από το παρελθόν παρά από τα επαναστατικά ιδεώδη που διακινούνταν την ίδια περίοδο αλλού στην Ασία.
Η διεθνής διάσταση υπήρξε επίσης κρίσιμη. Η Ρωσική Αυτοκρατορία, επιδιώκοντας να επεκτείνει την επιρροή της στην Κεντρική Ασία και να δημιουργήσει μια ζώνη ασφαλείας απέναντι στην Κίνα, στήριξε διακριτικά τη μογγολική ανεξαρτησία. Αυτή η στήριξη, ωστόσο, δεν σήμαινε πλήρη αναγνώριση ή απεριόριστη ελευθερία κινήσεων. Η Μογγολία βρέθηκε από την πρώτη στιγμή εγκλωβισμένη σε έναν λεπτό διπλωματικό ιστό, προσπαθώντας να ισορροπήσει ανάμεσα στις φιλοδοξίες των μεγάλων δυνάμεων της περιοχής και στην ανάγκη διατήρησης της αυτονομίας της.
Η ανεξαρτησία του 1911 δεν έλυσε, επομένως, τα βασικά προβλήματα της χώρας. Το νέο κράτος αντιμετώπισε οικονομική αδυναμία, διοικητική αστάθεια και συνεχή αμφισβήτηση από την Κίνα, η οποία δεν εγκατέλειψε ποτέ τις διεκδικήσεις της. Παρ’ όλα αυτά, η 29η Δεκεμβρίου παραμένει κομβική ημερομηνία στη μογγολική ιστορία, καθώς σηματοδοτεί τη στιγμή που η ιδέα της πολιτικής αυθυπαρξίας πήρε θεσμική μορφή. Ηταν μια ανεξαρτησία εύθραυστη, βαθιά αντιφατική, αλλά καθοριστική: το πρώτο βήμα σε μια μακρά και συχνά επώδυνη πορεία προς τον σύγχρονο μογγολικό κράτος.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
