Ευρισκόμενη σε ένα από τα πλέον ενεργά τεκτονικά περιβάλλοντα της Ευρώπης, η ιταλική χερσόνησος φέρει μακρά ιστορία ισχυρών σεισμών, οι οποίοι διαμόρφωσαν το γεωγραφικό της τοπίο. Κατά τη διάρκεια των νεότερων χρόνων, σημειώθηκαν αρκετοί καταστροφικοί σεισμοί στην ιταλική χερσόνησο και τη Σικελία. Από αυτούς ξεχωρίζουν για το εύρος των καταστροφών που προκάλεσαν οι σεισμοί του 1693 στη Σικελία και του 1783 στην Καλαβρία.
Η συσσωρευμένη εμπειρία από σεισμούς κατέστησε τους κατοίκους της νότιας Ιταλίας εξοικειωμένους με τον κίνδυνο να ζουν σε μια σεισμογενή περιοχή. Παρά τη σχετική τεχνολογική πρόοδο και την αυξανόμενη κατανόηση των φυσικών φαινομένων με επιστημονικό τρόπο, στις αρχές του 20ού αιώνα στον ιταλικό νότο εξακολουθούσαν να βρίσκονται σε ισχύ ανεπαρκείς κατασκευαστικοί κανονισμοί, να επικρατεί φτώχεια και να υπάρχουν πυκνή δόμηση σε σεισμογενείς περιοχές και ελλείψεις σε μηχανισμούς άμεσης παρέμβασης. Αυτές οι αδυναμίες του κρατικού μηχανισμού αποδείχθηκαν τραγικές, όταν τα ξημερώματα της 28ης Δεκεμβρίου 1908 η Σικελία και η Καλαβρία συγκλονίστηκαν από έναν από τους φονικότερους σεισμούς της ιστορίας τους.
Ο σεισμός της Μεσσήνης σημειώθηκε στις 5.20 το πρωί της 28ης Δεκεμβρίου 1908 και υπολογίζεται ότι είχε μέγεθος περίπου 7,1 της κλίμακας Ρίχτερ. Το επίκεντρο βρισκόταν στο στενό της Μεσσήνης, στο θαλάσσιο πέρασμα που χωρίζει τη Σικελία από την Καλαβρία. Πρόκειται για ένα σημείο, στο οποίο, σύμφωνα με τους ειδικούς, η τεκτονική δραστηριότητα είναι ιδιαίτερα έντονη εξαιτίας του συνδυασμού κατακόρυφων και οριζόντιων μετατοπίσεων.
Ο σεισμός διήρκεσε περίπου 30 δευτερόλεπτα, τα οποία στάθηκαν αρκετά για να προκαλέσουν τον θάνατο δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων και τεράστιες ζημιές στις υλικοτεχνικές υποδομές στην ευρύτερη περιοχή. Η Μεσσήνη και το Ρέτζο της Καλαβρίας ισοπεδώθηκαν σχεδόν ολοκληρωτικά, ενώ πολλοί μικρότεροι οικισμοί στην ανατολική Σικελία και τη νότια Καλαβρία υπέστησαν σοβαρές ζημιές. Λίγα λεπτά μετά τον φονικό σεισμό, τις ακτές έπληξαν παλιρροϊκά κύματα ύψους 6 έως 12 μέτρων, τα οποία εισέβαλαν με ορμή στις παραλιακές ζώνες, παρασύροντας ό,τι είχε απομείνει όρθιο μετά τη δόνηση. Πολλοί κάτοικοι, οι οποίοι είχαν βγει στους δρόμους για να σωθούν από τις καταρρεύσεις των κτιρίων, παρασύρθηκαν από τα κύματα, ανεβάζοντας τον αριθμό των ανθρώπων που έχασαν τις ζωές τους εκείνη την τραγική ημέρα.
Ο φονικός σεισμός του 1908 ανέδειξε τις διαχρονικές αδυναμίες του ιταλικού κράτους, το οποίο φιλοδοξούσε να συγκαταλέγεται στις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής. Οι πρώτες ώρες μετά τον σεισμό χαρακτηρίστηκαν από τη σχεδόν πλήρη απουσία συντονισμένης κρατικής αντίδρασης. Οι επιζώντες πάλευαν μόνοι τους να εντοπίσουν τους συγγενείς και φίλους τους, να απεγκλωβίσουν τους τραυματίες, να βρουν προμήθειες και καταφύγιο, δεδομένου ότι ο σεισμός πραγματοποιήθηκε στην καρδιά του χειμώνα και το ψύχος ήταν δριμύ. Μάρτυρες της εποχής περιγράφουν σκηνές χάους και απελπισίας, με φωτιές να καίνε σωρούς ερειπίων, άστεγους να περιπλανώνται στους δρόμους και συνεχείς μετασεισμούς να γκρεμίζουν ό,τι είχε απομείνει επισφαλώς όρθιο.
Η διεθνής κοινότητα ανταποκρίθηκε άμεσα προς βοήθεια των πληγέντων. Βρετανικά, ρωσικά, αμερικανικά και γαλλικά πλοία έσπευσαν στη Σικελία και την Καλαβρία προσφέροντας ιατρική βοήθεια, μεταφέροντας σε ασφαλή σημεία τους τραυματίες και παρέχοντας τις βασικές προμήθειες. Η επέμβασή τους συνέβαλε καθοριστικά στην ανακούφιση των πληγέντων. Η διεθνής αποστολή βοήθειας στην Ιταλία αποτέλεσε μία από τις πρώτες μεγάλης κλίμακας επιχειρήσεις ανθρωπιστικής υποστήριξης στην ευρωπαϊκή ήπειρο.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
